Arnold Pannenborg keert terug naar zijn onderzoeksland Kameroen. Wat gebeurde er met Marc-Vivien Foé? De speler die letterlijk dood neerviel tijdens een wedstrijd in 2003? Drie spirituele verklaringen vanuit lokaal perspectief. Vandaag: de nagedachtenis aan Foé.

Kameroen nam het in de finale van de Confederations Cup in 2003 op tegen gastland en oud-kolonisator Frankrijk. Nadat Foé in de halve finales overleed, was de stemming in Buea er een van: wat kan ons die finale schelen. Dat gevoel sloeg op de dag zelf al snel om in nieuwsgierigheid. En daarna kwam de gedachte dat de Kameroeners de trofee maar mee moesten nemen.

Essomba zat naast me op de bank bij een familie op zijn compound. We zagen hoe aanvoerder Rigobert Song en zijn Ontembare Leeuwen een levensgroot portret van Foé het veld op droegen. We zagen hoe de Fransen arm in arm met de Kameroeners een eerbetoon aan de voetballer brachten. Meerdere spelers van het Franse elftal kenden Foé persoonlijk. Ze hadden ooit samen gespeeld bij clubs in Engeland en Frankrijk.

Eer
Op 5 juli landde een vliegtuig met het stoffelijk overschot van de voetballer op de luchthaven Yaoundé-Nsimalen. De volgende dag brachten meer dan 30.000 Kameroeners in het Ahmadou Ahidjo stadion de laatste eer aan Foé. Daarna werd hij begraven op zijn eigen – toendertijd in aanbouw zijnde – sportcomplex in een buitenwijk van Yaoundé.

Men organiseerde benefietwedstrijden, het gezin van Foé ontving geld van allerlei organisaties, en critici grepen zijn dood aan om het zware voetbalseizoen aan de kaak te stellen. Familieleden zamelden geld in voor het Memorial Fund, dat bestemd was om het sportcomplex te vervolmaken.

Ook in Europa herdacht men de Kameroense middenvelder. Fans van Manchester City legden massaal bloemen voor de poorten van het stadion aan Maine Road. De club besloot Foé’s nummer 23 als eerbetoon met “pensioen” te sturen. Als Leeuw droeg Foé altijd nummer 17. Helaas gaven zowel de Afrikaanse voetbalbond CAF als de FIFA geen toestemming om het shirt met dat nummer symbolisch te begraven.

Podium
De finale eindigde zoals ie begon. Arm in arm stonden de spelers van beide ploegen op het podium. Kameroen had de finale verloren. Aanvoerders Rigobert Song en Marcel Desailly hielden gezamenlijk de trofee omhoog. Niemand in Buea was verdrietig om de verloren finale.

Op de tribune hing een spandoek met de volgende tekst. A Lion never dies, it only sleeps.

Arnold Pannenborg keert terug naar zijn onderzoeksland Kameroen. Wat gebeurde er met Marc-Vivien Foé? De speler die letterlijk dood neerviel tijdens een wedstrijd in 2003? Drie spirituele verklaringen vanuit lokaal perspectief. Verklaring drie: de Ontembare Leeuwen offerden Foé aan een geheim genootschap.

Team, coach en officials van Kameroen brachten voor aanvang van de Confederations Cup in 2003 een bezoek aan een zogeheten “secret society”. Zulke geheime genootschappen zijn een bekend verschijnsel in Afrika. Ze kunnen dromen in vervulling doen gaan. De prijs is echter hoog. Als tegenprestatie wordt niet zelden om een menselijk offer gevraagd.

Tijdens mijn eerdere verblijf in Kameroen overleed de assistent-coach van tweede divisieteam Buea Boys na een kort maar hevig ziektebed. Samen met Ashu, de aanvoerder van het team, bezocht ik de doodzieke coach in zijn huis in zijn dorp Muea, vlakbij Buea. Zo gespierd en sterk als hij enkele maanden geleden was, zo graatmager en zwak lag hij op dat moment in het halfduistere kamertje op een smerig bed. Hij weigerde te eten en te drinken.

Ashu en de assistent-coach kenden elkaar goed. Maar de coach herkende de aanvoerder nauwelijks. Zijn ogen waren bijna volledig dicht. Hij kon geen zonnestraal verdragen. Na vijftien minuten werd het Ashu teveel. Hij kon de aanblik van de stervende coach niet meer aan.

Dokter
Ik vroeg Ashu naar de ziekte van de coach. ‘Dat weet niemand,’ antwoordde hij. ‘De coach heeft geen geld en kan geen verzorging betalen. Er is nog geen dokter op bezoek geweest. Onze club laat hem aan zijn lot over.’

Het vreemde is,’ zo ging hij verder, ‘dat de coach een tijd geleden plotseling heel veel geld had. Daarvóór zat hij nog zwaar in de schulden vanwege zijn gokprobleem. Zijn rijkdom wekte dus nogal wat argwaan. Toen zijn vrouw vorig jaar stierf, wisten we het zeker: de coach had hulp ingeroepen van een geheim genootschap. Hij moest een mensenoffer brengen in ruil voor het geld.’

’Binnen het team is er de laatste tijd veel over gepraat. Wij vermoeden dat de coach zich niet aan de uitspraken met het genootschap heeft gehouden. Zijn ouders zijn al een tijdje dood, zijn vrouw is ook overleden. Dan blijft er nog maar één persoon over om te offeren: hijzelf.’

Vriendinnetjes
Tussen neus en lippen door zei Ashu dat de dood van de coach ook best een andere oorzaak zou kunnen zijn. ‘Hij had veel vriendinnetjes, heel veel. En ik weet dat hij geen condooms gebruikte. Maar de mensen in het dorp en in het team hebben er zo hun eigen opvattingen over.’

Wensen
Een geheim genootschap kan wensen vervullen. Hoe gek ook. Wil iemand geld, dan krijgt degene geld. Wil iemand politieke macht, dan wordt daar voor gezorgd. Succesvol in zaken? Prima. Maar ze doen het niet voor niets.

Het genootschap eist een offer als compensatie. Zij doen namelijk gevaarlijke rituelen en de duistere krachten die zij aanwenden vragen om een mensenoffer. Niet zomaar een mens, maar iemand die dierbaar is. Een echtgenote. Of liever nog: een bloedoffer. Kinderen, ouders, ooms en tantes, neven en nichten. Hoe groter het verzoek, hoe groter het offer.

Toernooi
De Ontembare Leeuwen wilden een groot toernooi winnen. Het jaar ervoor waren ze Afrikaans kampioen, ditmaal waren ze op zoek naar meer succes. In het roddelcircuit ging het gerucht dat de Leeuwen de hulp inschakelden van een geheim genootschap. Het uiteindelijke offer bleek groot: een van de meest gerespecteerde spelers moest het met de dood bekopen.

Hoe wisten de voetballers in Buea zo zeker dat het team een geheim genootschap bezocht? Het antwoord is simpel: Kameroen is goed, maar niet zó goed. Hoe anders konden de Leeuwen in de openingswedstrijd Brazilië verslaan en de finale van de Confederations Cup bereiken?

Prangende vraag was waarom Kameroen die finale niet won. Tja. Misschien was het genootschap niet sterk genoeg? Misschien hadden de spelers en officials zich niet aan de regels gehouden? Misschien werd het offer van Foé te licht bevonden? Of, heel misschien, waren de spelers moe en verdrietig en speelde Frankrijk gewoon beter.

Arnold Pannenborg keert terug naar zijn onderzoeksland Kameroen. Wat gebeurde er met Marc-Vivien Foé? De speler die letterlijk dood neerviel tijdens een wedstrijd in 2003? Drie spirituele verklaringen vanuit lokaal perspectief. Verklaring twee: de voetballer wendde bovennatuurlijke krachten aan die zich tegen hem hebben gekeerd.

Volgens mijn voetbalvrienden Ashu en Essomba maken bijna alle voetballers gebruik van individuele magie. Zij bezoeken een tovenaar, geven aan wat hun wensen zijn (beter voetballen bijvoorbeeld) en de beste man gaat aan de slag. Individuele magie kan van alles zijn, bijvoorbeeld een geprepareerde armband, een zakdoek, speciale schoenen, shirtjes. Soms geeft de tovenaar louter instructies.

Zo nu en dan grijpen voetballers naar gevaarlijkere vormen van magie. Zij betreden daarmee het duistere terrein van hekserij en offeringen. Een offering kan zowel geld zijn als een mensenoffer, al naar gelang de “zwaarte” van het verzoek van de voetballer. We mogen aannemen dat Marc-Vivien Foé geen mensenoffer heeft gebracht. Niemand binnen zijn familie of vriendenkring is rond die periode gestorven.

Soms is een geldoffer voldoende, mits de voetballer geen buitensporig verzoek heeft. Veel voetballers in Buea veronderstellen dat Foé vroeg om extra voetbalkwaliteiten, misschien in het algemeen, misschien voor de Confederations Cup. Uiteraard weet niemand er het fijne van. De zaak is in nevelen gehuld en gebaseerd op roddels en geruchten.

Unisport
Voetballer Ashu geeft me een voorbeeld hoe een verzoek tot bovennatuurlijke krachten in zijn werk gaat. Enkele jaren geleden, toen hij bij de club Unisport de Bafang speelde, werd hij na afloop van een wedstrijd aangesproken door twee oudere mannen. Het waren tovenaars uit de regio. Wij kunnen je helpen om nog beter te voetballen, vertelden ze hem.

’Ze zeiden: “Geef ons een miljoen frank (1500 euro, meer dan een gemiddeld jaarloon, AP),’ vertelt Ashu. ‘Ik vroeg hen wat er dan zou gebeuren. “Het geld leggen we op een speciale plek,” zeiden ze. “Als we terugkomen, is het geld verdwenen. Dit betekent dat de geesten het hebben geaccepteerd. In ruil voor het geld sturen de geesten een richtlijn, zodat we weten wat de volgende stap is.”’

Speer
’De tovenaars vertelden me dat ze ook een speer moesten neerleggen. De speer zou verdwijnen en een ander item zou ervoor in de plaats liggen.’ Ashu heeft geen idee wat dat had kunnen betekenen, maar hij begreep dat de tovenaars in direct contact met de geestenwereld stonden.

Ashu vervolgt: ‘In de tussentijd moest ik zeven dagen en nachten in een diepe vallei bij een waterval verblijven. Dat was de periode waarin de duistere krachten mijn lichaam zouden betreden. Ik wist meteen dat dit geen goede bovennatuurlijke krachten waren. Het zijn bovennatuurlijke krachten, jazeker, maar ook heel gevaarlijke krachten. It’s pure evil. Ik heb het aanbod geweigerd. Ik had sowieso het geld niet.’

Zwarte magie
Marc-Vivien Foé zou de hulp van een of meerdere tovenaars hebben ingeroepen. Hij wilde bovennatuurlijke krachten om beter te kunnen voetballen. Veel spelers in Buea geloven dat de bekende Afrikaanse voetballers in Europa en de spelers van het nationale elftal niet op eigen houtje zo’n hoog voetbalniveau hebben bereikt. Stuk voor stuk gebruiken ze krachtige zwarte magie.

Denk echter goed na voor je zulke bovennatuurlijke krachten aanspreekt, want ze zijn voor beide partijen (klant én tovenaar) niet zonder risico. Het algemene verhaal is dat de tovenaar zulke grote hoeveelheden geld of andere offers vraagt omdat hij gevaarlijke krachten oproept die zich ook tegen hem kunnen keren. Hij vraagt, kortom, om gevarengeld.

Zoals gezegd loopt ook de ontvanger gevaar, zoals we bij Foé hebben gezien. Jarenlang zou Foé gebruik hebben gemaakt van tovenaars en hun krachten om zo de top van het internationale voetbal te bereiken. Tijdens de Confederations Cup kon zijn lichaam het niet meer aan. De geesten hadden hem te pakken.

Arnold Pannenborg keert terug naar zijn onderzoeksland Kameroen. Wat gebeurde er met Marc-Vivien Foé? De speler die letterlijk dood neerviel tijdens een wedstrijd in 2003? Drie spirituele verklaringen vanuit lokaal perspectief. Verklaring één: boze familieleden beheksten Foé.

Het is een publiek geheim dat afzonderlijke leden binnen Foé’s familie niet zelden met elkaar overhoop lagen en Foé en zijn gezin waren daarbij altijd het middelpunt van de controverse. De voetballer speelde al jaren bij grote clubs in Engeland en Frankrijk, was ook vaste kracht binnen het nationale team en had zodoende al een aardig fortuin bijeen geraapt. Geld maakt vrienden maar ook vijanden, zelfs binnen de eigen familie.

Twee verhalen doen de ronde. Eén, Foé en zijn gezin hielden al het geld voor zichzelf. Twee, Foé en zijn gezin bevoordeelden sommige leden van de familie en gaven anderen helemaal niets. In beide gevallen begingen ze een Afrikaanse doodzonde: geld deel je met je familie. Doe je dat niet, dan ligt het gevaar van hekserij om de hoek.

Afgunst
Jaloezie, haat, afgunst. Alle menselijke emoties die tot ruzies kunnen leiden zijn veroorzakers van hekserij, dat traditioneel het meest voorkomt binnen de eigen familie. Het is dus van groot belang om familieleden niet voor het hoofd te stoten. Hoe voorkom je problemen? Door je rijkdom te delen met je familie. Bij een bezoek aan de familie breng je altijd geschenken mee.

Het gerucht gaat dat enkele oudere leden binnen de familie zich flink in de zeik gezet voelden door de populaire voetballer. Geld als water, maar delen ho maar. Zij hebben hem naar alle waarschijnlijkheid behekst of laten beheksen. Het resultaat is bekend: Foé stierf toen hij datgene deed waarmee hij in de eerste plaats rijk is geworden, namelijk voetballen.

Ziekten en de dood worden bijna altijd in verband gebracht met hekserij. Zeker als je letterlijk dood neervalt op een voetbalveld, zonder direct aantoonbare reden. Volgens hardnekkige geruchten zou Foé dus om het leven zijn gebracht door leden binnen zijn eigen familie.

Pensioen
De strijd tussen de verschillende takken van Foe’s familie is na zijn dood in alle hevigheid opgelaaid. Geschilpunt zou dat dat Foé’s vrouw en drie kinderen al het geld ontvangen dat voortkomt uit diens pensioen, de giften van voetbalorganisaties en de opbrengsten uit benefietwedstrijden, maar dat de rest van de familie er niets van te zien kreeg.

Zo kreeg Marie-Louise Foé een cheque van 250.000 dollar naar aanleiding van een benefietwedstrijd op 11 november 2003. Meer dan 23.000 toeschouwers bekeken de wedstrijd tussen Foé’s vrienden en een ad-hoc All Star team in hetzelfde stadion in Lyon waar hij stierf. Ook ontving zij de recetten uit de Super Cup finale tussen de teams Etoile Sahel en Enyimba in 2004, alsmede een bonus van de Afrikaanse voetbalbond CAF.

Wereldvoetbalbond FIFA benoemde een commissie die een gift van 750.000 dollar voor de educatie van Foé’s drie kinderen zal beheren.

Familievete
Bedenk daarbij dat Foé al een van de rijkere Indomitable Lions was en het scenario van de familievete is compleet. Vooral Foe’s vrouw moet het in dit scenario ontgelden, ook in eigen land, omdat zij op allerlei manieren probeert meer geld los te weken. De Kameroense equivalenten van de woorden “geldwolf” en “lijkenpikker” zijn niet van de lucht.

Zo spande de weduwe in Frankrijk een proces tegen Foé’s club Olympique Lyon (zijn feitelijke werkgever, die hem had uitgeleend aan Manchester City) om te achterhalen of zijn dood een “ongeluk op de werkplek” was of niet. De clubofficial van Lyon zei dat Foé weliswaar bij hen in dienst was, maar dat hij stierf tijdens internationale verplichtingen en daarom niet in aanmerking komt voor een “uitkering” van de club.

Marie-Louise Foé deed ook meteen de Franse voetbalbond FFF een proces aan de broek wegens “nalatigheid in de medische behandeling van de middenvelder”. ‘Iedereen zag hoe ongelooflijk lang het duurde voordat Foé van het veld werd afgedragen,’ verklaarde haar advocaat. ‘En in de catacomben was geen specialist te bekennen, geen medische apparatuur, niets. Foé’s dood had niets te maken met het lot, hij was duidelijk een gezond man.’

Vader
De rechtszaak tegen de vermeende wanprestaties van de Franse medische dienst schoot Martin Foé, vader van de voetballer, in het verkeerde keelgat. ‘Als hoofd van de familie kan ik zeggen dat wij, de familie, niet zijn geraadpleegd in deze zaak. Ik sta niet achter een eventuele rechtszaak. Wat is de volgende stap? Een rechtszaak tegen de FIFA? Tegen de Kameroense voetbalbond?’

Arnold Pannenborg keert terug naar zijn onderzoeksland Kameroen. In 2003 keek hij samen met zijn voetbalvrienden naar de Confederations Cup 2003 en zag hoe Marc-Vivien Foé op het veld ter aarde stortte. Nogal wat Kameroeners zochten de oorzaken van zijn dood in de spirituele wereld.

Lyon, Frankrijk. Het is 26 juni 2003. De Ontembare Leeuwen staan in de halve eindstrijd van de Confederations Cup tegenover Colombia.

Al na tien minuten scoort Pius Ndiefi de 1-0 voor Kameroen. De Colombianen proberen met man en macht de gelijkmaker te forceren maar zonder resultaat. We naderen de 75-ste minuut. Marc-Vivien Foé ontvangt de bal en speelt deze door naar de voorhoede. De camera draait weg van de 28-jarige middenvelder in de richting van het Colombiaanse doel.

Dan gebeurt er iets in de rechterhoek van het televisiescherm. Samen met de andere Kameroeners in de bar zie ik hoe de populaire Foé, zonder dat er ook maar een andere speler in de buurt staat, ter aarde stort. De regie in Frankrijk, waar het toernooi werd gehouden, heeft het in de gaten en zoomt in op de speler.

Schrikgolf
Zijn gezicht is duidelijk in beeld. Foé’s ogen zijn volledig weggedraaid. We zien twee spierwitte bollen. Er komt schuim uit zijn mondhoeken. Als een zombie ligt hij op het veld. Een schrikgolf gaat door de bar. Iedereen schreeuwt, gilt, krijst. Bierflessen vallen om. Mijn voetbalvriend Essomba staat op, gaat zitten, staat weer op. Verbijsterd.

De wedstrijd is stilgelegd. De spelers van Kameroen en Colombia rennen naar Foé en gebaren daarna wild met de armen naar het medisch personeel aan de zijlijn. De voetballer krijgt mond-op-mond beademing. Na de beademing slaat Foé’s hoofd als een zoutzak op het gras. De verplegers brengen hem op een brancard naar de zijkant van het veld.

Het is doodstil in de bar. Niemand heeft oog voor de wedstrijd. In het veld spelen de Kameroeners de bal in het rond; ze hebben geen zin om verder te spelen. Foé is in allerijl naar een ziekenhuis gebracht. Een tijdje later meldt de anchorman op de Kameroense televisie dat Marc-Vivien Foé in het ziekenhuis is overleden.

Bewustzijn
Dan komen de verhalen los. ‘Een paar jaar terug hadden we een fataal geval in ons team,’ zegt Essomba. ‘Onze keeper probeerde een schot te vangen en knalde zo met zijn hoofd tegen de paal. Hij was buiten bewustzijn. Supporters droegen hem naar de kant van het veld maar er was geen enkele dokter in de buurt. De keeper overleed aan de zijlijn. Voetbal is gevaarlijk, je hebt er geen idee van.’

Het medische rapport wordt bekendgemaakt. Marc-Vivien Foé is gestorven aan een hartstilstand wegens oververmoeidheid en uitputting. Het is het resultaat van een te druk voetbalschema, zeggen de critici. Foé laat een vrouw en drie kinderen achter. Hij was een van de populairste Leeuwen.

Canon Yaoundé
De volgende dag loop ik door een stil stadje. Ik ga op bezoek bij een rastaspeler van Olympique de Buea. Hij speelde jarenlang bij de grote club Canon Yaoundé, net als Marc-Vivien Foé. ‘Ik woonde bij hem in de buurt,’ zegt hij, als ik hem in zijn kamer aantref. ‘Ik kende zijn vrouw, zijn ouders, zijn vrienden.’

‘Waarom moest Foé sterven in de Confederations Cup?’ vraagt hij zich af. ‘Dat toernooi is zó nutteloos. Niemand in Europa kijkt ernaar. Het WK, het EK en de Afrika Cup zijn belangrijk. Maar de Confederations Cup? Waarom geven ze de voetballers niet vrij in de zomermaanden in plaats van zo’n rottoernooi te organiseren?’

Essomba zit stilletjes op het terras van een bar. Zijn compound ligt even verderop in de quarter. Hij eet rijst met bonen en kip. Ik ga naast hem zitten en bestel hetzelfde menu. ‘Nu moet je opletten,’ fluistert Essomba. ‘Nu komen de verhalen, de geruchten, de beschuldigingen…’ Hij zwijgt. ‘Wat bedoel je?’

‘Duistere krachten,’ zegt Essomba. ‘Evil! Witchcraft!’

Foto: Arnold Pannenborg

Arnold Pannenborg keert terug naar zijn oude onderzoeksland Kameroen. Hij leerde er dat pech en ongeluk niet bestaan. Zo hebben de inwoners van Bamenda zo hun verklaringen waarom het eerste divisieteam na tien wedstrijden nog altijd geen overwinning heeft geboekt. Zoals altijd spelen corruptie en juju daarbij een grote rol.

Twee wedstrijden verliezen, acht gelijk spelen. In Bamenda worden ze er al maanden gek van. En wat erger is: steeds meer supporters komen niet meer naar het stadion. Geen inkomsten dus voor de nieuweling in de hoogste Kameroense klasse. Het management van New Club Bamenda is ten einde raad. Maar in het stadje weten ze precies wat er aan de hand is.

Gebrek aan ervaring
De allereerste uitwedstrijd verliezen van topclub Coton Sport Garoua. Dat is geen schande. Daarna thuis met 0-0 gelijk spelen tegen Fovu Baham, da’s al erger. Mijn voetbalvriend Essomba en ik kijken die wedstrijd samen. Hij heeft al vóór de wedstrijd in de gaten wat er mis is. ‘Het team heeft een gebrek aan ervaring,’ zo zegt hij. ‘Kijk eens naar al die jonkies. Vorig seizoen speelden zij nog in een lagere divisie. Die zijn dit helemaal niet gewend.’

‘Een goed team,’ zo gaat hij verder, ‘heeft minimaal vijf tot zes ervaren krachten nodig. Dan bedoel ik spelers die op zijn minst al zes jaar op het hoogste niveau spelen. Dit team heeft er nog geen één. Vorige maand sprak ik met de coach om te kijken of ik het team kon komen versterken. Maar de coach eiste als tegenprestatie een deel van mijn salaris. Die deal ging dus mooi niet door.’

De clubvoorzitter
Voor de derde wedstrijd reist New Club af naar Bangangté maar ook daar spelen ze gelijk. De zondag erna staan de supporters op de banken: het team komt met 1-0 voor. ‘Nu gaan we het meemaken!’ schreeuwt de secretaris in mijn oor. Helaas maakt topclub Canon Yaoundé niet veel later de gelijkmaker na een blunder van de keeper. Daarna weer een thuiswedstrijd en ook nu weer een gelijkspel: nul-nul tegen Sable Batié.

De club bungelt ergens onderaan de competitieladder. De geruchtenstroom neemt toe. ‘Weet je wat het is?’ zegt een supporter. ‘Vroeger was de clubvoorzitter een fan van de populairste club hier: PWD. Een paar jaar terug nog zat hij een congres voor om geld in te zamelen. En toen besloot hij zijn eigen team op te richten. Tja, daar maak je hier niemand blij mee. Ik heb gehoord dat sommige PWD-fans de voorzitter hebben vervloekt.’

De supporters van PWD Bamenda hebben sowieso al een hekel aan New Club Bamenda, omdat het team ten koste van PWD naar de hoogste divisie is gepromoveerd. ‘Ik ken de verhalen wel,’ zegt een vriend van me, een die hard supporter van PWD. ‘Wij zouden zogenaamd ’s nachts het stadion binnendringen om het veld te verpesten. Juju enzo. Maar ik heb daar niks mee te maken.’

De coach
Voor wedstrijd nummer zes reizen we met zijn allen naar Bafang. Nou ja, met zijn allen. De oorspronkelijke bus met 70 zitplaatsen wordt ter elfder uur vervangen door een bescheidener exemplaar. ‘En dat noemt zich fan!’ roept de organisator kwaad. Uiteindelijk zien zo’n 25 fans toe hoe New Club gelijk speelt tegen Unisport. De thuiswedstrijd erna tegen Union levert ook slechts één punt op. De supporters hebben een nieuwe oorzaak gevonden: de coach.

Het valt niet op een vriendelijke wijze te zeggen: de coach is een arrogante zak. ‘Hij is een lul,’ zegt de voorzitter van de supportersvereniging. ‘En een grote ook.’ Daar zijn zijn vrienden het hartgrondig mee eens. ‘De coach luistert nooit naar onze adviezen en wimpelt ons zelfs af als wij hem uit aardigheid een biertje aanbieden,’ aldus een teleurgestelde fan. ‘Dan heb je geen enkele manieren.’

Ergerlijker dan zijn halsstarrigheid is zijn omkoopbare persoonlijkheid. ‘Dat weet iedereen,’ zo zegt mijn supportervriend stellig. Een spelersmakelaar weet mij te vertellen dat hij de coach meerdere ervaren spelers heeft aangeboden. ‘Maar de coach vroeg mij wat zijn aandeel in de deal was. Kun je dat geloven? Hij wilde de jongens niet aannemen als ik hem niet een smak geld zou geven.’

Geen traditie
Voor de volgende wedstrijd reist New Club naar het hoge noorden. Eenmaal aangekomen verliezen ze met 2-0. Daarna spelen ze thuis tegen de universiteit van Ngaoundéré. Wéér een gelijkspel. En de volgende wedstrijd gaat ook al verloren. Tiko United hoeft er in eigen huis slechts één keer voor te scoren. In Bamenda weten ze het zeker: het ontbreekt het team aan traditie.

Dat de club onder de degradatiestreep is beland, ligt aan de voorvaderen. Die interesseren zich namelijk niet voor New Club Bamenda. ‘PWD Bamenda, Mankon United – dát zijn de populaire en traditionele clubs in deze streek,’ aldus een supporter. ‘Die hebben ook een rijke traditie. Deze teams bezoeken voor de wedstrijd vaak het paleis van de lokale leider of ze strooien eten en drinken uit over het veld om de voorvaderen gunstig te stemmen. En wat hebben wij? Niets!’

Bij New Club moeten ze het doen zonder de goedkeuring van de overledenen. Ze hebben zelfs geen leuk ritueel aan het begin van de wedstrijd, zoals bijvoorbeeld Tiko United. De spelers van dat team staan met zijn elven op een rijtje en zingen dan een prachtig strijdlied. Het kan niet anders of dat helpt. Ze zijn niet voor niets de regerend kampioen. De fans in Bamenda zijn stikjaloers. Zij willen ook een traditie.

Zelfvertrouwen
Het is tijd voor wedstrijd nummer elf. New Club staat op de één-na-laatste plek. De coach is ontslagen. ‘Da’s maar goed ook,’ bromt een oudere man. ‘Opgeruimd staat netjes.’ Men kiest voor een succescoach, die eerder al PWD Bamenda onder zijn hoede nam. Het zelfvertrouwen in het team is tot een nulpunt gedaald. De spelers weten dat ze niet kunnen scoren. Ze horen dat de inwoners van de stad hen liever kwijt dan rijk zijn. En ze begrijpen dat er waarschijnlijk een vloek op het team heerst.

De dag voor oud en nieuw is het stadion angstaanjagend leeg. Geen hond komt kijken naar de wedstrijd tussen New Club en Les Astres uit de grote stad Douala. De geiten grazen onbekommerd naast de tribune. ‘Wat dit team nodig heeft is een duiveluitdrijver,’ zegt een supporter. ‘Of Emile Ratelband,’ antwoord ik. ‘Wie?’ vraagt hij. ‘Hiddink,’ zeg ik.

Na een uur spelen stromen de supporters het stadion in. Ze hebben via de radio vernomen dat het thuisteam met 1-0 voor staat. Daar komt even later nog een doelpunt bij. De vloek is verbroken. Men bestelt flessen bier bij de barretjes naast de ingang. In Bamenda kunnen ze weer zorgeloos voetballen.

De naam New Club Bamenda is gefingeerd om redenen van privacy.

Arnold Pannenborg keert terug naar Kameroen, het land waar hij ooit onderzoek naar voetbal deed. In Buea komt hij in de kerstperiode een oude bekende tegen.

Daar staat hij. Zes jaar heb ik hem niet gezien. De fiere Alabas loopt heen en weer over het veld in het Molyko stadion in Buea. Hij houdt een map vast en schrijft af en toe iets op een papiertje. Hij stuurt enkele voetballers het veld op, en een paar anderen er juist af. Je kunt beginnen, gebaart hij tegen de scheidsrechter.

‘Ik organiseer een toernooitje voor voetballers die bij clubs in het buitenland spelen,’ zegt hij. ‘Die komen in de kerstvakantie allemaal terug naar huis en willen dan graag een paar dagen voor eigen publiek spelen. En het prijzengeld is niet mis: 500.000 FCFA (ongeveer 750 euro) voor de winnende ploeg. Da’s veel geld, hier in Kameroen.’

Gouden jaren
Alabas is geen spat veranderd. Hij is nog altijd de boomlange Nigeriaan van weleer. De spits die ooit in zijn gouden jaren bij Victoria United doelpunten bij de vleet scoorde. Maar ook de man die in 2003, toen ik er was, niet meer speelde. Hij had een hardnekkige blessure en vermoedde dat die niet zuiver op de graat was.

Op een middag stond hij voor mijn deur. Ik deed open en hij beende naar binnen. ‘Arnold, ik heb een probleem! Je weet van mijn blessure, toch? Gisteren ben ik langsgegaan bij een traditioneel genezer. Die inspecteerde mijn knie en constateerde dat er iets niet in de haak was. Hij bevestigde wat ik al langer dacht: dat iemand mijn carrière aan het dwarsbomen is.’

Ik kende het probleem van Alabas. En ik had al gehoord van Ashu hoe sommige spelers elkaar proberen te beheksen om zo een concurrent uit te schakelen. Een bezoekje aan een tovenaar is vaak voldoende.

Vijanden
Alabas heeft naar eigen zeggen veel vrienden gemaakt in heel Kameroen. Twee jaar eerder was hij nog de held van Limbé. Hij was meerdere jaren achtereen de topscorer van het land. Iedereen kende hem. Supporters boden hem na de wedstrijden geld aan, bier, vrouwen. Maar nadat hij van Limbe naar Buea verkaste, ging het goed mis. Hij had blijkbaar ook de nodige vijanden.

Ik kwam Alabas vaak tegen in de achterbuurten van Buea. Dan vroeg hij om een zakcentje, een hapje eten of – heel soms – om geld voor een injectie. Zijn knie scheen hem nogal pijn te doen. Het gekke was dat zijn blessure maar niet wilde genezen. Althans, Alabas vond dat heel verdacht.

En toen, op die middag, zocht hij me op. Hij draaide niet om de zaken heen. Ik wil 45.000 franc van je lenen,’ zo zei hij resoluut. Ik schrok. Da’s ongeveer 75 euro. Heel wat geld in Kameroen. ‘De traditioneel genezer zei dat hij me kan helpen. Hij kan de blessure genezen. En hij kan me ook vertellen wie het heeft veroorzaakt.’

Reputatie
Alabas legde me de procedure uit. ‘Die man is goed! Ik weet dat omdat hij een goede reputatie heeft. Dat geld is echt niet teveel. Als ik hem het geld geef, zal hij me eerst wassen. Daarna zal hij een geprepareerde witte zakdoek om mijn pols knopen. Zo kan niemand mij ooit meer verwonden!’

Naast het geld moest Alabas ook een aantal zaken meenemen. Hij overhandigde me een velletje papier. Het was het boodschappenlijstje van de traditioneel genezer. Daarop las ik het volgende:

Een kip. ‘Dat is een makkie,’ zei hij. ‘Die kun je overal kopen, en ze zijn goedkoop.’
Een kameleon. ‘Probleem! Hoe kom ik in godsnaam aan zo’n beest?’
Een scheermesje.
Een tobbe. ‘Om me in te wassen.’ Heeft die man dat zelf niet in huis, vroeg ik me af.
Een flesje om het medicijn in het bewaren.
Een zakje marihuana. Nooit gevraagd waarom dat nu weer nodig was.

Oplichterij
Maar ik twijfelde. Ik kende Alabas nauwelijks. En ik had zoveel verhalen gehoord over oplichterij waarbij vooral de blanke een gewild doelwit was. Ik deed hem een voorstel. Als hij 30.000 FCFA bij andere sponsoren kon verzamelen, zou hij van mij 15.000 FCFA krijgen. Anders niet. ‘En,’ zo zei ik, ‘ik wil erbij zijn als de traditioneel genezer je onder handen neemt.’

Nu, zes jaren later, is het duidelijk dat Alabas de sponsoren nooit heeft gevonden. Of de traditioneel genezer wilde mij er niet bij hebben (wat heel waarschijnlijk zou zijn). Of zijn geneeswijze bleek niet te werken. Alabas heeft namelijk nooit meer gevoetbald.

De ex-voetballer lijkt het mij allemaal niet kwalijk te nemen. Hij heeft vele “zaakjes” lopen, zegt mijn voetbalvriend Essomba. ‘Hij organiseert toernooien en handelt in spelers.’ Die verdient zijn geld wel. Met of zonder blessure. Of kameleon.

Foto: Arnold Pannenborg

Wie goed kijkt naar de samenstelling van het Kameroense nationale elftal op het WK 1994, ziet dat drie spelers afkomstig waren van de tweede divisieclub Olympic Mvolyé. Vijf seizoenen achtereen wist de rijkste club van het land zich niet te kwalificeren voor de hoogste divisie. Rustte er soms een vloek op het team? Na deel 1 nu het vervolg.

Hoewel iedereen wist dat wapenhandelaar Omgba Damase de touwtjes stevig in handen had, was Phillippe Mbarga Mboa, de latere minister van Sport, de voorzitter van Olympic Mvolyé. Maar het was Damase zelf die de uiteindelijke oorzaak was van het falen van het team.

Mijn voetbalvriend Ashu, die indertijd voor het team uitkwam, weet waarom. ‘We kwamen er pas na vijf jaar achter. Het was aan het eind van het seizoen van 2006. Olympic Mvolyé had zich wederom geplaatst voor de interpools [het toernooi dat toegang geeft tot de eerste divisie, AP]. Maar ditmaal begreep Damase wat er aan de hand was.’

Toen hij zijn club in het stadje Mbalmayo oprichtte, had Damase de dorpsoudsten geen geld beloofd. In plaats daarvan stelde hij hen voor een gloednieuw stadion te bouwen. Maar dat stadion kwam er nooit en de dorpsoudsten voelden zich bedrogen. Pas na jaren van problemen met zijn club kwam de wapenhandelaar erachter dat ze een vloek over het team hadden uitgeroepen.

Priester
‘Aan het eind van 2006 moesten we de interpools spelen. Deze vonden plaats in de steden Ngaoundéré en Bertoua. Wij waren ingedeeld in de groep die in Bertoua, de hoofdstad van de Oost Provincie, moest spelen. Van tevoren had de clubvoorzitter een Katholieke priester ingehuurd. Deze man had als taak de vloek van de dorpsoudsten op te heffen.’

‘Drie dagen en drie nachten verbleven we op een grote compound in Bertoua,’ zo gaat Ashu verder. ‘Wij sliepen in de buitenlucht op een basketbalveld. Dat was in opdracht van de priester. Hij ontstak een groot kampvuur. Daaromheen moesten wij, de spelers, mediteren, zingen en dansen. Ook wilde hij dat we stukken uit de Bijbel voorlazen. Hij gaf ons zakjes met zout. Het was de bedoeling dat we het zout in de omgeving zouden uitstrooien.’

‘Pas later leerden we dat de priester probeerde om te achterhalen of het team of slot was gegooid. Hij wilde weten waar het probleem lag,’ zo zegt Ashu. ‘Op de tweede avond groeven de priester en zijn helpers iets op bij het trainingsveld. Ik weet niet wat het was. Maar het was belangrijk. De priester nam het mee naar het kampvuur en smeet het in het vuur.’

Schildpad
Pas op de derde avond wist de priester het probleem te lokaliseren, aldus Ashu. ‘De zwarte magie lag verborgen in een rivier bij de stad Mbalmayo. Hij vertrok naar de Zuid Provincie en vertelde mij later wat hij in de rivier had aangetroffen. Het was een schildpad. Voordat hij de schildpad uit het water kon halen, moest hij de kwade krachten teniet doen. Dat deed hij door te zingen en te dansen.’

‘We praten hier over een schildpad van zo’n 40 à 50 centimeter in omvang,’ zegt Ashu zonder blikken of blozen. Het beest was dood. ‘De priester keerde terug naar de compound in Bertoua en toonde ons het probleem dat Olympic Mvolyé zolang had gedwarsboomd. Toen zag ik dat er een flinke ketting om de voor- en achterpoten van het beest waren gebonden. De ketting was compleet verroest omdat het volgens de priester al jaren in die rivier had gelegen.’

Aan de ketting lag een slot. ‘De priester strooide drie zakjes met zout uit over het slot. Het slot kwam los en de priester maakte de schildpad open. Toen liet hij de clubvoorzitter langskomen om te laten zien wat er in zat. De priester haalde er van alles uit: haren van voormalige spelers van de club, geplastificeerde vellen papier met daarop de namen van alle spelers, muntstukken, oorbellen, shirtjes, de vlag van het team. De priester vernietigde alles en zegende het team.’

Interpools
‘Nu waren we gereed om de interpools te spelen,’ zegt Ashu. ‘De priester had gezegd dat hij zou terugkeren naar zijn dorp en van daaruit zou hij onze wedstrijden “sturen”. We trainden drie dagen achtereen zonder enige problemen.’ Op de vierde dag was het tijd voor een wedstrijd. De eerste twee wedstrijden wist Olympic Mvolyé te winnen. ‘Voordat de halve finales begonnen, keerde de priester terug in het kamp. Hij kwam ons persoonlijk bijstaan.’

De halve finale begon. ‘De tegenstander scoorde eerst maar de scheidsrechter floot af. Geen doelpunt. Toen kregen wij een penalty. Het stadion ontplofte. De supporters van de tegenpartij gingen het veld op. De politie vuurde traangasgranaten af. Het was een complete chaos. Voor de wedstrijd had de priester gezegd dat deze wedstrijd nooit zou eindigen. Hij moest verwarring zaaien zodat wij uiteindelijk zouden winnen.’

Gepromoveerd
Drie dagen later besliste de voetbalbond in het voordeel van Olympic Mvolyé. De supporters van de tegenpartij hadden zich gewelddadig gedragen. Ze waren zonder toestemming het veld opgekomen. Olympic Mvolyé kwalificeerde zich zodoende voor de finale. In het systeem van interpools zijn de twee finalisten automatisch gepromoveerd naar de eerste divisie. Het was Damase eindelijk gelukt. De vloek was verbroken.

En toch was niet alles vlekkeloos verlopen. ‘Toen de priester en zijn helpers de kracht van de schildpad probeerden te neutraliseren,’ zo vertelt Ashu, ‘werd een van de helpers mishandeld door kwade geesten. Hij ontving zo’n pak slaag dat hij er nog diezelfde avond aan overleed.’

‘De nacht voor de halve finale werd het lichaam van de helper naar het trainingskamp gebracht. Wij, de spelers, moesten erlangs lopen van de priester. Hij wilde dat wij ons respect zouden tonen aan de overledene. De helper was het offer dat hij moest brengen om het ongeluk over het team te bezweren.’

Olympic Mvolyé speelde vanaf 1997 in de eerste divisie. De eerste jaren behaalden ze een vijfde en een zesde plek. In 2001 eindigde het team op de 14de plek in de competitie en degradeerde na vijf seizoenen.

Foto door: Arnold Pannenborg

Wie goed kijkt naar de samenstelling van het Kameroense nationale elftal op het WK 1994, ziet dat drie spelers afkomstig waren van de tweede divisieclub Olympic Mvolyé. Vijf seizoenen achtereen wist de rijkste club van het land zich niet te kwalificeren voor de hoogste divisie. Rustte er soms een vloek op het team?

Aan het begin van de jaren ’90 bestond het nationale elftal van Kameroen voor zeker de helft uit spelers die onder contract stonden bij lokale clubs, vooral die uit de hoofdstad Yaoundé. Voor de verdedigers Victor N’dip, Stephen Tataw en Hans Agbo was hun selectie voor de Indomitable Lions voor niet-ingewijden wel héél bijzonder. Zij speelden immers voor een tweede divisieclub, Olympic Mvolyé.

In verreweg de meeste landen gebeurt het zelden dat voetballers van clubs uit de lagere voetbalregionen uitkomen voor het nationale elftal. De sterren spelen immers altijd voor de grootste clubs in binnen- en buitenland. Maar in Kameroen was de aanwezigheid van de drie heren van Olympic Mvolyé bepaald geen opzienbarend nieuws. Iedereen wist hoe de vork in de steel zat bij Mvolyé, de rijkste en meest professionele club van het land in die tijd.

Wapenhandelaar
Olympic Mvolyé werd opgericht in 1990, het jaar dat Kameroen in de kwartfinales van het WK het onderspit delfde tegen de Engelsen. De grondlegger van de club was niemand minder dan Omgba Damase, een in Kameroen zeer bekende en machtige man. Als beruchte en gevaarlijke wapenhandelaar had hij vriendjes in de meest elitaire kringen. Zo was en is president Paul Biya een van zijn persoonlijke vrienden.

Vóór Mvolyé was Damase betrokken bij Tonnerrre Yaoundé, een club uit de hoofdstad waarvan algemeen wordt aangenomen dat het gesponsord werd door het ministerie van Defensie. Maar na onenigheid met andere leden van het bestuur vertrok hij. In het dorp Mbalmayo, op een uur rijden van Yaoundé, zette hij zijn eigen team Olympic Mvolyé op. Naar verluidt kocht hij zich in bij de lokale bevolking door de dorpsoudsten een gloednieuw stadion in het vooruitzicht te stellen.

Overigens is de betrokkenheid van Damase bij Olympic Mvolyé nooit officieel bewezen. Hij stond geeneens op de lijst met de leden van het bestuur. Maar in Kameroen geldt de link tussen de wapenhandelaar en de club als een publiek geheim.

Financiële draagkracht
Binnen no time stond Olympic Mvolyé in eigen land bekend als het team met de grootste financiële draagkracht. In Kameroen verdienen de bestbetaalde spelers in de eerste divisie ten hoogste 100.000 FCFA (150 euro) aan salaris per maand. In de jaren ’90 was dat zelfs een stuk minder, en in de meeste gevallen kregen de spelers hun geld pas veel te laat of helemaal niet. Die situatie geldt tot op de dag van vandaag.

In Kameroen ging al snel het gerucht dat de spelers van Olympic Mvolyé maandelijks een salaris vingen tussen de 500.000 en 600.000 FCFA (750 – 900 euro). In een land waar het minimum maandloon 20.000 FCFA bedraagt en waar professoren aan de universiteit maximaal 150.000 FCFA opstrijken, zijn dit werkelijk bizarre cijfers. En alle salarissen werden ook daadwerkelijk keurig uitbetaald, alles dankzij Damase en zijn rijke vrienden in de regering en het leger.

Om het even welke Kameroener die je spreekt, zal zeggen dat het waar is. Een bevriende voetballer, Ashu, die in die tijd ook bij de club speelde, bevestigde het verhaal. ‘Je kunt je niet voorstellen hoe professioneel de club was opgezet,’ zei hij. ‘Bij Olympic Mvolyé speelden de beste voetballers uit het land, we hadden de nationale coach van het juniorenelftal. En nog konden we ons niet kwalificeren voor de eerste divisie. Iedereen praatte erover en niemand begreep wat er aan de hand was.’

Omkoping
Vijf seizoenen lang wist het team zich niet te kwalificeren voor Kameroen’s belangrijkste competitie. In 1992 en 1994 won Olympic Mvolyé, toen dus nog een tweede divisieclub, wél de Cup of Cameroon. Het binnenhalen van deze trofee is naast het landskampioen de belangrijkste voetbalprijs in het land. De finale wordt dan ook altijd door de president zelf bijgewoond.

De geruchtenstroom over het falen van de club nam toe. In Kameroen, een van de meest corrupte landen ter wereld, wist men het immers zeker: Olympic Mvolyé had voldoende geld om alle scheidsrechters finaal om te kopen. En inderdaad, verhalen over de omkopingspraktijken van de bestuurders deden in het hele land de ronde.

Zo speelde Olympic Mvolyé in 1994 een beslissende wedstrijd tegen Fogape uit Yaoundé. Wie zou winnen, zou promoveren naar de eerste divisie. Journalisten schreven later dat de bestuursleden van Mvolyé met “dikke pakken bankbiljetten” hadden geprobeerd de tegenstander om te kopen. Het hielp allemaal niets: Fogape won. ‘En dat terwijl de spelers van Fogape twee dagen voor de wedstrijd nog in staking waren gegaan,’ zo schamperde een verslaggever.

Leedvermaak
Gaandeweg de jaren ’90 begonnen Kameroeners zich te amuseren om het voortdurende – en onbegrijpelijke – verlies van Olympic Mvolyé. ‘Geld is duidelijk niet alles,’ zo zei men gekscherend. Het leedvermaak om de club werd een nationaal tijdverdrijf, en het gesprek van de dag in de kroeg.

In een land waar ongeluk en pech bijna altijd worden toegekend aan spiritualiteit, zocht men de oorzaken van het falen meer en meer in de wereld van duistere en occulte krachten. De een riep dat de andere clubs in Mbalmayo het team uit jaloezie dwarsboomden, de ander wist zeker dat Damase vergeten was de voorvaderen in het dorp gunstig te stellen. En weer een ander zei dat het de andere clubs in Kameroen waren die de boel saboteerden, omdat zij het niet konden verkroppen dat Mvolyé hun beste spelers hadden weggehaald.

Maar voor het échte verhaal moet je bij de mensen zijn die erbij waren geweest. Mijn voetbalvriend Ashu speelde zoals gezegd indertijd voor de rijkste club in Kameroen. En hij zag met eigen ogen hoe de bestuurders samen met een priester de vloek op het team probeerden op te heffen. Een gebeurtenis die één persoon zelfs het leven kostte.

Over enkele dagen het vervolg…

Foto door: Arnold Pannenborg

Arnold Pannenborg keert terug naar Kameroen, het land waar hij ooit onderzoek naar voetbal deed. Hij ontdekte er vooral hoe spelers, coaches en clubvoorzitters sterk geloofden in hekserij en magie. Na deel 1 nu het tweede deel over hoe je wedstrijden wint met magie.

Hekserij, tovenarij en magie worden aangewend in alle aspecten van het dagelijkse leven: in de Afrikaanse zakenwereld, de politieke arena, en zelfs in de liefde. En dus heeft het ook zijn functie in de voetballerij.

Een spiritueel adviseur werkt over het algemeen nauw samen met de coach. Sterker nog: vaak wordt de magie van de spiritueel adviseur als belangrijker ervaren dan de tactieken van de coach. Ze verdienen er dan ook goed geld mee. ‘Een gemiddelde voetbalwedstrijd levert zo’n 200.000 CFA franc (ongeveer 300 euro) op,’ zegt Zé. ‘Dat is meer dan wat de spelers en de coach ontvangen. Ik zie sommige collega’s zelfs rondrijden in de nieuwste sportwagens.’

Vertier
Het publiek krijgt er wel wat voor terug. Voor veel mensen in Buea en Limbe is voetbal zo ongeveer het enige vertier. De wedstrijden winnen is essentieel en daar, zo zeggen zij, is magie bij nodig. Ook de voetballers zelf hebben baat bij magie. Zij hopen om mede dankzij zulke bovennatuurlijke krachten op hogere voetbalniveaus te kunnen spelen.’

De magie die tijdens voetbalwedstrijden wordt gebruikt, is meestal van een relatief onschuldige aard. Soms echter wendt de spiritueel adviseur zwaardere, en duistere, vormen van magie aan, die je beter kunt omschrijven als hekserij en tovenarij. Zo werd een bekende club uit Kameroen, Tonnerre de Yaoundé, een tijdje terug behekst door de weduwe van de overleden clubeigenaar. Omdat de nieuwe eigenaar de club niet aan haar wilde geven, liet ze uit jaloezie en woede het team ‘op slot’ zetten. Een paar seizoenen later degradeerde het roemruchte Tonnerre naar de tweede divisie.

Abidjan
Ook op nationaal niveau zijn zulke gevallen bekend. Ivoorkust bijvoorbeeld won in 1992 de Afrika, naar verluidt dankzij een aantal spiritueel adviseurs uit de hoofdstad Abidjan. Maar toen zij van de voetbalbond geen financiële vergoeding kregen voor hun werk, gooiden de adviseurs het nationale team op slot. Jarenlang wisten de Ivoriaanse Olifanten geen belangrijke wedstrijden te winnen. Een paar jaar terug sloot de regering vrede met de adviseurs door hen een zak geld te overhandigen. Ze beloofden het team met rust te laten. In 2006 stond Ivoorkust opnieuw in de finale van de Afrika Cup.

Het inhuren van spiritueel adviseurs voor wedstrijdpreparatie is in veel Afrikaanse landen een heikel onderwerp. In Kameroen levert het springen over de afrastering het team in kwestie meestal een boete op van de voetbalbond. In Tanzania kregen de twee grootste clubs, Yanga en Simba, een boete vanwege het vermeende gebruik van magie tijdens een onderlinge derby.

Nkono
Ook internationaal is het inhuren van spiritueel adviseurs en het gebruiken van magie niet openlijk toegestaan. Tijdens de Afrika Cup in Mali in 2002 werd keeperstrainer Thomas Nkono van de Kameroense Indomitable Lions gearresteerd door de politie omdat hij volgens hen een preparaat op het veld had gegooid. De Malinese regering en de Afrikaanse voetbalbond CAF vonden het gebruik van magie slecht voor het imago van het Afrikaanse voetbal.

Veel betrokkenen bij het voetbal in Kameroen zeggen echter dat magie juist een positieve psychologische uitwerking heeft op de spelers. ‘In tegenstelling tot Europa werken in Afrika geen psychologen bij de voetbalclubs,’ zegt Zé. ‘Hier vervullen de spiritueel adviseurs de rol van psychologen.’

Adviseurs
Waar in de lokale Kameroense league vaak één of soms twee tot drie spiritueel adviseurs in dienst zijn van een club, worden de nationale elftallen bijgestaan door niet minder dan zes of zeven adviseurs. Het zijn vaak leden van de voetbalbonden en het ministerie van sport die spiritueel adviseurs inhuren voor de nationale elftallen.

Te zien krijg je de spiritueel adviseurs echter niet tijdens de Afrika Cup. In de Kameroense eerste divisie is het al bijzonder lastig om met eigen ogen een adviseur of magie gedurende de wedstrijd te bespeuren, laat staan tijdens een groot toernooi. Het gooien van een preparaat op het veld – of de reactie erop – is wellicht het enige dat je ooit zult zien.

Desalniettemin kun je er gerust van uitgaan dat de meeste nationale elftallen tijdens de aankomende Afrika Cup aan wedstrijdpreparatie doet. En dat zal niet zo snel verdwijnen ook – vooral niet in het voetbal, waar het veel op het spel staat.

Dit artikel verscheen eerder in het kwartaalblad Supporter.

foto door: Arnold Pannenborg

Arnold Pannenborg keert terug naar Kameroen, het land waar hij ooit onderzoek naar voetbal deed. Hij ontdekte er vooral hoe spelers, coaches en clubvoorzitters sterk geloofden in hekserij en magie. Dat je er wedstrijden mee kunt winnen, staat voor hen als een paal boven water.

Limbe, Kameroen – Hij leunt nonchalant tegen een muurtje naast de bar bij het stadion. De man is nog relatief jong – zo rond de veertig jaar – en hij draagt een sportief trainingspak, met daaronder een paar blinkend witte sportschoenen. Samen betreden we het Centenary Stadion in het stadje Limbe voor een wedstrijd in de Kameroense bekercompetitie tussen het lokale tweede divisieteam Elec Sport en een eerste divisieteam uit de havenstad Douala.

Enkele minuten later maakt het bezoekende team een spectaculaire entree door met een hevig rokende en lawaaierige spelersbus het stadion binnen te rijden. De spelers, coaches en teammanager van de ploeg uit Douala negeren het grindpad en springen over de afrastering direct het veld op.

Preparaat

Mijn sportieve metgezel lacht, alsof hij het allemaal had zien aankomen. ‘Da’s op advies van hun traditionele dokter,’ zegt hij. ‘Ik ken die man. Hij wist dat Elec Sport een preparaat met zwarte magie bij de ingang had begraven en beval zijn team om er niet overheen te lopen. De magie zou de spelers verzwakken, misschien zelfs ziek maken.

‘

De man in het trainingspak heet Zé. Hij is officieel een mental coach, een motivator – maar in Limbe en ver daarbuiten staat hij bekend als witchdoctor. De witchdoctors zijn mannen – en een enkele vrouw – die de geheime kennis over Afrikaanse kruiden en geesten van hun vader of soms van een mentor hebben geleerd. En dat vervolgens onder andere toepassen om voetbalwedstrijden mee te winnen.

Witchdoctors

Volgens teammanager Kalla van eerste divisieteam Olympique de Buea (spreek uit: Boy-ya) huren alle teams in Kameroen zulke witchdoctors in. De magie is vooral bedoeld om de tegenstander te verzwakken, niet om de eigen spelers beter te maken. Daarom ook zullen teams niet zo snel afzien van het gebruik van magie: je moet er altijd vanuit gaan dat het andere team iemand heeft ingehuurd. ‘Als beide teams een goede witchdoctor in dienst hebben die de magie van de ander kan neutraliseren, dan kunnen de spelers op het veld ongestoord voetballen,’ legt Kalla uit.

Eén ding wil Zé nadrukkelijk kwijt. ‘Hou alsjeblieft op mij een witchdoctor te noemen. Dat klinkt zo negatief. Ik ben een spiritueel adviseur en roep onschuldige krachten op. Ik adviseer de coach op spirituele gronden welke spelers wel en welke niet moeten spelen. En ik bepaal welke magie goed is voor het team.’

Rivalen

Olympique de Buea is een club uit de Zuidwest Provincie van Kameroen. Deze provincie hoort samen met de Noordwest Provincie tot het Engelstalige (Anglofone) gedeelte van het land. De eerste divisieteams uit deze regio zijn elkaars grootste rivalen.

Toen Victoria United uit Limbe, ongeveer een half uurtje rijden van Buea, op bezoek kwam bij Olympique de Buea, had de clubvoorzitter van de thuisploeg er alles aan gedaan om de derby te winnen. Volgens Zé had de voorzitter, een rijke Afrikaanse zakenman, iemand helemaal naar Benin gestuurd om magie te halen. Daar betaalde hij het lieve sommetje van 2 miljoen CFA franc voor, zo’n 3.000 euro. Met succes. Olympique de Buea versloeg Victoria United met 1-0.

Politieke macht

Voor clubvoorzitters is het winnen met ‘hun’ clubs van het grootste belang, vooral omdat ze vaak politieke macht willen krijgen dankzij de steun van de lokale supporters in het stadje. Bij voetbalwedstrijden staat bovendien de eer en prestige van de regio en van het lokale volk op het spel. En dus worden vele spiritueel adviseurs ingeschakeld om de winst veilig te stellen en de andere volkeren af te troeven.

Clubvoorzitters, coaches, teammanagers, spelers en supporters: bij belangrijke wedstrijden is iedereen actief op zoek naar de juiste spiritueel adviseur. Niet alle adviseurs zijn echter even goed; sommige beunhazen doen ‘alsof’ om geld te verdienen. Maar, zo wordt mij steevast verzekerd, magie werkt!
Over een paar dagen verschijnt het tweede deel.

De frustraties zitten diep bij de inwoners van Anglofoon Kameroen. Sinds zij de finale van Cup of Cameroon in 1979 verloren, weten ze het zeker: zij worden onderdrukt door de Francofone meerderheid. Voor veel Anglofonen is de plaatsing van Kameroen voor het WK 2010 ook nauwelijks aanleiding voor een feestje.

Wie in Bamenda het jaar 1979 noemt, rakelt een verleden van intimidaties, frustraties, haat en vooral onmacht op. In dat jaar verloor het grote team van de Anglofone regio – dat bestaat uit de Noordwest en Zuidwest provincies – de finale van de prestigieuze Cup of Cameroon van een Francofoon team. Eén ding weet men zeker: tegenstander Dynamo Douala kreeg hulp, tot aan de minister van Sport toe.

‘Voetbal betekent niks meer voor me,’ zegt Nji Pius, een van de trouwste supporters van hét Anglofone team van weleer: PWD Bamenda. Datzelfde team verloor die beruchte finale in 1979. ‘Ik ben al twintig jaar niet meer in het stadion geweest. Voor mij is de sport dood.’ En het nationale elftal? ‘Daar kijk ik ook al jaren niet meer naar. Het zijn allemaal Francofonen, wat moet ik daarmee?’

Eyong Enoh
Nji Pius verwoordt het algehele gevoel van de inwoners van de twee Engelstalige provincies van Kameroen. Noem twee Anglofone voetballers in de huidige selectie van het nationale elftal? De eerste is makkelijk: Ajacied Eyong Enoh speelt sinds kort in het hart van het elftal. En daar blijft het bij. Enoh is de enige Indomitable Lion die ooit geboren werd in de regio “ten westen van de rivier de Mungo”.

‘Vroeger had je zoveel fantastische voetballers uit deze regio,’ vertelt Pius in zijn huis in een van de oudste wijken van Bamenda. ‘Nji Sunday, Ben Bola, Stephen Tataw – noem maar op. En zij werden in die tijd ook voor het nationale elftal geselecteerd. Maar nu overwegen ze in Yaoundé niet eens meer om een van onze voetballers op te nemen.’

In 1982 bijvoorbeeld, tijdens het WK Voetbal in Spanje, speelden meerdere Anglofonen in het groene shirtje van Kameroen. In hét succesjaar 1990 was de aanvoerder van het elftal zelfs een Anglofoon. Stephen Tataw stond zijn mannetje tijdens de wedstrijd tegen Argentinië en hij zorgde ervoor dat de levende legende Maradona geen enkele demarrage kon ondernemen.

Ahmadou Ahidjo
‘In die tijd voerde president Ahidjo een politiek van regionalisatie,’ vertelt Pius’ neef Cleopas, ook een oud-supporter. ‘Hij wist dat je het hevig verdeelde Kameroen alleen kon verenigen door voetballers uit alle tien provincies te selecteren. Hij beval de coaches om door het hele land te reizen en overal spelers te selecteren. Wij hadden het met vier of vijf Anglofonen toen helemaal niet slecht.’

De situatie veranderde nadat in 1982 president Paul Biya aan de macht kwam. Hij staat erom bekend dat hij bevolkingsgroepen tegen elkaar uit speelt. De Anglofonen en de verwante etnische groep Bamiléké zijn hiervan steevast het slachtoffer. Biya geeft vooral de voorkeur aan Francofonen en dan het liefst aan zijn eigen bevolkingsgroep, de Béti. In de jaren ’90 werden de gevolgen van dit beleid pas goed zichtbaar.

Eind 1992 creëerde president Biya een meerpartijenstelsel en hij schreef algemene verkiezingen uit. Sindsdien, zo zeggen de Anglofonen, heeft hij er een levenswerk van gemaakt om de inwoners van de Noordwest en Zuidwest provincies volledig te negeren, op cultureel, economisch en politiek gebied. ‘Tegenwoordig komen de coaches Yaoundé niet meer uit,’ zegt oud-voetballer Ben Bola. ‘Ze krijgen daar een lijst met spelers en daar moeten ze het mee doen. Uiteraard lukt het bijna geen enkele Anglofone speler om op die lijst te komen.’

Bamenda
De reden voor Biya’s politiek is gelegen in de stad Bamenda, dat bekend staat als het hart van de oppositie. In 1990 richtten Ni John Fru Ndi en andere de Social Democratic Front (SDF) op, de partij die geldt als de enige echte oppositiepartij van het land. En PWD Bamenda, waar Fru Ndi een tijdlang voorzitter van was, werd op slag de grootste Anglofone voetbalclub in het land. Voor Biya was dit genoeg reden om de Anglofonen voortaan compleet te negeren.

In de wetenschappelijke literatuur staat het hele gebeuren bekend als het “Anglofonen probleem”. Het begon allemaal in 1960, toen het toenmalige (Engelstalige) West Cameroon besloot om zich bij het (Franstalige) East Cameroun te voegen, in plaats van bij het (Engelstalige) Nigeria. Een en ander zou geschieden op basis van het principe “twee gebieden, één naam”.

Op 20 mei 1972 voegde de toenmalige president Ahmadou Ahidjo de twee gebieden samen en gaf het de naam Republiek van Kameroen. Anglofonen beweren dat hun rechten sinds die dag tot een nulpunt zijn gedaald. Ze zijn tweederangs burgers geworden en voelen zich gekleineerd door de Francofonen. Officieel is 20 mei een feestdag maar voor Anglofonen valt er niets te vieren. Voor hen is het de dag waarop zij hun waardigheid verloren.

Methoden
‘In 1979 hebben ze er alles aan gedaan om te voorkomen dat PWD Bamenda de finale zou winnen,’ aldus Pius. ‘Ze hadden vele methoden om dat te bereiken. De politie stond altijd aan de kant van de Francofonen, de scheidsrechters kregen van tevoren instructies en soms gingen ze zelfs zover dat ze onze spelers vergiftigden. Dat is later nog eens in een onderzoek aangetoond.’

‘De Francofonen houden alle touwtjes in het voetbal in handen,’ zegt Pius. ‘Er is nog nooit een Anglofone minister van Sport geweest. De president weet hoe belangrijk dat ministerie is. De minister is immers de baas over het nationale elftal. En dus zorgt hij ervoor dat er altijd een bevriend persoon op die post terecht komt. Je moet als Anglofone voetballer wel een bijzonder machtig persoon achter je hebben wil je ooit een Lion worden.’

De oude supporter van PWD Bamenda heeft de strijd opgegeven. ‘PWD Bamenda kwijnt weg in de derde divisie. Daar valt geen eer meer aan te behalen. Het nationale elftal zijn we ook allang kwijt. We hebben verloren, ze mogen de Lions houden.’