Foto: Nikki Rixon/Twenty Ten

De Zuid-Afrikaanse overheid verstrekt een maandelijkse kindertoelage van 250 rand (26 euro) voor de armste zwarte moeders. Dit geld, “baby grant” genoemd, zet veel jonge meisjes ertoe aan om op jonge leeftijd kinderen te krijgen. In bepaalde gevallen strijken ze de toelage op, maar laten ze de zorg voor hun kind over aan hun moeder.

Door Anne Mireille Nzouankeu / Twenty Ten

Julia D. is de moeder van acht kinderen die wonen in Johannesburg, Secunda, Ermelo en Nelspruit. Zij woont zelf in Mpuluzi, een wijk in Mayflower, in de streek Mpumalanga, en zij voedt alleen haar 12 kleinkinderen op waarvan de oudste 22 is en de jongste een jaar. ‘We wonen allemaal al sinds onze geboorte bij oma,’ zegt Siphosetu, een van de kleinkinderen waarvan de naam in het Zoeloe “ons cadeau” betekent.

In een ruimte die tegelijkertijd dienst doet als keuken en woonkamer kijkt Siphosetu D. naar een bokswedstrijd op televisie. In het midden van de kamer bevindt zich een tafeltje met daaromheen vier stoelen. In de hoek staat een fornuis en staat een stapel pannen. Er staat een wasteiltje bij het fornuis, naast de televisie.

Hier komen de 12 kleinkinderen van Julia D. bij elkaar om te eten of televisie te kijken. Behalve deze woonkamer, die ook dienst doet als keuken, heeft het huis vijf kamers en een badkamer.

Tweede kind
Siphosethu, 16 jaar oud, zit in groep 9, het equivalent van de vierde klas in ons schoolsysteem. Hij is het tweede kind van zijn moeder, die hij slechts één keer per jaar ziet wanneer ze vanuit Johannesburg op bezoek komt tijdens haar jaarlijkse vakantie.

Zijn vader heeft hem niet erkend en hij heeft de naam aangenomen van zijn grootouders van moeders kant. Hij zegt dat hij meerdere vrienden op school heeft die, net als hij, bij hun oma wonen omdat hun moeder er niet is.

Elijah Mkhonza, een buurman van Julia D. die zegt dat hij de familie goed kent, geeft de volgende verklaring: ‘Het kan gebeuren dat een meisje zwanger wordt en dat de vader het kind niet erkent. Als ze bij haar werkgever woont, dan kan ze haar kinderen niet meenemen.’

John Marker, die zegt dat hij al 20 jaar in Mayflower woont, bevestigt: ‘Die jonge meisjes worden alleen maar aangetrokken door het geld. Ze krijgen op steeds jongere leeftijd kinderen door die toelage. Na de bevalling laten ze het kind achter bij hun moeder en zoeken ze hun geluk in de stad.’

Kindmoeders
Op 17 juni 2010 werd de kindertoelage voor de komende maand uitgekeerd in Mayflower. De 15 meisjes die er die dag waren, waren jonger dan 20. Ze zeiden allen dat ze ongewild zwanger waren geworden door een gebrek aan kennis over voorbehoedsmiddelen. Ze zeiden dat ze de zwangerschap niet wilden onderbreken, ook al is abortus in Zuid-Afrika legaal.

‘Een kind krijgen is geen slechte zaak. Als onze ouders ons niet hadden gehouden, dan waren wij er nu ook niet geweest,’ legt Nkhele uit. Zij is 20 jaar en moeder van twee kinderen.

‘Mensen die wachten met kinderen krijgen tot ze volwassen zijn, doen dat meestal omdat ze al werk hebben, maar als de staat ons ondersteunt bij het onderhoud van onze kinderen, zien we de noodzaak van een abortus niet in,’ voegt Dinda, een minderjarige moeder, daaraan toe.

Toelage
Phuzela, 16 jaar oud, is moeder van een kind van 11 maanden. Ze erkent dat haar levensomstandigheden aanzienlijk zijn verbeterd sinds ze de toelage krijgt. ‘De vader van het kind wilde de zwangerschap niet. Dankzij dat geld kan ik voor m’n kind zorgen en af en toe ook kleren kopen,’ zegt Phuzi.

Ze keurt het goed dat oma’s voor hun kleinkinderen zorgen en geeft toe: ‘Als ik ooit de kans krijg om ergens anders te gaan wonen, dan laat ik mijn kind ook achter bij mijn moeder.’

Mac Sulimau, een handelsreiziger die schoenen verkoopt op de plek waar de toelage wordt uitgekeerd, geeft zijn mening: ‘Het maakt niet uit wat die meisjes zeggen. Het is een feit dat door die toelage arme meisjes minder goed opletten of ze zwanger worden. Het geld dat ze van de staat krijgen, is voor hen een zegen.’

Vicieuze cirkel
De dochters van Julia D. innen iedere maand de toelage en sturen haar een deel van het geld. Hun oma kan alleen dankzij dat geld overleven want zij is werkloos en weduwe sinds 1994. Ze kan er eten van kopen en rekeningen mee betalen, zoals de schooluniformen van de kinderen, het schoolgeld en schoolbenodigdheden. De primaire gezondheidszorg is volgens Siphosethu gratis.

De moeilijkheden beginnen wanneer het kind 18 wordt en geen recht meer heeft op de toelage. Dan moeten ze voor zichzelf kunnen zorgen. Op dat moment komen de families terecht in een vicieuze cirkel.

‘Ik heb gemerkt dat de kinderen zelf rond hun 17e ouder worden. Zo krijgen ze een toelage voor hun kind en kan de familie blijven leven van de overheidssteun,’ legt Lawrence Wood uit, winkelier in Mayflower.

Sociale Zaken
Volgens recente statistieken van het ministerie van Sociale Zaken in Zuid-Afrika ‘maakten eind januari 2009 meer dan 12,8 miljoen kinderen’ gebruik van de toelage.

Het geld is bedoeld om de levensomstandigheden te verbeteren van arme kinderen en de koopkracht te vergroten van de mensen die het geld ontvangen. Maar kan dat doel wel worden bereikt gezien het grote aantal kinderen, moeders en oma’s die leven van deze toelage? Hoe ver kan de overheid gaan nu het aantal kinderen en werklozen alleen maar blijft toenemen?

De mensen die het geld in Mayflower ontvangen, maken in ieder geval maximaal gebruik van de toelage tot hun wens in vervulling gaat en er meer werkgelegenheid wordt gecreëerd.