Foto: Andrew Esiebo/Twenty Ten

Ze werd in de steek gelaten door haar broer en bijna al haar vrienden. Ze werd gehaat door haar buren. Haar leven leek voorbij. Thoko is hiv-positief in Zuid-Afrika.

Door Andrew Kabuura/Twenty Ten

Stel je een arme vrouw voor die uitkomt voor haar mening, warm en behulpzaam is en dan zie je Thoko voor je, een 35-jarige vrouw uit Witbank ten oosten van Johannesburg in Zuid-Afrika. Voor veel mensen, vooral als ze arm en niet opgeleid zijn, betekent hiv-positief zijn een enkele reis naar het graf. Hierdoor geven velen het op en beginnen ze hun spullen te verkopen als voorbereiding op de laatste reis.

Thoko zag haar situatie nooit zo. ‘Toen de arts me vertelde dat ik positief was, wist ik dat ik maar één lange strijd voor me had: zo lang mogelijk blijven leven.’

De 1.52 meter lange, donkere lesbienne die in een golfplaten woning leeft, zegt dat haar toestand snel veranderde toen ze besefte dat miljoenen Zuid-Afrikanen er net zo erg aan toe waren als zij, of erger. ‘Ik kwam erachter dat veel mensen niet weten dat ze ziek zijn, of denken dat hun leven voorbij is wanneer ze positief zijn,’ legt Thoko uit.

Bewustzijn
Nadat ze haar toestand had geaccepteerd, en wist dat er geen genezing mogelijk was, zette ze haar leven in perspectief. Ze koos ervoor om meer bewustzijn te creëren in de samenleving over een ziekte die haar haar jeugd heeft ontnomen. ‘Ik wist dat ik nooit beter zou worden, en besloot daarom mensen te helpen die nog niet besmet zijn. En ik wilde mensen die hiv-positief zijn ervan overtuigen dat de besmetting niet automatisch een doodvonnis inhoudt.’

Thoko wist dat ze weinig invloed kon uitoefenen op haar gemeenschap omdat ze arm was en geen opleiding had. ‘Ik ben arm en kan dus geen mensen regelen die rondreizen en anderen vertellen over hiv, of hen eten en onderdak geven. Het enige wat ik kan doen, is met hen praten,’zegt ze.

Ze lanceerde een initiatief dat erop is gericht om meer bewustzijn te creëren over de ziekte, die een ware plaag is geworden in Zuid-Afrika, en om de boodschap te verspreiden dat mensen positief moet blijven en veilig moeten leven.

Advies
Hierdoor wordt Thoko gekoesterd in dit deel van het land. ‘Sinds ze haar status bekendmaakte, en meer bewustzijn heeft gekweekt, schamen veel mensen zich niet meer om zich te laten testen. Ze komen hier in groten getale en krijgen advies als ze positief zijn,’ zegt een hulpverlener van de Witbank clinic.

‘Het is logisch dat het gemakkelijker is om je ziekte te delen met dorpsgenoten of goede vrienden dan met artsen en verpleegsters. Velen zoeken dan ook troost bij haar,’ voegt Dr. Jay eraan toe. Zij is een Nigeriaanse die is verbonden aan de Impungwe Hospital.

In de afgelegen township Witbank, een kolenmijnencentrum, is Thoko geliefd geworden door haar wens om mensen die positief zijn te gaan bezoeken en van advies te dienen. ‘Ik heb mijn leven nu hieraan gewijd. Ik wil deze mensen helpen, of ze nu zijn zoals ik, of dat ze nog veilig zijn,’ belooft ze. ‘Ze kunnen alleen langer leven als ze naar voren treden en hun status bekend maken zodat ze medicijnen krijgen.’

Activiste
Nadat ik ben aangekomen bij een hutje dat volledig uit golfplaten is opgetrokken op een klein terrein met een betonnen ondergrond op twee meter van de hoofdweg, tref ik de kaalgeschoren activiste aan die met haar partner televisie kijkt. ‘Ik ga iedere avond naar mijn slaapkamer, kijk naar het nieuws en denk na over mijn dag. Ik denk ook na over wat ik mijn medepatiënten morgen in het ziekenhuis kan vertellen.’

Ze ontvangt me kalm en hartelijk, maar ze is luid en stoïcijns wanneer ze me vertelt over haar reis, de oorzaak en haar droom. In haar piepkleine onderkomen staan veel medische boeken die uitleggen hoe je langer kunt leven als je positief bent en vertellen over het gebruik van condooms. Ze heeft ook speelballen die ’s avonds helpen om de patiënten fit te houden.

‘We leven in een harde wereld, broeder. We moeten vechten om te behouden wat er nog is en tegen de zieken zeggen dat ze kunnen blijven leven,’ verklaart ze met luide stem.

Hiv-test
Na talloze pogingen om genoeg moed te verzamelen voor een hiv-test liet Thoko, die er nu gezond uitziet, zich in 2004 overhalen door een Congolese vriendin om de gevreesde test uit te laten voeren.

‘Toen de arts me vertelde dat ik positief was, snapte ik waarom ik zo mager werd en mijn huid zo bleek werd,’ herinnert ze zich. ‘Ik was veel te dun, broeder. Ik kon niet op tijd genoeg bij het toilet zijn en ik deed mijn behoefte waar het maar kon, want ik hield niets binnen,’zegt ze met zachte stem wanneer ze de warmtespiraal aansteekt die de kamer verwarmt.

Ze maakte zichzelf wijs dat het voorbij was, want de ziekte kon alleen worden voorkomen, maar niet worden genezen. ‘Ik wist dat ik gezond moest eten, mijn medicijnen moest innemen en positief moest denken,’ zegt ze.

Thoko vertelt dat het nieuws van de arts niet alleen een klap was voor haar ego, maar dat het ook veel collega’s tegen haar in het harnas joeg. Een van de eersten was haar broer. ‘Mijn broer is weggelopen, echt waar. Hij is weggelopen. Ik huilde en kon het niet geloven, maar ik heb het hem ondertussen vergeven,’ vertelt ze zacht.

Lesbisch
Thoko denkt dat ze eerder de neiging heeft om andere vrouwen te helpen omdat ze lesbisch is. Volgens haar is dat de beste manier om de verspreiding van het virus onder controle te krijgen.’Vrouwen moeten het proces in gang zetten We moeten eerlijk zijn tegen onze mannen, zorgen dat ze ons trouw blijven door niet met mensen naar bed te gaan die niet onze man of onze partner zijn,’ raadt ze aan.

Dan laat ze trots medailles, bekers en certificaten zien die ze heeft ontvangen als erkenning van haar pogingen om de snelle verspreiding van de ziekte in te dammen. Ze heeft ook foto’s van haar en wijlen Brenda Fasie, een populaire Zuid-Afrikaanse artieste. Dat was een van de gelukkigste momenten in haar leven. ‘Ze was al vanaf mijn jeugd mijn idool. Ik probeer haar zelfs te imiteren wanneer ik mijn liedjes zing.’

Ze heeft tientallen liedjes geschreven over de dodelijke ziekte waarin ze uitlegt hoe mensen die positief zijn langer en gezonder kunnen leven. Ze heeft het in haar teksten herhaaldelijk over condooms om te benadrukken hoe mensen die negatief zijn dat ook kunnen blijven. ‘Ik hoef nu alleen mijn cd’s nog maar te promoten zodat ik iedereen kan bereiken,’ droomt ze voor zich uit.

Ritme
Het dagelijkse ritme van Thoko is eenvoudig. Ze staat iedere ochtend om zes uur op, bidt, ontbijt en iets na half acht vertrekt ze naar de kliniek.

Eenmaal daar aangekomen, wil iedereen haar begroeten en discussiëren met de activiste die vrijuit spreekt en altijd glimlacht. En dat is ook precies wat ze doet: ze kletst en glimlacht tegen iedereen. Ze vindt snel haar plekje en nadat ze de artsen, hulpverleners en enkele patiënten heeft begroet, begint haar dagelijkse sessie. Eerst psalmen en gebeden en de boodschap van Thoko.

Ze staat voor een overvolle ruimte en adviseert de patiënten over hun ziekte in de plaatselijke taal met een sterke en dominante stem. ‘Dit vind ik leuk, want ik denk dat het veel mensen helpt om vergissingen te voorkomen, waardoor ze zouden worden zoals ik. Nu willen ze veilig blijven.’

Liedjes
Na een sessie, die meer dan een uur duurde, vol spirituele bemoediging en liedjes, beantwoordt ze gezondheidsvragen van patiënten en de aanwezige verpleegster of hulpverlener voegt er hier of daar iets aan toe.

Het is twee uur en ze gaat terug naar huis voor een dutje en om zich voor te bereiden op de avondsessie wanneer ze de zieken bezoekt en de volgende dag plant. Voor Thoko is het een genadeloze strijd. ‘Het is echt, het is er en het allerergste is dat hiv niet genezen kan worden. Als je positief bent, dan moet je ermee leven zoals ik,’ concludeert ze.