In de rubriek Marcs oude doos blikt Marc Broere terug op bijzondere ontmoetingen met mensen uit het Afrikaanse voetbal. Met deze keer een ontmoeting uit 2000 met Darius Dhlomo, in de jaren vijftig één van de eerste Afrikaanse voetballers in Nederland.
Tijdens de jaren van apartheid had ook de zwarte bevolking van Zuid-Afrika zijn eigen sterren. Eén daarvan was Darius Dhlomo. Hij is een opmerkelijk man. Want naast aanvoerder van het nationale zwarte voetbalelftal was hij ook Zuid-Afrikaans bokskampioen in het middengewicht en één van de leidende figuren in de Zuid-Afrikaanse muziekwereld.
In 1957 kreeg Dhlomo van de Nederlandse club Heracles een brief waarin hij werd uitgenodigd om in Almelo te komen spelen. Heracles had al een andere Zuid-Afrikaan onder contract, namelijk Steve Mokono. Dhlomo, die in Zuid-Afrika naast al zijn activiteiten op het gebied van sport en muziek gewoon als onderwijzer werkzaam was, besloot in te gaan op de aanbieding. ‘Eigenlijk wilde ik helemaal niet weg uit Zuid-Afrika’, zegt hij in zijn woning in Almelo waar hij nog steeds woont.
De reden om toch te gaan had te maken met de uitholling van het onderwijs voor de zwarte bevolking in Zuid-Afrika. ‘De Nationale Partij had besloten om de kwaliteit van het onderwijs voor zwarten te verlagen. Ik werd geacht om kinderen dom te houden. Lessen als geografie en internationale geschiedenis werden afgeschaft. Op deze manier ontwikkel je een kind niet meer. Op het moment dat ik hier moreel mee worstelde kwam de brief van Heracles.’
Prestigekwestie
Zijn vertrek naar Nederland ging niet zonder slag of stoot. Dhlomo had een paspoort nodig, een document dat zelden aan zwarten werd verstrekt. Het zou een prestigekwestie worden. ‘De regering had liever gezien dat een blanke voetballer was uitgenodigd om bij een Nederlandse club te komen voetballen’, zegt hij. De regering liet Dhlomo schaduwen, hopend hem op een foutje te kunnen betrappen. Pas na negen maanden van treiterijen kwamen de papieren in orde.
De twee Zuid-Afrikanen van Heracles, links Darius Dhlomo en rechts Steve Mokone
In Nederland kreeg Dhlomo te maken met een cultuurschok. ‘In Almelo zag het wit van de mensen. Ik vroeg aan een bestuurslid van Heracles wat al deze mensen moesten. Ze komen om jou te begroeten, antwoordde hij. Ik voelde me als een koning. Een dag eerder was ik nog een zwarte man in Zuid-Afrika, iemand zonder rechten. Hier in Nederland was ik opeens een mens. Mensen deden de deur voor me open. In mijn hotel werd ik met “sir” en “mister” aangesproken. Blanken wilden mijn koffer dragen. Mijn cultuurschok was waarschijnlijk groter dan die van de Afrikaanse voetballers die nu naar Europa komen, omdat ik uit een situatie van apartheid kwam. Ik heb drie jaar moeten vechten om me los te maken uit de indoctrinatie van apartheid. Je bent nu niet meer in Zuid-Afrika maar in Nederland, moest ik me voortdurend voorhouden.’
Een nieuw fenomeen
Darius Dhlomo kwam, zag en overwon. Ook in Nederland werd hij een fenomeen. Hij bracht een nieuwe, agressieve speelstijl in de Nederlandse competitie. En hij introduceerde de pass met de buitenkant van de voet, de karakteristieke trap die later een van de handelsmerken van Johan Cruijff werd. Ook in Nederland ging hij boksen en zingen. Na iedere gewonnen bokswedstrijd zong hij een liedje. De boksende en zingende voetballer, zo staat hij aangeduid in de vele tientallen knipsels over zijn carrière in Nederland. Dhlomo trainde met de legendarische bokser Bep van Klaveren in Rotterdam en speelde later met de even onvergetelijke voetballer Abe Lenstra bij de Enschedese Boys. En het was Lenstra die hem op ouderwetse Friese doorlopers leerde schaatsen tijdens één van die vele koude winters in Nederland.
Bovendien stond Darius Dhlomo aan de wieg van de anti-apartheidsbeweging in Nederland. ‘Men wist in Nederland weinig van apartheid. Ik heb gepraat als Brugman om het systeem uit te leggen. Ik heb lezingen gehouden voor scholieren, kerken en politieke partijen. Mensen in Nederland waren aanvankelijk verontwaardigd en geloofden niet wat ik vertelde. Ze beschouwden de blanken in Zuid-Afrika als hun bloedbroeders.’
Pijn
Zijn betrokkenheid bij de opkomende anti-apartheidsbeweging had ook consequenties voor zijn familie in Zuid-Afrika. ‘Voor ik wegging heb ik ze geraadpleegd: vinden jullie het goed als ik in Nederland voorlichting ga geven over wat apartheid is? Mijn familie ging akkoord, ook al wisten ze dat we elkaar dan nooit meer terug zouden zien. Het was voor mij een hele geruststelling dat ze het wilden accepteren. Anders had ik toch het gevoel dat ze door mij met de consequenties werden opgezadeld. Dit blijft voor mij wel een gevoelig punt. Ik heb twee broers en zussen verloren tijdens mijn verblijf in Nederland. Ik mocht ze niet begraven. Dat doet me nog steeds pijn.’
Na de afschaffing van de apartheid reisde Dhlomo weer op en neer naar Zuid-Afrika en ging hij ook ontwikkelingsprojecten opzetten in Durban, de stad waar hij vandaan komt.
