Ieder jaar hangen voetbalhelden van weleer hun voetbalschoenen aan de wilgen. De meeste van hen verdwijnen langzaamaan uit het collectieve geheugen. Roadto2010 houdt de herinnering aan deze Vergeten Voetballers levend. Deze week: Kalusha Bwalya.
Kalusha Bwalya (“King Kalu”) is een van de beste voetballers van Zambia. Hij werd met zijn land tweede tijdens de Olympische Spelen van Seoul in 1988 en uitgeroepen tot Afrikaans Voetballer van het Jaar. Na het Zambiaanse voetbaldrama in 1993 bracht hij een nieuw nationaal elftal bij elkaar. Dit team werd tweede tijdens de Afrika Cup van 1994.
Kalusha wordt ontdekt op zijn zestiende. In 1979 maakt hij zijn debuut bij Mufulira Blackpool, de tweede club in zijn geboortestad Mufulira. Zijn eerste seizoen verloopt succesvol. De vleugelspeler (en zo nu en dan aanvallend middenvelder) scoort tijdens zijn debuut en dat valt op.
Binnen een jaar verkast Kalusha naar de andere kant van de stad, Copperbelt Town. Hij gaat spelen voor Mufulira Wanderers, in die tijd de een na beste club van het land. Daar speelt hij vijf jaar. Europa lonkt.
Deur wijd open
In 1986 tekent hij als een van de eerste Afrikanen een contract in Europa, bij Cercle Brugge. ‘Ik zette de deur naar Europa wijd open’, zou hij later trots zeggen. Na twee seizoenen bij Brugge slaagt hij erin een transfer af te dwingen naar PSV, dat toen (in 1988) zojuist de Europa Cup I had gewonnen.
Voordat hij naar Eindhoven verhuist, vestigt hij de aandacht van de hele wereld op zich. Tijdens de Olympische Spelen van Seoul in 1988 dringt hij met Zambia door tot de kwartfinales van het voetbaltoernooi. Kalusha maakt zes doelpunten, waarvan drie tegen Italië.
‘We wonnen die wedstrijd met 4-0 en maakten de best denkbare reclame voor Afrika’, blikt hij later terug. In 1988 wordt Kalusha “King Kalu” Bwalya verkozen tot Afrikaans Voetballer van het Jaar.
De droom van de gouden generatie
‘De lichting van toen was buitgewoon talentvol’, vertelt Kalusha jaren later. De fans zijn ervan overtuigd dat Zambia zich voor het WK gaat plaatsen. De talentvolle ploeg droomt er van om geschiedenis te schrijven. Het is de droom van een Gouden Generatie.
Die droom wordt op 28 april 1993 wreed verstoord. De reis naar Dakar, waar het WK-kwalificatieduel tegen Senegal zal plaatsvinden, eindigt in een drama. In een militair toestel reizen vijf bemanningsleden, achttien Zambiaanse voetballers, twee trainers en drie officials eerst naar Abidjan, de hoofdstad van Ivoorkust.
In Libreville, de hoofdstad van Gabon, maakt het vliegtuig haar eerste van twee geplande tussenstops. Kort na het opstijgen krijgt het toestel motorpech en stort neer. Niemand overleeft de ramp. Kalusha zit niet in het toestel. Hij had verplichtingen bij zijn club PSV en zou zich pas in Senegal bij de ploeg voegen.
‘Waarom?’
‘Ik zou een dag later naar Dakar vliegen en stond op het punt om nog wat te gaan lopen op het trainingscomplex van PSV, De Herdgang. Omdat ik iets was vergeten, keerde ik terug naar huis en hoorde ik de telefoon rinkelen. De penningmeester bracht me op de hoogte van het vreselijke nieuws’, herinnert Kalusha zich. ‘Ik ben heel gelovig en heb het aan God gevraagd. Het waren eerlijke, lieve en ambitieuze jongens. Waarom? Mijn hoofd tolt op zulke momenten, omdat er geen antwoord is.’
Ook zijn broer Joel (Herenthals in België), Johnson Bwalya (FC Bulle in Zwitserland), Kenneth Malitoli (Esperance Tunis) en Gibby Masela (zonder club) ontsnapten aan de dood.
Militair vliegtuig
Het Zambiaanse elftal maakt in die dagen uit kostenoverwegingen vaker gebruik van eenzelfde soort militaire vliegtuig, de ‘Havilland Canada DHC-5D Buffalo’, een toestel dat al voor de fatale crash een bedenkelijke reputatie had opgebouwd. Kalusha’s vrouw had hem na enkele slechte ervaringen verboden ooit nog met deze vliegende doodskist te reizen.
Opbouwen
Na de crash wordt Kalusha gevraagd om een nieuw team op te bouwen. Met steun van de Nederlandse Minister van Ontwikkelingssamenwerking Jan Pronk vormt hij binnen een paar weken een geheel nieuwe nationale ploeg. Er is haast geboden, want het WK staat voor de deur en Zambia wil zich plaatsen.
Het duel tegen Senegal wordt met een nieuw team maanden later op neutraal terrein alsnog gespeeld en eindigt in 0-0. Enkele weken eerder speelt het team het eerste duel na de crash tegen Marokko.
Processie
Het vervallen Stadion van de Onafhankelijkheid in de Zambiaanse hoofdstad Lusaka wordt bij dat treffen bevolkt door 35.000 toeschouwers. Voordat de supporters naar het stadion komen, brengen ze een ode aan de slachtoffers. De fans lopen in een lange processie langs de graven. De spelers en coaches zijn aan de noordkant van het stadion in een halve cirkel naast elkaar begraven. Tegenstander Marokko wordt met 2-1 verslagen.
Zambia haalt het WK niet. De slotwedstrijd in en tegen Marokko gaat verloren. Kalusha en de zijnen hebben genoeg aan gelijkspel, maar als gevolg van een controversiële beslissing van de scheidsrechter wordt Zambia in de slotfase een penalty onthouden. Het duel eindigt met 1-0 voor de thuisploeg op het scorebord.
Africa Cup
Schrale troost is dat het land wel meedoet aan de Afrika Cup. Uitblinker Kalusha en zijn team schoppen het tot de finale. Tegenstander Nigeria, dat de Afrika Cup één keer eerder (1980, Lagos) won, is de favoriet in gastland Tunesië. Als enige van de twaalf deelnemers heeft het land zich ook geplaatst voor het WK. Zambia geldt, bijna een jaar na de vliegtuigramp, als grote outsider.
In de bewogen finale heeft Zambia geen geluk. Zambia komt vroeg op voorsprong, maar staat twee minuten na rust met 2-1 achter. In de slotfase is de uitblinkende Kalusha twee keer dicht bij de gelijkmaker. Eén keer schiet hij tegen de doelman en even later beland een onhoudbaar schot op de paal. Zambia moet genoegen nemen met zilver, Nigeria wint het goud.
Kalusha is inmiddels bij PSV vertrokken. In de vijf seizoenen dat hij bij de Eindhovense club speelde wordt hij drie keer landskampioen, wint hij twee keer de nationale beker en één keer de supercup (de huidige Johan Cruijff-schaal).
Na zijn avontuur in Nederland speelt hij drie jaar voor Club América uit Mexico. Hierna volgen zeven korte verblijven bij clubs in Mexico en de Verenigde Arabische Emiraten.
Berg beklimmen
Vanaf september 2003 is hij bondscoach van het Zambiaanse nationale elftal. Hij doet er alles aan om het WK van 2006 te bereiken. ‘Zie het alsof we met Zambia een berg beklimmen. We zijn nu halverwege en op de top wacht het WK’, zegt Kalusha zelfverzekerd.
In een zware poule met onder andere Senegal, dat op de WK van 2002 nog een revelatie was, eindigde het Zambia van Kalusha teleurstellend derde, achter Togo en Senegal. De bondscoach is teleurgesteld en hij stopt als trainer.
Kalusha Foundation
Kalusha zit niet stil. Zo is hij voetbalcommentator voor een televisiezender en richt hij in 2003 de Kalusha Foundation op, dat zich onder andere bezighoudt met de gevaren van HIV/aids. Ook drugs- en alcoholgebruik, ongewenste zwangerschappen en het trouwen op jonge leeftijd komen ter sprake. De Kalusha Foundation is gevestigd in Lusaka en Nederland. De KNVB, de voetbalclub MYSA uit Kenia en Nike ondersteunen de stichting met voetbalmateriaal en kennis.
Kalusha Bwalya, de voetballer die overleefde, wil laten leven.
In 2005 maakte de NOS een documentaire over Kalusha. Het Sportdocument bevat uniek materiaal van onder meer de bizarre kwalificatiereeks van het Zambiaanse voetbalelftal. Kalusha gaf toestemming om hem dag en nacht te volgen. De cameraploeg mocht overal bij zijn: bij de tactische besprekingen, in de spelersbus, tijdens de wedstrijd en zelfs in de kleedkamer voor en na het duel. Klik hier om Kalusha, De droom van Zambia te bekijken.
11:05 pm op 8 januari 2010
Beste,
Ik zou toch willen wijzen op een grote fout in uw artikel over Kalusha Bwalya.
In 1986 tekende hij een contract bij CERCLE Brugge.
Hij speelde daar tot mei 1989. Daarna vertrok hij naar PSV.
Kalusha was 1 van de beste voetballers die ik live aan het werk heb gezien.
12:31 am op 12 januari 2010
Excuses, dat is een stomme fout, die ik namens de redactie heb aangepast. dank daarvoor!
8:05 pm op 25 maart 2010
Kalusha is inmiddels voorzitter van de Nationale voetbalbond van Zambia en ambassadeur van het WK in Zuid-Afrika 2010
7:53 pm op 11 augustus 2011
Hallo,
Nog een kleine correctie: Joe Bwalya, zijn broer, was speler van Cercle Brugge ipv Herentals en opeens krijgt hij tijdens de lunch in restaurant ‘de Kroon’ telefoon van zijn Marokkaanse ploegmakker Nasser Abdellah met de trieste melding van de vliegtuigcrash. Geluk bij een ongeluk, hij was gekwetst anders was hij er ook bij. Joe ‘General’ Bwalya had misschien evenveel talent als Kalu maar Albert heeft hem van het veld gestampt in, oh ironie, een galawedstrijd voor overleden Zambiaanse voetballers België – Zambia ….
Bwalya’s! we love you
Mario