Ieder jaar hangen voetbalhelden van weleer hun voetbalschoenen aan de wilgen. De meeste van hen verdwijnen langzaam uit het collectieve geheugen. Roadto2010 houdt de herinnering aan deze Vergeten Voetballers levend. Deze week: Jomo Sono.
Het jaar 1955 is een woelig jaar voor Zuid-Afrika. De hel van de apartheid krijgt steeds scherpere randjes. Premier Johannes Strijdom draagt daaraan bij door onder andere het Nederlands als officiële taal in te voeren. Ondanks alle tegenspoed ziet Ephraim Matsilela Sono in dat jaar het levenslicht.
Lange tijd blijft dat zijn roepnaam, totdat hij als voetballer doorbreekt. Daarna beschikt hij over een breder scala aan bijnamen: Black Prince, Trouble Maker, Kop, Truth Commission, King of African Soccer, Kans Vatter, Time-Bomb en natuurlijk Jomo Sono.
Voetbalgenen
Jomo Sono erft de goede voetbalgenen van zijn vader. Eric “Scara” Bamuza Sono was een middenvelder bij de grote club Orlando Pirates. Helaas voor de achtjarige Jomo komt zijn vader om bij een auto-ongeluk. Hierop verstoot zijn moeder de kleine Jomo waardoor hij bij zijn grootouders gaat wonen. ‘Ik heb geen idee waarom ze is weggegaan en wat er met haar is gebeurd,’ zou hij daarover later zeggen.
Saillant detail is dat hij zijn moeder pas op 34-jarige leeftijd weer zou zien, omdat zij hem in de krant zag staan.
Sono is dol op zijn grootouders en aanbidt zijn opa, die priester van beroep was en een van de leiders van de community. ‘Als ik het nummer ‘You’re my hero’ (wind beneath my wings) hoor, denk ik aan mijn opa. Hij betekende alles voor mij.’
Herinnering
Om de herinnering aan zijn vader vers te houden (en niet onbelangrijk, om geld te verdienen) gaat de inmiddels tienjarige Sono hapjes verkopen bij Orlando Pirates. Hij blijft bij de club betrokken en is al gauw een bekend gezicht.
Sono’s carriere heeft een raar begin. Het verhaal gaat dat tijdens een wedstrijd van Orlando Pirates, waar Sono als toeschouwer aanwezig is, één van de vaste basisspelers niet aanwezig is. Sono wordt gevraagd om voor hem in te vallen en doet dit met verve.
Een fan herkent in hem dezelfde leiderschapskwaliteiten als in de Keniaanse president Jomo Kenyatta. Daarom heet hij sinds die tijd Jomo Sono.
Apartheid
Door de apartheid komt informatie over Zuid-Afrika maar mondjesmaat naar buiten. Als er dan al iets wordt vrijgegeven, is dat meestal propaganda van de Apartheidsregering. Over sport en andere secundaire zaken wordt vrijwel niet bericht, behalve dan dat alle Zuid-Afrikaanse sportploegen uitgesloten zijn van internationale competities.
Om wat over Sono te weten te komen moeten we afgaan op ooggetuigenverslagen en hele korte videofragmenten. De verhalen over Sono worden van generatie op generatie doorverteld, waardoor er een grote kans is dat zijn carrière in de loop der tijd is aangedikt.
Zo wordt hij omschreven als de complete speler, iemand die het spel vanaf het middenveld kan controleren. Hij kon diep gaan, goede passes geven over lange afstanden en verdedigers omzeilen met goede dribbels. Daarnaast zou hij ook memorabele goals hebben gescoord, met gekrulde schoten die de keeper kansloos laten of gewoon keiharde strepen afleveren. Klinkt als Johan Cruijff.
New York Cosmos
Zijn carrière zet hij voort in Amerika. In die tijd spelen veel grootheden in het Land der Dromen (wat het toen nog is). Sono komt in New York terecht. Samen met Pelé, Neeskens en Beckenbauer wordt New York Cosmos omgetoverd tot een powerhouse. Jaren later zou hij tegen Volkskrant-verslaggever Willem Visser zeggen: ‘Neeskens was mijn beste vriend. In het wereldteam heb ik nog met Krol en Rijsbergen gespeeld.’
Het is apart, hij speelde in een wereldteam maar kwam nooit uit voor zijn nationale ploeg.
Jomo Cosmos
Als hij terugkeert in Zuid-Afrika is hij een rijk man. Hij koopt de blanke voetbalclub Highlands Park Club in Johannesburg en tovert het om tot Jomo Cosmos. Juist, vernoemd naar zichzelf en zijn Amerikaanse team. Hij wordt technisch directeur en lange tijd coacht hij zelf het team. Zijn filosofie is om spelers beter te maken in plaats ze zo snel mogelijk te verhandelen naar Europa.
In zijn woorden: ‘Veel clubs zeggen: kom naar ons, dan speel je zo in de nationale ploeg. Dan doen ze inderdaad een paar keer mee en zijn ze afgebrand. Wij zeggen: kom naar ons, dan maken we een betere voetballer van je. Ik wil dat mijn spelers gewoon gelukkig zijn.’
Of Sono dit werkelijk meent valt te bezien. Feit is wel dat hij ervoor heeft gezorgd dat vier van de beste Zuid-Afrikaanse spelers van de jaren ‘90 naar Europa kunnen. Sono heeft hier flink veel geld mee verdiend.
Europa
Zo zijn Philemon Masinga, Helman Mkhalele, Sizwe Motaung en Mark Fish allemaal voor Bafana Bafana (het nationale team) uitgekomen en naar Europa gegaan. Dit is tevens de kern van het Zuid-Afrikaanse team dat in 1996 de Afrika cup wint. Sono heeft ook hier een rol in gespeeld, hij vervult indertijd de functie van technisch adviseur.
In 1998 wordt hij de hoofdcoach van het Zuid-Afrikaanse nationale elftal. Het is meer een interim-functie nadat Philippe Troussier ontslagen is. Hij heeft dan ook niet veel tijd om Bafana Bafana voor te bereiden op de Afrika Cup. Ze kunnen het succes van twee jaar eerder dan ook niet herhalen.
Benni McCarthy, oud-spits van Ajax, over die tijd: ‘Je moet weten dat hij iemand is in Zuid-Afrika. Je kunt zijn positie vergelijken met die van Johan Cruijff in Nederland. Ik kende hem al als speler en later als trainer. Het is jammer dat we in Frankrijk niet met hem verder konden. Sono ging prettig met ons om, hij gaf iedereen de kans en koos voor een attractieve, aanvallende aanpak.’
Vier jaar later wordt hij opnieuw aangesteld als technisch adviseur van Bafana Bafana. Hierdoor ontstaat er een machtsstrijd tussen hem en de hoofdcoach Carlos Queiroz. Somo wint en wordt weer bondscoach. Zuid-Afrika plaatst zich voor het WK 2002 in Zuid-Korea en Japan. Ze doen het niet heel goed en halen de volgende ronde niet. Desondanks wordt er maar met 3-2 van Spanje verloren en gewonnen van Slovenië.
Teamcaptain Lucas Radebe: ‘Sono zorgde voor een spirit die we niet eerder onder een andere coach hadden gevoeld. De sfeer in dit team is beter dan ik ooit heb meegemaakt, en dat zegt wat want ik speel al tien jaar voor Bafana Bafana.’
Record
Hedendaags coacht (en bestuurt) hij Jomo Cosmos, zijn club, nog steeds. Hij vervult deze functie al 27 jaar, een record in Zuid-Afrika. Daarnaast vervult hij weer een aantal functies voor Zuid-Afrika, als ambassadeur van het WK 2010 en als technisch adviseur van het nationale team.
Ook al houdt hij absoluut van zijn dubbele functie bij Cosmos, toch gebruikt hij het liefst zijn gift om talent te herkennen. De stroom Zuid-Afrikanen die naar het buitenland geëxporteerd worden, spreken boekdelen.
