De meeste voetballers die hun schoenen aan de wilgen hebben gehangen verdwijnen langzaam uit het collectieve geheugen. Roadto2010 houdt de herinnering aan deze Vergeten Voetballers levend. Deze week: C.K. Gyamfi.

C.K. Gyamfi was de eerste Afrikaanse voetballer in de Duitse competitie. Daarnaast won hij drie keer de Afrika Cup als trainer van de Black Stars.

Accra
Charles Kumi Gyamfi wordt in 1929 geboren in de Ghanese hoofdstad Accra. Op de Juniorschool in Okorasi komt hij voor het eerst in aanraking met voetbal. Zijn uitzonderlijke talent blijft niet lang onopgemerkt. Op zevenjarige leeftijd mag hij voor het eerst meespelen in het schoolteam. In 1944 verhuist de jonge Gyamfi van Okorase, een klein dorpje ten noorden van Accra, naar de hoofdstad zelf.

In Accra wordt hij aangenomen op de Accra Royal School. ‘Ik vertelde de voetbalcoach Ataa Nii Katoe dat ik beter kon voetballen dan de meeste spelers in zijn team. Hij gaf me de mogelijkheid om mee te doen. Ik speelde goed en ik werd op de school toegelaten.’

Noble Arrics
Gyamfi begint bij de junioren, maar binnen een jaar wordt hij in het eerste team opgenomen. Zijn interesse voor de sport groeit omdat hij de kans krijgt om tegen andere scholen te voetballen. Tijdens een van die wedstrijden wordt hij gescout door Noble Arrics, de jeugdafdeling van de Great Argonauts, een voetbalteam in Accra. Daar speelt hij tot het eind van zijn studie.

Nadat hij in 1947 zijn school heeft afgerond verhuist hij naar Koforidua, waar hij een baan vindt. Voetballen blijft echter Gyamfi’s grote passie. Hij speelt bij de lokale club Sailors. Op een dag komt de indertijd grote club Cape Coast Mysterious Dwarfs op bezoek. De jonge Gyamfi wordt overgehaald om bij de club te komen spelen.

Asante Kotoko
Twee jaar later, in 1949, maakt hij de overstap naar Asante Kotoko, een van Ghana’s twee grootste voetbalclubs. Bij zijn nieuwe club speelt Gyamfi met de grootste spelers in het land. In 1950 staat hij voor het eerst in basis. Een jaar later trekt hij met het Gold Coast XI team, een soort kermisattractie, door Engeland en Ierland. Het team speelt op blote voeten en dát waren de Europeanen niet gewend.

‘Het publiek hield na een tackle soms de adem in omdat ze dachten dat we moesten vergaan van de pijn, net als op de momenten dat een speler van ons een hard schot afvuurde. Maar wij waren het natuurlijk gewend. Na afloop kwamen de kinderen aan onze voeten voelen: ze wilden weten of er soms ijzer in zat’, aldus Gyamfi. Tijdens de tour scoren Afrikanen 25 keer. Elf van de goals worden gemaakt door Gyamfi.

Voetbalschoenen
Terug in Ghana besluit hij dat het tijd is voor verandering bij Kotoke. Samen met een teamgenoot gaat hij voetbalschoenen dragen, een fenomeen waarmee de Afrikanen tot dan toe niet bekend waren. Gyamfi komt op het idee na een bezoek aan Excelsior, een team in Cape Coast waar alleen blanken spelen. De vernieuwing heeft niet meteen het gewenste effect. De eerste wedstrijd verliezen de Ghanezen kansloos, omdat ze over hun eigen voeten struikelen.

Na vijf jaar Kotoko kondigt Gyamfi zijn vertrek aan. In Kumasi richt hij een nieuwe voetbalclub op: de Kumasi Great Ashantis. Dat houdt hij twee jaar vol. In 1956 gaat hij aan de slag bij Kotoko’s grootste concurrent Hearts of Oak, de club uit hoofdstad Accra. Met deze club kent hij vele succes. Hearts wint de Tate and Lyle trophy en wordt in 1958 landskampioen.

Kwame Nkrumah
Dan wordt Gyamfi door de Ghanese president Kwame Nkrumah naar Duitsland gestuurd. De president komt op het idee tijdens een wedstrijd tussen Hearts of Oak en Fortuna Düsseldorf op 2 augustus 1958. Het is de eerste van vijf wedstrijden van Fortuna door Afrika en een van de vreemdste die de Duitse club ooit speelde. Terug in Duitsland verhalen spelers over een zanderig en hobbelig veld en bijzonder goede voetballers. De Duitsers winnen met 3-2, maar zijn onder de indruk van het spel van de Afrikanen.

Na de wedstrijd houdt President Nkrumah een receptie bij hem thuis. Daar komt hij op een idee. Zou het niet goed zijn als een speler van Hearts of Oak in Duitsland gaat voetballen? Dan kan hij ervaringen op doen en in de tussentijd studeren aan een Europese universiteit. De keuze valt op Gyamfi.

Tunda Vita
De Ghanees vertrekt een paar maanden later richting Duitsland. De Duitse supporters houden van hem. Ze noemen hem liefkozend Tunda Vita (“Donder”) vanwege zijn harde schot. Gyamfi past zich snel aan. Hij leert Duits en baart opzien vanwege zijn tactisch inzicht. Maar hij heeft ook heimwee. Vooral de Duitse winter valt de Ghanees zwaar.

Het Europese avontuur duurt een jaar. In 1961 keert hij, met een coachdiploma op zak, terug naar Ghana om de nieuwe bondscoach van het nationale team te assisteren. Als de Hongaarse bondscoach Joseph Ember na een jaar vertrekt, wordt Gyamfi aangewezen als interim. Daarmee wordt hij de allereerste lokale, Ghanese coach van de Black Stars.

Ervaren is hij dan nog niet. Daarom mag Gyamfi stage lopen bij het nationale team van Brazilië als zij in 1962 aan het WK in Chili deelnemen. De Brazilianen winnen de cup en leert het Braziliaanse voetbalsysteem goed kennen. ‘De Braziliaanse stijl van spelen én de manier waarop jongeren op straat in aanraking komen met voetbal is hetzelfde als in Ghana’, zegt hij.

Afrika Cup
In 1963 is Ghana gastheer van de Afrika Cup. President Nkrumah is zenuwachtig maar onder Gyamfi’s leiding winnen de Black Stars de Cup. ‘Nkrumah was de gelukkigste man op aarde’, aldus Gyamfi. ‘Hij had mij teruggehaald om te bewijzen dat een Afrikaanse coach het kon rooien. Bovendien had hij geld geïnvesteerd om een team op te bouwen dat niet alleen de rest van Afrika kon verslaan, maar dat ook het hele continent zou kunnen stimuleren. Toen we Afrika veroverden, was hij natuurlijk heel blij dat zijn wens was uitgekomen. De eerste stappen naar een formidabel team dat kon bijdragen aan de emancipatie van Afrika waren gezet.’

Toch waren de Ghanese fans niet onverdeeld positief over de bondscoach. Velen waren van mening dat Gyamfi het toernooi heeft gewonnen dankzij de goede voorbereiding van zijn voorganger.

Tweede titel
Dankzij zijn goede contacten binnen de voetbalbond en zijn goede prestaties blijft Gyamfi bondscoach. In 1965 staat hij opnieuw naast het veld als de Black Stars hun titel in Tunesië verdedigen. Het is een jonge ploeg met ondermeer Osei Kofi, Frank Odoi en Willie Evans. Het team verdedigt de titel succesvol. In de finale rekenen de Ghanezen met 3-2 af met gastland Tunesië.

Na het winnen van zijn tweede Afrika Cup raakt hij in de vergetelheid. De Ghanezen hebben ook wel wat anders aan hun hoofd. Nkrumah werd in een coup afgezet en de politieke situatie is allerminst stabiel. ‘Sport was het paradepaardje onder Nkrumah, dus werd het samen met andere prioriteiten van de president op een laag pitje gezet.’ Gyamfi moet het veld ruimen. ‘Degene die te dichtbij Nkrumah stonden, hadden niet zoveel kansen meer en werden op een zijspoor gezet.’

Het Ghanese voetbal komt in een negatieve spiraal terecht. Pas in 1978 volgt er een opleving. Onder leiding van de succesvolle coach Fred Osam-Duodu, de eerste Ghanees sinds het vertrek van Gymafi, winnen de Black Stars in 1978 voor de derde maal de Afrika Cup.

Ambtenaar
Gyamfi, die inmiddels als ambtenaar op het ministerie van sport werkt, wordt in 1981 gevraagd om toch weer coach van de nationale ploeg te worden. Hij neemt het team in een jaar later mee naar de Afrika Cup in Libië en wint. ‘Het was voor mij een persoonlijke revanche. Ik heb toen meteen ontslag genomen. Dat was nog nooit voorgekomen.’

Na avonturen in Kenia en Somalië komt Gyamfi halverwege de jaren negentig terug naar Ghana. Hij wordt technisch directeur van de club Ashanti Goldfields, dat sinds zijn komst twee keer achter elkaar landskampioen wordt. Tegenwoordig is de 80-jarige Gyamfi een van de ereleden van de Ghanese voetbalbond en geniet hij van zijn pensioen.

In dit artikel wordt gebruik gemaakt van citaten uit het boek Afrika voetbalt van Marc Broere en Roy van der Drift.