Foto's: Thierry Gouegnon/Twenty Ten
Selay M. Kouassi/ Twenty Ten
De Afrikaanse voetballers die neerstreken in Zuid-Afrika droomden ervan de 18-karaats massief gouden beker van de FIFA op de avond van 11 juli 2010 in de wacht te slepen. Een steeds groter aantal mensen wordt eveneens aangetrokken door het zeldzame metaal en zij komen vanuit heel Afrika om in de mijnen van Zuid-Afrika te gaan werken. Maar voor zowel de spelers als de mijnwerkers is er geen gouden weg die leidt naar Zuid-Afrika 2010.
De Afrikaanse spelers werden in een vroeg stadium uitgeschakeld, maar illegale mijnwerkers uit Zimbabwe en Mozambique worden nog steeds aangetrokken tot deze langdurige wedstrijd zonder regels. Bij illegale mijnbouw is er, in tegenstelling tot het WK van de FIFA, geen maximum aantal deelnemers; deze wedstrijd kost de deelnemers vaak het leven nadat ze klem kwamen te zitten in een vicieuze cirkel van armoede.
Elliot Nkunda (niet zijn echte naam) is een 24-jarige illegale mijnwerker uit Zimbabwe. Zijn verhaal is typisch voor dat van veel mensen uit Zimbabwe of Mozambique die illegale mijnbouw bedrijven in schacht 1 van de gesloten Harmony Gold Mine’s President Steyn aan de rand van Welkom, een plaats in het Free State gebied. Vijf jaar geleden ontvluchtte hij de armoede van Zimbabwe en vestigde hij zich in Welkom, hopend op betere tijden. Hij was vastbesloten om zijn lot te veranderen. Die vastberadenheid zien we ook terug in de Afrikaanse voetballers die deelnamen aan het WK.
‘Vijf illegale mijnwerkers omgekomen in gesloten Free State mijn’ was de treurige kop op de officiële website van de SABC, slechts drie dagen nadat Zuid-Afrika een moeizaam gelijkspel had gespeeld tegen Mexico in de openingswedstrijd van groep A. Het ongeluk gebeurde in Harmony Gold President Steyn 1. Een ingestorte mijngang, ondergronds vuur en explosies maakten deel uit van het ongeluk dat die dag werd uitgestort over de legale en illegale mijnwerkers. Elliot weet dat hem een soortgelijk lot ten deel kan vallen, maar hij is niet bang. Hij denkt dat ieder mens een dode is die uitstel van executie heeft gekregen. ‘Ik ga een vermogen opbouwen met goud, koste wat het kost […]. Mijn lot is nog niet bezegeld,’ zegt hij trots.
Elliot is jong en onervaren, net als de meeste van de zes Afrikaanse landen die meedoen aan het WK van 2010, maar hij is vastbesloten om zijn nieuwe, criminele, onderneming succesvol te maken. Elliot trok zonder enige opleiding of ervaring naar Zuid-Afrika in de hoop dat hij met z’n spierballen een bestaan kon opbouwen in een land dat wordt geteisterd door torenhoge werkloosheid. De illegale mijnbouwbedrijven die door sommige Zuid-Afrikanen en Zimbabwezen zijn opgezet verwelkomden Elliot.
Welkom, de Gouden Stad!
Toen hij pas aankwam in Zuid-Afrika verbleef Elliot in G-Hostel, aan de rand van Welkom. De bergen mijnafval en de schachtbokken waarmee het landschap rond Welkom (160 km ten noordoosten van Bloemfontein) is bezaaid, zeggen genoeg over de belangrijkste activiteit in deze stad. Welkom levert zelfs de grootste hoeveelheid goud in de hele Free State provincie.
Als je iemand op straat de weg vraagt in Welkom, dan krijg je een grijns vol gouden tanden te zien. Gouden tanden zijn modieus in Welkom. ‘Tanden stellen niets voor als er geen goud op zit,’ zegt Abraham Mudiwa, een tiener die met z’n maten voetbalt op een zanderig veldje langs de weg. ‘Je moet zorgen dat je tanden opvallen.’
De mijnbouw in Welkom was een bron van inspiratie voor de plaatselijke zangeres, Yondo Sabela, beter bekend als ‘Nono’. Zij heeft twee liedjes geschreven over de relatie tussen mensen en goud. ‘Dit is Impilo,’ zegt Nono. Ze richt haar wijsvinger op de achterkant van haar eerste CD. ‘Dat betekent leven,’ voegt ze eraan toe. ‘Goud maakt deel uit van het leven van de mensen die in Welkom wonen. Het maakt deel uit van de mode, de kunst, van alles. We werken ervoor en we sterven ervoor.’
G-Hostel
De mijnen in Welkom trekken steeds meer mensen aan uit Zimbabwe, Botswana en Mozambique die vluchten voor de politieke onrust en de economische druk. Zij wonen in G-Hostel. De verfijnde architectuur van Welkom staat in schril contrast met het groepje ruwe, betonnen gebouwen die samen G-Hostel vormen, het centrum van de illegale goudmijnindustrie in Welkom.
Het afval dat zich ophoopt rond G-Hostel doet vragen rijzen over de hoeveel goud die hier wordt gevonden. Er zijn geen uiterlijke tekenen van rijkdom in de kleine flatjes, of rond de polsen of nekken van de bewoners. Maar het goud dat de bewoners op hun tanden laten zetten, komt allemaal hier vandaan. In G-Hostel waren er enkele uren voor de tweede groepswedstrijd van Zuid-Afrika tegen Uruguay nauwelijks tekenen van ondersteuning voor Bafana Bafana. Geen groot scherm op het binnenplein, geen vlaggen aan de muur of aan de talloze kledinglijnen die tussen de gebouwen hangen.
Enkele kinderen spelen naast een hoop vuilnis, in het zicht van hun norse ouders die de tekenen van de goudsmelterij op hun gezichten dragen. Hun winddichte truien en helmen kunnen de brandwonden op hun gezichten nauwelijks verhullen. Hun verschijning en zelfs hun stilte zegt genoeg over de toestand waarin deze mensen moeten leven.
Enkele duistere, vieze vaten die in de hoek staan, zijn getuigen van de plaatselijke smelterijen. Ze gebruiken de vaten om het erts op hoge temperatuur te smelten zodat ze het goud kunnen winnen. Het klopt dat de meeste bewoners van G-Hostel uit Zimbabwe komen, en dat Zimbabwe niet deelneemt aan de wedstrijd voor de gouden beker van de FIFA, maar ze zouden tenminste kunnen juichen voor het team van hun gastland! Voor de meeste van deze ‘Zama Zama’s’ (illegale goudzoekers) is de obsessie om rijk te worden met illegale mijnbouw veel sterker dan het genot van een wedstrijd. ‘De meeste spelers hebben geld gespaard. Ze spelen alleen voor de roem en voor de lol,’ zegt een Zama Zama die anoniem wil blijven. ‘De wedstrijd betekent niet zoveel voor me. Ik worstel voor mijn bestaan.’
Toen hem werd gevraagd naar het dagelijkse leven van een Zama Zama in G-Hostel, ging onze anonieme spreker er snel vandoor. Het is lastig voor een ‘buitenstaander’ om inzicht te krijgen in het leven van een Zama Zama in G-Hostel. De Zama Zama’s zijn erg wantrouwig. Voor hen is iedere buitenstaander een spion of iemand die connecties heeft met de politie.
De politie doet vaak invallen in G-Hostel om de bewoners op te pakken, waardoor de Zama Zama’s wantrouwig staan tegenover vreemden of indringers. Maar als ze ontkomen aan de armoede en behoren tot de ‘nouveau riche’, dan praten ze openlijk met iedereen die het maar wil horen over hun daden en is het zelfs lastig om hen stil te krijgen als ze eenmaal op gang zijn gekomen na een paar flessen bier.
Afro Vibes is hun favoriete plek om samen te komen roddelen.
Afro Vibes!
Afro Vibes is een gezellige en leuke bar met moderne bankstellen en zachte discoverlichting. Het trekt de meeste grote jongens aan die heersen over de illegale mijnbouw in Welkom. Ze komen hier om zich te ontspannen en naar de wedstrijden te kijken. Afro Vibes is relatief duur voor Welkomse begrippen, maar de klanten met gouden tanden betalen met een brede grijns en geven zelfs fooi.
De meeste gasten van Afro Vibes hebben connecties met G-Hostel, maar het zijn geen typische bewoners. De gasten dragen nieuwe gele-en-groene windbrekers en trainingspakken voor aanvang van de wedstrijd. Het geluid van de beroemde vuvuzela’s overstemt de zachte Afro Jazz en creëert een stadionsfeer in de bar.
In de belangrijkste ruimte hangen vier grote schermen aan de muur die zijn versierd met de Zuid-Afrikaanse kleuren. Er staat een plaatselijke sportzender op die de wedstrijd gaat uitzenden. De hoop van de fans dat het gastland door zou gaan naar de eliminatieronde wordt de grond in geboord na de 3-0 overwinning van Uruguay.
Dit verlies leidt tot grote wanhoop bij velen, en doorgang naar de tweede ronde hangt voor Zuid-Afrika aan een zijden draadje. De teleurgestelde fans blijven hoop houden en beginnen hun vertrouwen te stellen in andere Afrikaanse teams. Ze praten over de prestaties van Didier Drogba, Samuel Eto’o, en andere Afrikaanse topspitsen. Hoop, die zo bleek later, ijdel zou zijn.
Hoewel de zes Afrikaanse landen steun ontvingen vanuit thuis, bevond Elliot zich in Zuid-Afrika niet op ‘vriendschappelijk terrein’. ‘Ik had geen papieren en moest me verstoppen voor de politie, maar ik kon omgaan met deze situatie […] maar vreemdelingenhaat! Hoe kun je je verstoppen voor vreemdelingenhaat? Het is er nu eenmaal en je komt er niet omheen,’ zegt Elliot.
De jonge avonturier had het moeilijk voor hij werd opgeleid door een legale mijnwerker die hem een paar trucjes leerde om het zeldzame metaal te winnen. Toen hij besefte dat hij veel wist, verlieten hij en enkele maten G-Hostel en trokken ze naar Harmony Gold President’s Steyn 1, een verlaten mijn aan de rand van Welkom.
Onderweg naar een gesloten mijn
De hobbelige weg naar de verlaten mijn wordt smaller door het hoge gras dat welig groeit in de oranje aarde van het Zuid-Afrikaanse veld. Dit gebied is opmerkelijk leeg en het enige teken van menselijke activiteit of aanwezigheid is een gepantserde wagen van de Protea Coin Group die aan de voet van de schachtbok staat geparkeerd.
Hier wonen Elliot en zijn vijf maten. ‘We zijn hier vanwege het goud. We beschouwen deze plek als ons thuis. We slapen hier, koken hier, we doen alles hier,’ zegt hij. Het vertrouwen winnen van een illegale mijnwerker en met hem praten over zijn werk naast een gesloten mijn is een taak die zowel geduld als stoutmoedigheid vereist. Toen Elliot er eenmaal zeker van was dat zijn gesprekspartners geen vermomde politieagenten waren, klapte hij uit de school. ‘Het is illegaal om hier te zijn en ik kan worden neergeschoten door de politie als ze me hier betrappen,’ zegt hij. Hij is zich bewust van de problemen die hem dan te wachten staan, maar hij wil niet ophouden voor hij het gele metaal heeft gevonden.
Elliot en zijn maten hebben geen geld om het beveiligingspersoneel om te kopen zodat ze ondergronds kunnen gaan zoeken zoals vele andere Zama Zama’s. In plaats van te zoeken naar de grote schat in het ondergrondse gebied, proberen ze rond te komen van het goudstof dat ze verzamelen rond de smelterij. Ik verzamel het stof rond de fabriek. Ik bewerk het en maak een goot. Ik gebruik stukken vloerbedekking en maak er een net van, en dan gooi ik de aarde op dat net en giet ik er water overheen. Het tapijt werkt als een net en houdt al het goud vast.’
Voor hij klaar is met zijn uitleg over de manier waarop de Zama Zama’s goud winnen, verdwijnt Elliot letterlijk in het hoge gele gras. Enkele seconden later stopte er een patrouillewagen van ‘Protea Security’ en de bestuurder verzocht ons het gebied te verlaten voor we onvriendelijk zouden worden behandeld.
Hoe wist Elliot dat de patrouillewagen eraan kwam? Dat geheim kent alleen hij. Elliot komt tevoorschijn uit het gras en vertelt over zijn bittere ervaring: ‘Op een dag werd ik hier opgepakt door de politie en ik moest hen betalen om vrij te komen. Ik had geen keuze.’ De spits van Uruguay, Luiz Suarez, die een schot op het doel met beide handen afweerde, deed de hoop uiteenspatten van een continent dat ervan droomde dat het enige overgebleven Afrikaanse team de halve finale zou bereiken. De dromen van Elliot waren voorbij toen hij werd opgepakt door de politie.
Elliot had het bijna gered. Hij was zo dicht bij zijn doel toen hij werd opgepakt door de politie langs een verlaten mijn. Hij had genoeg geld gespaard om zijn droom te verwezenlijken: hij wou auto’s kopen en terugkeren naar Zimbabwe om daar een transportbedrijf op te zetten en zijn familie te ondersteunen.
In ruil voor zijn leven en zijn vrijheid gaf Elliot hen al het geld dat hij had verzameld door al die jaren goud te verkopen. Hij bleef achter met een bitterzoete smaak in zijn mond na de goudkoorts, maar wil nu opnieuw beginnen met meer zelfvertrouwen en vastberadenheid dan voorheen. De moed en toewijding van Elliot om zijn droom te verwezenlijken zouden de Afrikaanse spelers moeten inspireren die werden gedwarsboomd op hun pad naar het winnen van de felbegeerde gouden beker, die van het FIFA WK van 2010.
