Een typisch trapveldje van gravel in Afrika

Afrika heeft de potentie om uit te groeien tot een machtsfactor van formaat in het internationale voetbal. Investeringen blijven echter uit, veel clubs en competities zijn nagenoeg failliet. Kennedy Gondwe legt de schuld voor een groot deel bij de bestuurders.

Door Kennedy Gondwe/Twenty Ten

Wanneer de bus de passagiers achterlaat op de stoep van een populaire Engelse stad worden ze begroet door de rode letters op een prachtig gebouw – Old Trafford. Of ze nu voor Old Trafford komen, het stadion van sterrenclub Manchester United, of op bezoek gaan bij iemand die er in de buurt woont, het blijft een indrukwekkende aanblik.

Old Trafford wordt omgeven door een aura van succes; het is de droom van menige Afrikaan om voet te zetten in een van deze gebouwen, die ze alleen maar kennen van televisie. Vooral voor een fan van Manchester United is een bezoek aan het noordwesten van Engeland pas compleet na ten minste een glimp van Old Trafford te hebben opgevangen. Geen journalist die al meer dan tien jaar verslag doet van het Afrikaanse voetbal zal de gelegenheid voorbij laten gaan om te vertellen over zijn ervaring op Old Trafford – tijdens of na het seizoen.

Dat bezoek aan Old Trafford, door Sir Bobby Charlton omgedoopt tot het ‘Theatre of Dreams’, onderstreept het feit dat voetbal in Europa is uitgegroeid tot een bedrijfstak. Old Trafford is kenmerkend voor de aanpak waarmee Westerse landen roem willen vergaren. Dat geldt zelfs voor het winnen van het wereldkampioenschap, terwijl de Afrikanen pas in 2010, 80 jaar na het eerste WK, voor het eerst de gelegenheid kregen om het grootste sportevenement op aarde te organiseren, in Zuid-Afrika.

Voet zetten op Old Trafford, of het nu is om een wedstrijd te bekijken of niet, heeft z’n prijs. Het is eenvoudigweg een immens populaire toeristische attractie die miljoenen ponden per jaar opbrengt. De agenda is altijd volgeboekt en een bezoek moet vooraf worden besproken.

Uitzonderingen
Dat kan niet worden gezegd van de stadions in Afrika: het immense Cairo Stadium in Egypte, het National Stadium of Rufaro in Zimbabwe, het Konkola Stadium in Zambia, het National Stadium in Kinshasa in Congo, het Stade Felix Houphouët-Boigny in Ivoorkust, het zijn alle verre van toeristische plekpleisters. Slechts een handjevol Zuid-Afrikaanse stadions waar het WK 2010 werd gehouden kan ook maar enigszins wedijveren met Old Trafford. En dat zijn de uitzonderingen.

Het Independence Stadium in Lusaka zou een prachtig historisch monument zijn als Zambia goed gebruik zou maken van zijn bezittingen, zoals in Europa gebeurt. Het Independence, ook wel bekend als het ‘Heldenplein,’ is gebouwd ter nagedachtenis aan de voetballers die het slachtoffer werden van de grootste voetbalramp in de geschiedenis van Afrika, toen de crème de la crème van het nationale elftal van Zambia in 1993 omkwam bij een vliegramp.

Het is ook een symbool van de onafhankelijkheid van de koloniale overheerser, Engeland, aangezien het werd gebouwd ter viering van de geboorte van Zambia op 24 oktober 1964.

Overeenkomsten
Je zou overeenkomsten kunnen zien tussen Old Trafford en Independence Stadium, zij het aan de oppervlakte, aangezien op beide plekken een vliegramp wordt herdacht. Op Old Trafford zijn diverse herinneringen aan de vliegramp in München te vinden, een ongeluk dat in 1958 het leven kostte aan zeven spelers van Manchester United.

Om de gevallen helden te herdenken, werd de Munich Stand gebouwd, een populaire tribune in het stadion voor zowel supporters als toeristen, terwijl Independence de rustplaats is van de delegatie van 30 mensen die omkwamen voor de kust van Libreville in Gabon op die fatale ochtend van 29 april 1993. Het Independence Stadium heeft het in zich om een historische, toeristische trekpleister te zijn terwijl de Munich Stand een respectabel monument is op Old Trafford.

Als we kijken naar dit scenario, dan wordt duidelijk dat Europa er handig in is geslaagd om munt te slaan uit voetbal en historische gebeurtenissen, een gegeven dat vooralsnog onbekend is in Afrika, ook al staat onomstotelijk vast dat het Afrikaanse voetbal volwassen is geworden nu de Afrikaanse sterren bekendheid hebben verworven op internationaal niveau.

Sterren
Spelers als George Weah gaven de eerste aanzet en nu is de blik van de wereld gericht op Afrikaanse sterren in de grote Europese divisies. Spelers als Didier Drogba uit Ivoorkust, Samuel Eto’o uit Kameroen, Michael Essien uit Ghana, Mikel Obi uit Nigeria, Alexander Song uit Kameroen en Emmanuel Seyi Adebayor uit Togo wedijveren met hun tijdgenoten, onder wie Lionel Messi en Gonzalo Higuain uit Argentinië, Cristiano Ronaldo uit Portugal, Wayne Rooney uit Engeland en Robinho uit Brazilië.

Een groot deel van het succes van de Afrikaanse spelers kan echter worden toegeschreven aan hun individuele inspanningen en niet aan doelbewuste pogingen van de Afrikaanse voetbalbonden om het spel te ontwikkelen. Deze spelers hebben vervolgens voor hun landgenoten deuren geopend naar de buitenlandse divisies. De enorme transfergelden kunnen in eigen land bijvoorbeeld worden geïnvesteerd in opleidingsfaciliteiten, waar hun landgenoten dan weer van profiteren.

Sommige spelers investeren grote delen van hun aanzienlijke inkomen in hun eigen land, maar er lijkt geen nationaal beleid te zijn in de verschillende Afrikaanse landen om ervoor te zorgen dat deze investeringen ook naar behoren worden beheerd. Sommige investeringen van de spelers, hoe goed bedoeld ze ook zijn, kunnen dan ook op niets uitlopen.

Infrastructuur
Dit lijkt er te gebeuren in stadions in heel Afrika. De infrastructuur van het voetbal valt langzaam uit elkaar door corruptie, een gebrek aan investeringen en verwaarlozing. Soms krijgt de infrastructuur een zetje, bijvoorbeeld met het nationale stadion dat door de Chinezen werd gebouwd in Zambia en waarin met name het nationale elftal speelt. Maar op steenworp afstand bevinden zich clubs die in vervallen stadions op een slecht verzorgd veld moeten spelen.

Er worden echter al zorgen geuit over het onderhoud aan het door de Chinezen gebouwde stadion en men vraagt zich af of het tien jaar na de bouw nog wel in volle glorie overeind zal staan. Het National Stadium in Zimbabwe is een klassiek voorbeeld. Het was ruim een jaar gesloten nadat er een enorme scheur verscheen in een van de tribunes. Dit was slechts vijf jaar na de voltooiing van het gebouw en de vraag rees of het gebouw wel met zorg werd onderhouden. Het is nog niet duidelijk of het probleem te wijten is aan de kwaliteit van de bouw of aan gebrekkig onderhoud.

Maar zelfs met dit in het achterhoofd zijn er uitzonderingen. Voor het WK in Zuid-Afrika werd er een tiental stadions van wereldklasse gebouwd. Dit werd gekoppeld aan verbeteringen aan sportgebouwen die werden gebruikt tijdens trainingen. De meeste van deze ondersteunende faciliteiten bevonden zich in scholen, waar het spel zich na het toernooi naar verwachting in ijltempo zal ontwikkelen. Toch wordt er getwijfeld of enkele Zuid-Afrikaanse stadions economisch levensvatbaar zijn, vooral wanneer ze in minder dichtbevolkte gebieden liggen.

Ghana was gastland van de Afrika Cup in 2008, waarna Angola het evenement twee jaar later organiseerde. Beide landen hebben hiervoor stadions gebouwd en opgeknapt. Beide landen hebben nu een aantal kwaliteitsstadions waar ze nog jaren plezier van zullen hebben.

Marketingstrategie
Burkina Faso organiseerde daarentegen het evenement in 1998 zonder in de daaropvolgende jaren enige vooruitgang te boeken. Ghana, Angola en Egypte zijn allemaal beter geworden van hun rol als gastland van de Afrika Cup, maar dat geldt niet voor het overgrote deel van het continent, waar investeringen politieke motieven dienen, of deel uitmaken van de marketingstrategie van een aantal grote ondernemingen die zo hun positie willen verbeteren.

Zambia, ooit een grootmacht binnen het Afrikaanse voetbal, is een deprimerend voorbeeld van het verval van het voetbal op het hele continent. Neem het stadion van de club Nkana FC, ooit een voetbalreus op het continent. Het ziet er nu uit als een vuilnisbelt, ook al is het een voetbalstadion waar duizenden hartstochtelijke fans bijeenkomen om hun team in actie te zien.

Nkana werd ooit gesponsord door de geprivatiseerde Zambia Consolidated Copper Mines (ZCCM). Het ontvangt nu nog maar marginale financiële ondersteuning, terwijl het een grote schare fans heeft. De club slaagt er desondanks niet in om zelfs maar gemiddeld goede spelers aan te trekken vanwege de slechte financiële situatie en worstelt nu om het hoofd boven water te houden. Nkana pendelt dan ook tussen de Super Division en de eerste divisie van het land.

Chipolopolo
Zambia’s nationale elftal, bijgenaamd Chipolopolo, is gedwongen om zijn wedstrijden te spelen in het buitengewoon krakkemikkige Konkola Stadium. Het stadion telt 15.000 plaatsen en bevindt zich in het noordelijk gelegen mijnstadje Chililabombwe, op de grens tussen Zambia en de Democratische Republiek Congo.

Het team verplaatste de thuisbasis naar dit deel van het land toen Independence Stadium vier jaar geleden wegens renovatie werd gesloten. De tribunes zijn met de grond gelijk gemaakt en liggen nu verwaarloosd op het terrein, terwijl de overheid verwoedde pogingen onderneemt om het geld voor het renovatieproject bij elkaar te krijgen.

Net als in 1998, toen er paniek uitbrak in Independence Stadium, werden ook de supporters in Konkola Stadium niet gespaard. Na een kwalificatiewedstrijd voor het WK 2006 probeerden duizenden opeengepakte supporters zich een weg naar buiten te banen. Door de slechte verlichting en onvoldoende uitgangen brak er paniek uit, met 12 doden tot gevolg. Na onderzoek werd aangeraden om de aftrap, die traditioneel plaatsvond om 15:00 uur, met een uur te vervroegen.

Verleden
Voetbal is in de rest van de wereld tot ongekende hoogte gestegen. Marketing en televisierechten hebben ertoe bijgedragen dat het spel wereldwijd in populariteit is toegenomen, maar een groot deel van het Afrikaanse voetbal lijkt helaas vast te zitten in het verleden.

Afrikaanse clubs deden sinds het begin van de jaren zestig voor de eer mee aan het Afrikaanse kampioenschap. Er was geen financiële beloning, waardoor arme landen gedwongen waren zich terug te trekken. De Afrikaanse teams maakten enorme reiskosten tot de Afrikaanse voetbalbond CAF in 1997 een bescheiden businessdeal, waardoor de financiële lasten werden verlicht.

Het is niet eenvoudig of goedkoop om door het uitgestrekte Afrikaanse continent te reizen. Sommige teams zijn enorme bedragen kwijt aan uitwedstrijden die hen met iedere nieuwe ronde over enorme afstanden kunnen voeren.

Beloning
De Champions League is gebaseerd op de UEFA Champions League die in 1997 werd geïntroduceerd, waarbij met name het groepsfase-concept werd overgenomen. In tegenstelling tot de UEFA Champions League, waar vanaf de voorrondes al geldprijzen worden toegekend, ontvangen de teams in de CAF Champions League pas een financiële beloning wanneer ze de groepsfase voorafgaand aan de halve finale halen.

In de groepsfase van de CAF Champions League zijn de teams verdeeld in twee groepen van vier en spelen ze tegen elkaar in een divisiestructuur. De teams worden beloond al naar gelang de positie waarop ze eindigen in hun eigen poule. Het laagst eindigende team gaat nu naar huis met 400.000 dollar (vergeleken met 190.000 in het toernooi van 2008). Het als derde eindigende team wint 500.000 dollar (261.000 dollar twee jaar geleden).

De twee hoogste teams in elke groep gaan naar de halve finales met 700.000 dollar (427,500 dollar twee edities daarvoor). De winnaar gaat naar huis met 1,5 miljoen dollar en de tweede plaats is goed voor 1 miljoen dollar.

Televisierechten
Deze meevaller qua prijzengeld is te danken aan de verkoop van de televisierechten en de naamrechten tijdens het toernooi. Dit is nog steeds ver verwijderd van de geldprijzen in de UEFA Champions League, waar ieder team dat de groepsfase haalt 3 miljoen euro krijgt en nog een keer 2,3 miljoen euro als deelnameprijs. En dat is nog niet alles. Teams krijgen € 600.000 voor een overwinning en € 300.000 voor een gelijkspel.

Kwalificatie voor de knockout-fase levert een team € 2,2 miljoen op, wat kan leiden tot een gemiddeld prijzengeld van € 9 miljoen. Er wordt extra geld uitgekeerd aan de teams in de groepsfase, afhankelijk van het marketingsucces van het toernooi.

Iedere kwartfinalist krijgt € 2,5 miljoen, er staat € 3 miljoen op het spel voor de halve finales, € 4 miljoen voor de nummer twee en tot € 7 miljoen voor de winnaar. De winnaar kan dus in totaal € 20 miljoen verdienen met de kaartverkoop, televisiemarketing en commerciële rechten en dat bedrag kan soms zelfs nog hoger liggen, afhankelijk van de marketingbonus.

Overheid
Europese clubs zijn niet altijd afhankelijk van overheidssteun, maar dat kan niet worden gezegd van de Afrikaanse clubs, die met name worden gesponsord door het leger of door overheidsbedrijven. En de nationale elftallen zijn, enkele uitzonderingen daargelaten, afhankelijk geworden van de nationale overheden.

Noordelijk Afrika loopt voorop wanneer het aankomt op marketing en sponsorstructuren, waarbij de divisies in Egypte, Tunesië, Marokko en Algerije goed worden gesponsord en inkomsten ontvangen van nationale televisiebedrijven.

Ten zuiden van de Sahara vergaat het alleen Zuid-Afrika beter, hoewel dit niet het enige land is waar de zaken goed zijn geregeld. De Zuid-Afrikaanse Premier Soccer League staat zevende op de wereldranglijst van gesponsorde divisies en krijgt forse financiële steun van de ABSA Bank, South African Breweries en televisiezender SuperSport – zo’n 300 miljoen dollar per vijf jaar.

Failliet
Voordat de betaalzender Gateway Television (GTV) ten onder ging, kregen de voetbaldivisies in Oeganda en Tanzania een flink steuntje in de rug en werd ook het nationale elftal financieel ondersteund. Ook Zambia had zijn financiële ondersteuning kunnen kwijtraken doordat de sponsor één jaar na zijn oprichting alweer failliet ging.

De teloorgang van GTV is alweer een triest Afrikaans verhaal. Gelukkig voor Zambia nam een gevestigde betaalzender, SuperSport, de uitzendrechten op de nationale divisie over die, dankzij wijlen president Levy Patrick Mwanawasa, wordt gesponsord door Konkola Copper Mines (KCM).

Het meest teleurstellende aspect is echter de los-vaste manier waarop een groot deel van het sponsorgeld naar Afrikaanse landen wordt gesluisd. Barclays Bank begon bijvoorbeeld een bekertoernooi te sponsoren net toen British Petroleum en Zambian Breweries hun steun introkken.

Zambian Breweries hebben hun sponsoring verplaatst van de Mosi Cup – het equivalent van de KNVB-bekercompetitie in Nederland – naar het nationale elftal. Een klein deel van hun steun gaat rechtstreeks naar voetbalscholen, met dank aan hun frisdrankmerk, Coca Cola.

Telefonie
In Botswana proberen mobiele telefoniebedrijven het voetbal te sponsoren, en we zien hetzelfde gebeuren in landen als Kenia, Oeganda, Tanzania, Sierra Leone en Nigeria. Deze steun staat echter in geen enkele verhouding tot de winst die deze bedrijven maken. Daarnaast wordt een groot deel van de sponsoring door het grote publiek gezien als iets waarvan de sponsor baat heeft en niet de ontvanger. De sponsor poetst er zijn imago mee op, als onderdeel van een marketingstrategie.

Het feit dat de bezoekersaantallen tijdens voetbalwedstrijden op het hele continent teruglopen, heeft sponsoren er niet van overtuigd dat ze groot moeten inzetten. Twintig jaar geleden trokken duizenden Afrikaanse voetbalfans naar de stadions om hun plaatselijke club in actie te zien, en het nationale voetbal gedijde, want spelers probeerden zich te onderscheiden in de hoop op een contract in Europa.

Somber
Tegenwoordig zit er op de tribunes slechts een fractie van het aantal toeschouwers dat er ooit geboeid zat te kijken en de vooruitzichten voor het Afrikaanse competitievoetbal zijn somber. Er zijn twee kanten aan dit verhaal over de nationale teams op het continent.

Zuid-Afrika en Angola, en recenter ook TP Mazembe uit de Democratische Republiek Congo, zijn erin geslaagd om een deel van hun talent vast te houden, onder wie een speler als Tresor Mputu Mabi, door ze leuke randvoorwaarden te bieden. De ‘brain drain’ is in deze landen dan ook minder omvangrijk. TP Mazembe en een aantal clubs in Angola komen bij van de oorlog, maar zijn nog steeds in staat om talent naar hun divisies te trekken uit naburige landen als Zambia.

Datzelfde geldt voor sommige delen van Noord-Afrika. Egypte, zevenvoudig winnaar van de Afrika Cup, behaalde in 2010 een derde titel op rij. Onder de 23 leden van het kampioensteam bevonden zich slechts drie spelers die bij een buitenlandse club actief waren. Tunesië en Algerije waren ook vertegenwoordigd met een redelijk groot aantal spelers van clubs uit eigen land.

Moeite
De teams uit de West-Afrikaanse landen – Nigeria en Ivoorkust – hadden daarentegen respectievelijk 23 en 22 spelers van buitenlandse clubs. Terwijl  Noord-Afrikaanse clubs als Ahly, Zamalek (Egypte), Espérance en Etoile du Sahel (Tunesië) nog steeds publiek trekken voor wedstrijden in de nationale competitie, zien we een heel ander verhaal in Afrika onder de Sahara, waar clubs grote moeite hebben om supporters naar het stadion te krijgen.

Sommige Afrikaanse topspelers spelen niet in eigen land. De talloze fans krijgen alleen de kans om de sterren in actie te zien wanneer die aantreden voor het nationale elftal. Dit leidt soms tot massahysterie, paniek en zelfs doden in de stadions. Clubvoetbal kan de fans nauwelijks tot dergelijk gedrag opzwepen.

Veel Afrikanen zijn dan ook fan geworden van buitenlandse clubs. Fans van Gor Mahia uit Kenia, Kampala City Council uit Oeganda, Mufulira Wanderers uit Zambia en BCC Lions en Rangers uit Nigeria lopen nu in shirtjes van Manchester United, Barcelona, Chelsea, AC Milan, Arsenal, Inter Milan, Bayern München en Liverpool en praten over het wel en wee van deze clubs, in plaats van hun eigen,  plaatselijke giganten.

Hun gewijzigde voorkeur kan worden verklaard door de overvloed aan aantrekkelijk Engels, Spaans, Duits en Italiaans voetbal op satelliettelevisie die wordt ondersteund door goede marketing. Hoewel de kosten van de apparatuur en het abonnementsgeld te hoog zijn voor de meeste Afrikanen, kunnen ze terecht in cafés en televisieruimtes waar sluwe zakenmensen soms entree vragen voor wedstrijden met spelers als Lionel Messi, Emmanuel Adebayor en Samuel Eto’o. Het plaatselijke voetbal lijdt hieronder.

Wegkapen
Door het verval van de infrastructuur ontstaan er op het hele continent ongemakkelijke situaties en veiligheidsproblemen in vervallen faciliteiten. Samen met het lage spelniveau heeft dat tot gevolg dat de fans wegblijven. De beste spelers worden vaak weggekaapt door Europese en Aziatische clubs zodra ze het geringste talent vertonen, ten koste van Afrika.

De uittocht uit de nationale divisies is nauwelijks verwonderlijk als je bedenkt dat spelers in Afrika enkele honderden dollars kunnen verdienen, vergeleken met de miljoenen die hen worden voorgehouden wanneer de grote clubs aankloppen.

Corruptie
De ‘Beautiful Game’ is niet vrij van corruptie, niet in Afrika en ook elders niet, maar het Afrikaanse continent heeft er waarschijnlijk het meest onder te lijden. Teams die internationale uitwedstrijden spelen, keren vaak terug met berichten over verdachte beslissingen van de scheidsrechter en de moeilijkheden die ze in het buitenland ondervinden.

De corruptie in het Afrikaanse voetbal is van grote invloed is op de prestaties en houdt niet op bij het voetbalveld. Twee jaar geleden waren er twee teams in Ghana die op het punt stonden te promoveren. Ze hadden allebei een overwinning nodig op de laatste speeldag van het seizoen. De wedstrijden eindigden met 31-0 en 28-0, wat bij iedereen de verdenking wekte dat de wedstrijden doorgestoken kaart waren.

In de Nigeriaanse eredivisie ondervond de officiële televisiezender soms moeilijkheden bij het uitzenden van live-wedstrijden wanneer de clubs wilden voorkomen dat de openlijke partijdigheid van scheidsrechters door het publiek op televisie kon worden opgemerkt. Corruptie in het voetbal wordt gezien als een wereldwijd probleem, en de armoede op het continent en de mentaliteit van clubs die koste wat het kost willen winnen, maken scheidsrechters gevoelig voor omkoping en andere vormen van aansporing.

Controverse
In de kwalificatieronden van het wereldkampioenschap van 2002, schonk Nigeria zijn tegenstander Ghana 25.000 dollar nadat Nigeria was gekwalificeerd door een overwinning. Dit leidde tot een controverse, maar de Nigeriaanse voetbalbond verklaarde dat het geschenk in overeenstemming was met de Afrikaanse cultuur. De Confederation of African Football (CAF) was zo goed om een oogje toe te knijpen.

Tijdens de kwalificatierondes voor het wereldkampioenschap van 2010 stond een West-Afrikaans land op het punt uitgeschakeld te worden. Het stuurde een official van de voetbalbond met een zak geld naar de eigen tegenstanders en die van de grootste rivalen om te zorgen dat de weg naar de kwalificatie werd vrijgemaakt. Tegen alle verwachtingen in kwalificeerde het land zich toch.

We zien dit niet alleen op het veld. Invloedrijke personen betalen duizenden dollars aan steekpenningen aan stemgerechtigden op het congres van de federatie om zich voor een lucratieve bestuursfunctie bij de voetbalbond te laten kiezen. Ook de regionale verkiezingen in 2006 werden bezoedeld door dit soort praktijken. Er werden topafgevaardigden ingezet in Gaborone, de hoofdstad van Botswana, om stemmen te winnen voor kandidaten die een sterkere band hadden met de CAF. In dergelijke gevallen aarzelen kandidaten niet om enveloppen met geld te overhandigen.

Bij de verkiezingen voor bestuurders van de voetbalbond gaat het niet anders. Een voorbeeld is Sani Lulu uit Nigeria, die de meeste van de 70 stemgerechtigden een reisje naar het WK aanbood. Het was amper drie maanden tot de verkiezingen en het gebaar was een krachtig campagnemiddel. Het werd pas gedwarsboomd toen de president dreigde het nationale elftal uit internationale toernooien terug te trekken. Het bestuur schorste Lulu en twee anderen. Naar alle drie loopt momenteel een onderzoek wegens van fraude.

Meeste geld
Het Afrikaanse voetbal wordt over het algemeen niet bestuurd door de meest geschikte personen, maar door de mensen die het meeste geld te besteden hebben. Het feit dat voetbal wordt gesponsord door grote bedrijven – maar niet wordt gecontroleerd – maakt het tot een ideaal middel voor mensen die er geen moeite mee hebben om zichzelf ten koste van het spel te verrijken.

Alsof dat nog niet genoeg was, zijn ook leiders op continentaal niveau niet gevrijwaard gebleven. Het systeem zit vast in patronen, vooral door ongeschikte bestuurders die steeds verder van de werkelijkheid lijken te staan.

Nadat de Kameroener Issa Hayatou in 1988 aan het hoofd kwam te staan van de CAF heeft het Afrikaanse voetbal weinig gepresteerd om over naar huis te schrijven. Het is nu gepasseerd door Azië, dat aansluiting heeft gevonden bij Europa en Zuid-Amerika. Hayatou wordt erom geprezen dat er meer Afrikaanse teams deelnemen aan het WK en dat het WK nu ook in Afrika is gehouden. Maar die feiten zijn nauwelijks te danken aan de man die al 22 jaar met ijzeren vuist regeert.

Stemmen
Er zijn momenteel 53 Afrikaanse FIFA-lidstaten, die samen het grootste blok stemmen vormen tijdens FIFA-verkiezingen. Een kandidaat die wil optreden als gastland, moet zich verzekeren van de Afrikaanse stemmen. Hierdoor krijgt Afrika een bevoorrechte positie, wat weer heeft geleid tot meer deelnemers aan het WK. Het Afrikaanse voetbal is ook een van de voornaamste begunstigden van de verschillende financiële ondersteuningsprojecten.

Ieder Afrikaans land ontvangt steun van de FIFA. De FIFA heeft kunstgras aangelegd als onderdeel van het ‘Win in Africa with Africa’-project. Verder krijgen de voetbalbonden, naast allerlei andere voorzieningen, jaarlijks 250.000 dollar. Nu de FIFA-verkiezingen er weer aan zitten te komen, kondigde de huidige president Sepp Blatter, die herkozen wil worden, aan dat hij de jaarlijkse toelage wil verdubbelen naar 500.000 dollar. Dit geld wordt onder toezicht verstrekt, maar de voetbalbonden worden er niet op aangesproken als het geld wordt misbruikt.

Veel mensen zien deze steun als een manier om de loyaliteit van de Afrikaanse leiders aan de machthebbers van de FIFA te verzekeren en hun stemmen om de vier jaar veilig te stellen. Er wordt wel beweerd dat de Afrikanen er verder niet mee zitten, zolang hun zakken maar worden gevuld. Ze vervullen hun functie tenslotte niet om het spel verder te ontwikkelen, maar om zichzelf te verrijken.

Tekortkomingen
De CAF wordt gekenmerkt door haar vele tekortkomingen. Deze zijn onlangs nog eens benadrukt tijdens de lachwekkende Afrikaanse Speler van het Jaar-verkiezingen. Tijdens de ceremonie van 2010 nam geen van de genomineerden de moeite om op te komen dagen en de ceremonie was een puinhoop die uiteindelijk meer weg had van een muziekfestival dan van een prijsuitreiking. De gasten probeerden wanhopig wakker te blijven terwijl de bonzen van de CAF en sponsor Globacom alle aandacht naar zich toe trokken.

De CAF had zich eerder dat jaar de woede van het hele continent op de hals gehaald door het nationale elftal van Togo te schorsen nadat het zich had teruggetrokken uit de Afrika Cup in Angola, na een terroristische aanslag waarbij drie leden van de Togolese delegatie de dood vonden en anderen gewond raakten. De arrogantie van de CAF, die de schuld probeerde neer te leggen bij de Togolezen, en de schorsing wegens ‘overheidsbemoeienis’, schokten Afrika en de rest van de wereld.

De Afrika Cup blijft een economische last voor de deelnemende landen. De winnaars van het toernooi in Angola kregen ongeveer 500.000 dollar en de overige landen, die miljoenen dollars hadden geïnvesteerd om eraan deel te nemen, genoten weinig of geen economisch voordeel. Vergelijk dat met de 8 miljoen dollar die teams krijgen die zich kwalificeren voor het WK.

Obstakel
Het sportagentschap van de CAF, SportFive (dat naar verluidt wordt geleid door familieleden van Hayatou) en televisiepartner LC2, kregen miljoenen dollars aan uitzendrechten, wat duidelijk aangeeft dat het Afrikaanse voetbal in potentie grote sommen geld kan genereren. De bestuurders vormen echter een groot obstakel op nationaal en continentaal niveau wanneer het gaat om de ontwikkeling van het spel. Het gebrek aan een vooruitziende blik en persoonlijke zelfverrijking vormen een obstakel dat Afrikaanse landen belet om het hoogste niveau te bereiken.

Als de bestuurders niet handelden uit eigenbelang zouden de inkomsten uit het voetbal worden aangewend voor de verbetering van de infrastructuur en het versterken van de nationale divisies. De transfer van spelers is een enorme bron van inkomsten geworden. Die worden echter niet geïnvesteerd in het voetbal, maar belanden in de zakken van een klein aantal egoïsten, meestal voetbalbonzen. Het geld komt zo niet ten goede aan de spelers en het land.

Het is ironisch dat moderne voetballers spelen voor het geld en hun banksaldo angstvallig geheim houden. Deze menselijke merknamen slaan munt uit het spel dankzij de riante salarissen die worden betaald door de Europese clubs – en dan hebben we het nog niet over lucratieve marketing en sponsordeals van talloze miljoenen met toonaangevende internationale merken.

Business
Voetbal heeft zich in Afrika en de rest van de wereld ontwikkeld van een populaire sport tot big business. Maar de voordelen bereiken maar een klein deel van Afrika door de grijpgrage handen van egoïstische bestuurders. Voetbal heeft veel jongeren een uitweg geboden uit onbekendheid en armoede en hun roem, geld en supersterrendom gebracht.

Hoewel het gras altijd groener was in Europa zijn er toch Afrikaanse teams die erin slagen om de grootste talenten van het continent te behouden en onder contract te krijgen. De Egyptische spelmaker Mohamed Aboutrika is daarvan een goed voorbeeld. Hij is naar alle waarschijnlijkheid de beste aanvallende middenvelder van Afrika. De 31-jarige student filosofie voelt zich prima in eigen land en speelt voor een van de topclubs van Egypte, Al-Ahly.

Hij wordt wel de ‘glimlachende moordenaar’ genoemd vanwege zijn kenmerkende grijns en dodelijke manoeuvres. Zijn kromme benen, gelikte techniek en scorend vermogen zouden Aboutrika heel eenvoudig een lucratieve transfer kunnen opleveren naar een van de Europese topclubs. Ja, zijn leeftijdgenoot Amr Zaki tekende wel voor zo’n deal, evenals keeper Essam El Hadary, en Ahmed ‘Mido’ Hassan en Mohamed Zidan.

Draagkracht
Maar Al-Ahly behoort, net als de Kaizer Chiefs en Mamelodi Sundowns in Zuid-Afrika, tot de topteams van Afrika. De club heeft genoeg financiële draagkracht om zijn sterspelers uit de grote Europese leagues te houden. Zelfs de opkomende topper TP Mazembe is erin geslaagd om Trésor Mputu aan zich te binden, ondanks grote belangstelling vanuit Frankrijk, België en Engeland. Ooit probeerde hij het bij Arsenal en hij behoort nu tot een van de meest gewilde Afrikaanse spelers.

Als we met een kritische blik kijken naar Afrika, naar het potentieel en de middelen, dan is er geen enkele reden waarom het continent er niet in zou kunnen slagen om een team samen te stellen dat met de wereldkampioenen kan wedijveren. Maar deze omslag hangt af van het vermogen van de Afrikanen om onbenutte kansen uit te buiten. Afrikanen moeten bijleren en uitstijgen boven de middenmoot om tot de zwaargewichten te behoren, door zakelijk vernuft te koppelen aan management.

Het winnen van het wereldkampioenschap in Afrika hangt, net als de rol van gastland, af van het besef dat voetbal een beroep is waar veel geld in omgaat en niet het domein hoort te zijn van goochelaars.

Deze verhalen werden mogelijk gemaakt door het Twenty Ten project, waarin de Afrikaanse organisatie Africa Media Online verantwoordelijk was voor de distributie en de verkoop van de verhalen. Op deze pagina vind je de best verkochte verhalen uit het project.

Wil je alle verhalen lezen: kijk dan op de roadto2010.com.

Spelers van 17 die al behept zijn met grote bossen haar op de borstkas, die al jaren getrouwd zijn en kinderen hebben, of die drie jaar bij de politie werkten voordat ze werden opgenomen in het Onder 17-team. Journalist Kennedy Gondwe is niet te spreken over deze Afrikaanse voetbalopa’s.

door Kennedy Gondwe/Twenty Ten

Na de ontknoping van de Afrika Cup van 2006 trokken enkele Afrikaanse sportverslaggevers zich terug in een leuk cafeetje in Caïro om zich daar te ontspannen.

Die dag, vrijdag 10 februari, ging de geschiedenis in als de dag waarop Egypte voor de vijfde keer de Afrika Cup won, in de aanloop naar de zeven titels die het land inmiddels op zijn naam heeft gebracht.

Nadat ze hadden gezien hoe het gastland na strafschoppen Ivoorkust had verslagen in het stadion in Cairo stond de buitenlanders verder niets te doen dan de thuisreis te aanvaarden. Een aantal van de journalisten uit Afrika had een lange heenvlucht gemaakt. De schrijvers namen plaats in de dichtstbijzijnde kroeg om zich daar onder het genot van een biertje voor te bereiden op de terugvlucht.

Voedingsbodem
Bier is een vruchtbare voedingsbodem voor verhalen. Sommige verhalen waren hilarisch, andere waren meer feitelijk van aard. Een Nigeriaanse collega vertelde hoe een bepaald West-Afrikaans land een team naar een toernooi in Europa voor junioren onder 17 stuurde, dat het uiteindelijk won.

Voordat de spelers naar Europa vertrokken, hadden de officials ze van voldoende scheermesjes voorzien om hun kin mee schoon te schrapen, mocht er onverhoeds ergens een haartje de kop opsteken. Maar de officials vergaten iets wat minstens zo belangrijk was: ontharingsmiddel.

De West-Afrikanen waren de schrik van het toernooi en toen ze met speels gemak de finale bereikten, werden er verder geen vragen gesteld, omdat ze zo goed hadden gepresteerd. Toen de dolgelukkige spelers uiteindelijk de beker in handen kregen nadat ze hun tegenstander van de mat hadden geveegd, liepen ze een ererondje.

Woede
Toen ze daarbij hun shirtjes uittrokken ontstak hun coach in grote woede. De man was allerminst gecharmeerd van deze actie. De spelers hadden een grote blunder begaan door hun borst te ontbloten. Zonder shirtje was duidelijk te zien dat een woud van koffiekleurig, dik haar ontsproot aan hun borstkassen en oksels. Bij sommigen was het zelfs grijs. Het feit wil dat deze onder 17-spelers in werkelijkheid vaders waren.

Wat een gedenkwaardige ererondje had moeten worden, werd voortijdig afgebroken. De coach was witheet en gaf de spelers opdracht om hun shirtjes weer aan te trekken alvorens  ze op een bus werden gezet die ze met supersonische snelheid het stadion uit reed.

De Nigeriaanse journalist dronk net een rondje te veel en vervolgde met het verhaal van ene Julius ‘The Policeman’ Aghahowa, de topscorer van de Super Eagles tijdens de Afrika Cup in 2002. Volgens de verhalen op de straten van Lagos had de ster van Shakhtar Donetsk, en daarvoor Wigan, drie jaar voor de Nigeriaanse politie gewerkt voor hij werd gerekruteerd voor het nationale onder 17-team.

Deal
Na de anekdotes over de ‘haarbossen’ en Aghahowa, deed een Ghanese collega nog een duit in het zakje. Hij vertelde ons dat een landgenoot een lucratieve deal had gesloten in Europa nadat hij indruk had gemaakt tijdens een oefenwedstrijd. Zijn nieuwe club presenteerde hem als een nieuwe sterspeler.

Hij was nog te jong en te klein, en daarom wachtten ze geduldig tot hij een wat forser postuur zou ontwikkelen. De club besloot ook om hem speciale voedingssupplementen te geven, maar na verloop van tijd bleek het lichaam van de speler toch niet op de gewenste wijze te reageren.

Het lichaam weigerde koppig om mee te werken. In plaats van toe te nemen in omvang werd hij zelfs schrieler. Ze ontdekten later dat ze de supplementen hadden gegeven aan iemand van in de 30. Het laat zich raden hoe lang deze speler nog op de loonlijst van zijn nieuwe club stond.

Volle toeren
De Zambiaanse schrijver gedroeg zich een tijd lang als een nieuwsgierige vlieg aan de muur, die alleen toekeek en luisterde naar alles dat werd gezegd. Maar intussen draaiden zijn hersenen op volle toeren. Hij wilde zich niet onbetuigd laten en probeerde zich koortsachtig het verhaal van de gebroeders Chalwes voor de geest te halen.

De broers Linos (spits), Songwe (spits) en Sashi (verdediger) hadden allen op verschillende momenten gespeeld voor het nationale elftal van Zambia in het midden van 2000. De drie waren zo goed dat, als ze samen zouden spelen, de tegenstander het vuur aan de schenen konden leggen.

Linos had zelfs een keer opgemerkt tegen een Zambiaanse journalist dat ‘de dag waarop mijn broers en ik tegelijkertijd uitkomen voor het nationale elftal, Zambia de Afrika Cup zal winnen’. Hij had misschien wel gelijk. Zambia had de continentale beker nog nooit gewonnen en de drie hadden nog nooit samen in het nationale elftal gespeeld. Waarom eigenlijk niet?

Paspoorten
Er doen hierover verschillende verhalen de ronde. Mogelijk was er een fout gemaakt toen de broers hun paspoorten kregen. Een official van de voetbalbond fluisterde eens dat twee van de broers volgens hun papieren een maand na elkaar waren geboren.

Misschien was die bewering ongegrond, zoals de spelers beweerden. Maar het verhaal gaat dat de bond opmerkzaam werd gemaakt op deze overduidelijke fout en zich niet de toorn van de Afrikaanse voetbalbond (CAF) op de hals wilde halen en aantijgingen van leeftijdsbedrog wilde riskeren.

Het compromis dat werd bereikt, was dat de gebroeders Chalwes nooit tegelijkertijd in dezelfde leeftijdscategorie zouden uitkomen. En de gebroeders Chalwes zijn niet de enigen in Zambia die dit overkwam.

Tieners
Iets recenter, in 2007, verscheen er in de nationale kranten van Zambia een verhaal over de voorbereidingen voor het WK onder 20 jaar in Canada die in het honderd dreigden te lopen. De vrouw en twee kinderen van een van de spelers, Goodson Kachinga, waren uit hun huurwoning gezet toen hij uitkwam voor het nationale elftal. Op welke leeftijd trouwen tieners tegenwoordig?

De Afrikaanse voetbalbonden knijpen meestal een oogje dicht wanneer ze worden geconfronteerd met leeftijdsbedrog. Deze officials mogen zich dan coulant opstellen, de wereldvoetbalorganisatie FIFA is zich terdege bewust van dit bedrog, met name op toernooien waar het aantal levensjaren bepalen of een speler al dan niet mag deelnemen.

MRI-scans
Voor het begin van het WK voetbal onder 17 in Nigeria in 2009 besloot de FIFA in al haar wijsheid om MRI-scans van botten te gaan gebruiken om ‘de integriteit van het toernooi te beschermen’. Met dit systeem moesten steekproeven worden genomen om spelers te kunnen betrappen die ouder waren dan 17, aldus een verklaring op fifa.com.

Er stond: ‘Om de integriteit van het toernooi te beschermen in de geest van fair play, heeft de FIFA besloten om MRI-scans uit te voeren op de polsen van spelers tijdens het FIFA WK voetbal onder 17 in Nigeria in 2009.’

‘Steekproefsgewijs zullen spelers in Nigeria worden getest onder toezicht van de medische experts van de FIFA. Een MRI-scan van de pols kan uitwijzen welke spelers met zekerheid ouder zijn dan 17. De methode is ontwikkeld en getest door het FIFA Medical Assessment and Research Centre F-MARC in grootschalige wetenschappelijke studies van verschillende etnische bevolkingsgroepen. De methode is betrouwbaar, ‘evidence-based’ en veilig voor de speler.’

Screenen
Verder moedigde de FIFA aangesloten organisaties ‘aan om ook dergelijke tests uit te voeren en ondersteunt dit ook tijdens de aanloop naar het toernooi om er zeker van te zijn dat de spelers van een team voldoen aan de leeftijdseisen’.

Algemene MRI-scans zijn niet slecht, ‘want ze maken het mogelijk om kleine kwetsuren op te sporen, variërend van blessures aan de botten tot een scheurtje in de huid,’ aldus de Nigeriaanse legende Daniel ‘The Bull’ Amokachi, oud-speler van Everton en sterspeler tijdens de WK’s van ’94 en ‘98. Maar toen de FIFA het systeem specifiek wilde toepassen op de botten van spelers tijdens de aanloop naar het WK in Nigeria, wilden Amokachi’s landgenoten bij de voetbalbond daar niets van weten.

De voormalige voorzitter van de Nigeria Football Federation (NFF), Sani Lulu, verwierp het gebruik van MRI-scans en zei tegen de BBC dat deze geen deel uitmaakten van ‘de regels en voorschriften van het toernooi’. Het commentaar van Lulu kwam slechts enkele weken nadat de NFF 15 spelers uit het onder 17-team moest zetten nadat ze niet door de leeftijdtest waren gekomen.

Zoons
Zijn commentaar wekte de wrevel van minister van Sport Sani Ndanusa. Hij wees Lulu’s verzoek af om de ouders van de spelers onder 17 uit te nodigen om de leeftijd van hun zoons te verifiëren. ‘We wijken niet af van de eisen van de FIFA bij het bepalen van de werkelijke leeftijd van de spelers,’ deelde Ndanusa mee. ‘De hele wereld is gedigitaliseerd en wij gaan hierin mee. We leven niet langer in het analoge tijdperk.’

‘De FIFA wil MRI-scans gaan gebruiken en daaraan gaan we gehoor geven, heel simpel.’ Het gekibbel tussen Lulu en Ndanusa leidde tot verhitte discussies in Nigeria waarbij de fans en de media opriepen tot het ontslag van de hoogste leden van de Nigeriaanse voetbalbond NFF.

Zimbabwe
Terwijl de FIFA, Nigeria, de NFF en de media de degens kruisten in het westen van Afrika, klonk het gekrakeel in Abuja via Victoria Falls door tot in Zimbabwe, dat zich ook opmaakte voor het toernooi.

Toen de spelers in het trainingskamp in Zimbabwe te horen kregen dat hun leeftijd zou worden geverifieerd door middel van scans, trok het grootste deel van de spelers die hadden deelgenomen aan de kwalificatierondes zich terug, nog voor hun werkelijke leeftijd door middel van een test kon worden vastgesteld.

Slechts 5 van de 41 spelers in het trainingskamp bleven achter. De rest nam de benen. Zimbabwe stuurde uiteindelijk een team dat voornamelijk bestond uit schooljongens die er ongenadig van langs kregen tijdens het toernooi.

Internationaal niveau
Eén vraag blijft nog steeds onbeantwoord. Afrikaanse spelers, met hun doorgaans sterk ontwikkelde benen en oergezonde harten, zijn altijd goed op jeugdniveau. Waarom gaan ze dan uit als een nachtkaars zodra ze hun debuut hebben gemaakt op internationaal niveau?

Leeftijdsbedrog en de daaruit voortvloeiende controverses zijn niets nieuws voor James Copnall, BBC-correspondent in Soedan. Hij heeft verslag gedaan van twee wereldkampioenschappen en vijf Afrika Cups voor verschillende mediaconcerns.

Toen hem werd gevraagd of de aantijgingen over leeftijdsbedrog in Afrika op mythe of waarheid berustten, antwoordde hij: ‘Het is de waarheid. Spelers hebben me zelf verteld dat ze ouder zijn dan op hun papieren staat.’

Funest
Hij meent dat leeftijdsbedrog funest is voor het jeugdvoetbal. Er doen vaak te oude spelers mee. ‘Afrikaanse teams presteren heel goed op jeugdniveau, maar dat zet zich niet door bij de senioren. Is er echt iemand die denkt dat Gambia een van de beste jeugdteams ter wereld heeft?’ vraagt hij zich af.

Volgens hem werkt er niets contra-productiever dan leeftijdsbedrog. Copnall zegt dat leeftijdsbedrog vanuit het individu bezien weliswaar begrijpelijk is – een speler kan in Europa gaan spelen en een goedbetaalde carrière opstarten – maar ‘het is de doodsteek voor het spel op het continent’.

Praktijk
Leeftijdsbedrog is zeker geen mythe. In Oeganda is het bijvoorbeeld een door de overheid gereguleerde praktijk. De Oegandese voetbalbond vindt dat je best een stel 23-jarigen naar een toernooi voor spelers onder 17 mag sturen. Dit gebeurt zo vaak in Oeganda dat critici worden bestempeld als ‘onpatriottisch’ en ‘idealistische saboteurs’.

Oeganda speelde dit jaar tegen Zambia in de kwalificatieronden van de Afrikaanse juniorenkampioenschappen voor onder 17. Al voor de wedstrijd berichtte de Oegandese pers met nadruk dat alle Oegandese spelers vijf jaar ouder waren dan op hun paspoort stond. De spelers waren allemaal rond de 23. Er werden zelfs concrete bewijzen op tafel gelegd.

Het was een publiek geheim dat het hele team de dag voor de wedstrijd had doorgebracht in de gangen van de immigratiedienst, waar ze kersverse paspoorten kregen met vervalste geboorteaktes. Sommige spelers bleven zelfs de hele nacht wakker om de volgende dag niet in de rij te hoeven staan voor het paspoortloket.

Kopie
Een ziedende journalist, Muhammad Dhakaba, ging zelfs zover dat hij de Afrikaanse voetbalbond CAF schreef en bewijs overlegde van Oeganda’s schandelijke leeftijdsbedrog. De CAF stuurde echter een kopie terug naar de Oegandese voetbalbond. De journalist werd daarop fel bekritiseerd tijdens een persconferentie die door de plaatselijke voetbalbonzen werd gegeven en hij werd samen met de media uitgescholden.

De technische vice-president, Asuman Lubowa, vroeg zich publiekelijk af waarom men zich zo druk maakte over het Oegandese leeftijdsbedrog, aangezien hij kon aantonen dat ook Zambia spelers in het team had die te oud waren. Dit waren onthullende opmerkingen van Lubowa, wiens team later uit de kwalificatierondes werd gegooid door de CAF wegens leeftijdsbedrog.

Het toont aan dat er in Oeganda schaamteloos leeftijdsbedrog werd gepleegd en het laat ook zien dat het niet zal ophouden, aangezien alle voetbalbonden denken dat hun tegenstanders hetzelfde doen.

Oudere spelers
Toen Zambia uit de kwalificatierondes werd gezet, beschuldigde Aggrey Chiyangi, de coach tijdens de twee kwalificatierondes, Oeganda er ook van dat het oudere spelers had ingezet – een geval van de pot die de ketel verwijt dat hij zwart ziet.

In de meeste Afrikaanse landen is leeftijdsbedrog een ingewikkelde zaak waarbij niet alleen de spelers en de voetbalbond betrokken zijn. Ook regeringen en hun ministeries van Binnenlandse Zaken houden het fenomeen in stand.  De meeste voorzitters van voetbalbonden weten dat een overwinning in een toernooi voor onder 17 wordt gezien als een succes dat zich vertaalt in stemmen tijdens de verkiezingen.

Voetbal en politiek zijn in Afrika als bijen en honing: het een kan niet zonder het ander. Voetbalsucces garandeert stemmen voor de regering. Als een minister van Sport echter een team samenstelt met spelers die echt onder de 17 zijn en die vervolgens worden ingemaakt op het veld, dan levert dit voor de spelers weliswaar ervaring en continuïteit op, maar de minister zal geen stemmen krijgen waarmee hij zijn jeugdprogramma kan voortzetten.

Hij zal worden bestempeld als een mislukkeling en worden weggestemd. Als de spelers later alsnog voldoende vooruitgang boeken om het land roem te bezorgen, zal hij niet worden geprezen om zijn visie. Zijn opvolgers zullen alle eer opeisen.

Machtspositie
Dus waarom zou je dan geen leeftijdsbedrog plegen en stemmen werven voor succes op de korte termijn in plaats van je machtspositie op het spel te zetten voor een gok die pas vruchten zal afwerpen wanneer je je post allang niet meer bekleedt?

Toen de Ghanese middenvelder Michael Essien de kruisband van zijn linkerknie scheurde tijdens de wedstrijd van de Black Stars tegen Ivoorkust tijdens de Afrika Cup 2010, hadden de Black Stars reden om zich zorgen te maken over het WK dat zes maanden later zou plaatsvinden. Nog zorgwekkender was echter het feit dat Ghana er maar op vertrouwde dat Essien op tijd hersteld zou zijn voor de mundial.

Hun middenveld dreigde uitgehold te worden. Die angst werd later bewaarheid toen de 28-jarige ster het toernooi in Zuid-Afrika moest laten schieten. Enkele maanden nadat Essien geblesseerd raakte, werd ook Wayne Rooney, de spits van Manchester United veroordeeld tot krukken. Hij was echter verbazingwekkend genoeg na enkele weken alweer ter been terwijl Essien er maanden over deed om te herstellen.

Herstellen
Toegegeven, Essien is drie jaar ouder dan Rooney en de blessures van de twee spelers waren verschillend: de een was geblesseerd aan zijn knie en de ander aan zijn voet. Toch lijkt het erop dat sommige Afrikaanse spelers die hun vak in Europa uitoefenen er langer over doen om te herstellen van blessures dan andere spelers.

Als de voormalige Arsenal-speler Eduardo da Silva of Aaron Ramsey van de Emiraten, wiens voeten ooit de verkeerde kant uitstonden nadat hij keihard was getackled, Afrikanen waren geweest, waren zij dan ook zo spoedig hersteld? Waarom herstelt een Europeaan wiens botten zijn verbrijzeld na een genadeloze tackle zich binnen een jaar, terwijl een Afrikaan goddelijke hulp moet inroepen via de profeet T.B. Joshua?

Arts
Ik liep het risico te worden uitgemaakt voor racist, maar dat waren de vragen die ik voorlegde aan dr. Joseph Kabungo, die al zeven jaar werkzaam is als arts van het nationale elftal van Zambia.

Hij is daarnaast ook de enige Zambiaan die door de FIFA is geaccrediteerd als dopingcontroleur. Dr. Kabungo, die ooit in de hoogste divisie speelde als keeper voor Mufulira Wanderers en Lusaka City Council, gaf om te beginnen toe dat leeftijdsbedrog een probleem was in Afrika: ‘Het is een bekend probleem bij Afrikaanse landen die graag snel resultaat willen boeken, ten koste van de ontwikkeling van nieuwe spelers.’

Hij zei dat er geen wetenschappelijk bewijs voor was dat Afrikanen er langer over doen om te herstellen van blessures dan hun Europese collega’s, uitgaande van dezelfde lichamelijke conditie, maar ‘het herstel verloopt wel veel sneller bij jongere dan bij oudere spelers, ongeacht of zij Afrikaan of Europeaan zijn’.

Breuk
Hij vervolgt: ‘De bloedtoevoer naar het geblesseerde lichaamsdeel is van belang voor het genezingsproces van een breuk, of zelfs een gescheurde spier of verstuiking. Gewrichtsbanden herstellen zich langzamer vanwege de slechtere vascularisatie (een geringere bloedtoevoer).’

‘Er zijn geen aantoonbare verschillen in de botten van Afrikanen en blanken, maar er bestaan wel individuele verschillen in botdichtheid of de omvang van de botten, afhankelijk van de lengte en het postuur van een individu.’

De vragen die door dr. Kabungo werden beantwoord, werden ook gesteld aan professor Tim Noakes, een wereldberoemd sportwetenschapper aan de Universiteit van Kaapstad in Zuid-Afrika.

Marathons
Prof. Noakes is diverse malen onderscheiden en is medeoprichter van het Sports Science Institute van Zuid-Afrika. Hij heeft meer dan 70 marathons en ultramarathons gelopen en is de schrijver van het hardlopersboek Lore of Running. Hij meent om te beginnen dat de reden dat Afrika het niet goed doet bij belangrijke toernooien voor senioren en er niet in slaagt om het wereldkampioenschap te winnen een kwestie van geld is.

Hij stelt dat het alleen mogelijk is om het toernooi te winnen met een grote bevolking en een grote economie, aangezien dit zich uiteindelijk zal ‘vertalen naar succes op het voetbalveld’.

Volgens prof. Noakes zijn Afrikanen net zo sterk als spelers van andere landen en is dat dus niet de reden. ‘Het ligt gedeeltelijk aan de slechte medische verzorging. Het is minder waarschijnlijk dat een Afrikaanse speler optimale medische verzorging krijgt in Afrika dan een Europese of Noord-Amerikaanse speler in zijn eigen land, waar de kwaliteit van de medische zorg over het algemeen beter is,’ zo luidt zijn verklaring.

Verzorging
Hij voegt hieraan toe: ‘Het is ook mogelijk dat Afrikaanse spelers minder goede medische verzorging krijgen in Europa, maar er is mij niets bekend over dat onderwerp. Dit zal niet het geval zijn met de beste spelers, maar het komt mogelijk voor op de lagere niveaus.’

Volgens Prof. Noakes zijn Afrikaanse botten sterk, vooral bij mannen die al vanaf jonge leeftijd sporten, zoals de jongeren op het Afrikaanse continent. ‘Oudere spelers doen er waarschijnlijk iets langer over om te herstellen, maar spelers die ouder zijn dan 28 zijn in de voetbalwereld over het algemeen toch al over hun top heen.’

Emotie
De kwestie van leeftijdsbedrog in Afrika is een emotionele aangelegenheid. Vraag het maar aan David Moyes, de manager van Everton. De Nigeriaanse spits Ayegbeni Yakubu scoorde enkele jaren geleden een hattrick scoorde tijdens de UEFA Cup-wedstrijd die Everton won van SK Brann.

Daarop maakte Moyes de volgende opmerking in de Britse krant The Guardian: ‘Hij is pas 25, dat wil zeggen, 25 Nigeriaanse jaren, en als dat zijn werkelijke leeftijd is, dan heeft hij nog een aantal goede jaren voor de boeg.’

Moyes moest zijn ‘compliment’ intrekken na woedende reacties vanuit Nigeria. ‘Wat ik zei, was een luchthartige spitsvondigheid nadat Yakubu een gedenkwaardige hattrick had gescoord tegen Bergen,’ zei hij. ‘Is er echt iemand die denkt dat ik Yakubu tot de duurste speler in de geschiedenis van Everton zou hebben gemaakt, als ik twijfelde aan zijn leeftijd?’

Ophef
Yakubu is niet de enige belangrijke Nigeriaanse speler over wiens leeftijd ophef is ontstaan. Ook Obafemi Martins was ooit het doelwit van dergelijke beweringen. De Italiaanse club Inter Milan waar hij destijds voor speelde, mengde zich in de discussie.

De Italiaanse journalist Filippo Ricci zocht naar informatie op de website van de voetbalbond toen hij op een verkeerde geboortedatum van Martins stuitte. Hoewel de geboortedatum van Martins volgens zijn paspoort 29 oktober 1984 was, gaf de website van de Nigeriaanse voetbalbond aan dat hij was geboren op 1 mei 1978.

Bij buurland Ghana gebeurde hetzelfde. De spits Laryea Kingston daagde ooit de voormalige voorzitter van Ghanese voetbalbond, Nyaho Tamakloe, uit om bewijs te leveren voor zijn aantijgingen over leeftijdsbedrog.

Blessures
De omstreden voorzitter meende dat de vele blessures van de Ghanese sterspelers mogelijk gevolg waren van het feit dat hun ware leeftijd sporen begon achter te laten. Hij wees daarbij nadrukkelijk naar Laryea Kingston, John Paintsil en Michael Essien.

Kingston verdedigde zich fel. ‘Ik ben 29 en ik word in november 30,’ zei hij. ‘De bond heeft mijn eerste paspoort geregeld zodat ik kon deelnemen aan internationale toernooien.’

‘Politiek speelt een belangrijke rol in ieder land hier,’ zei Kingston. ‘De oude voetbalbond heeft niet zoveel bereikt en de huidige voetbalbond doet het goed. Ze hebben het land naar twee wereldkampioenschappen geleid. Als hij meent dat we liegen over onze leeftijd, dan moet hij maar bewijzen dat we 42 of 62 zijn.’

Kortzichtig
Het wijdverbreide leeftijdsbedrog in Afrika lijkt kortzichtig en onlogisch. Maar de meeste Afrikaanse voetbalbonden zijn dan ook kortzichtig en onlogisch. Een opa op het veld zetten tijdens een wedstrijd voor onder 17 leidt niet tot problemen, zolang je maar wint.

Als je lang genoeg in Afrika hebt gewoond, dan is een dergelijke kortzichtige redenering, ook al valt die niet goed te praten, gemakkelijk te begrijpen.

Links tussen voetbal en politiek, de FIFA gruwt ervan. Maar in Afrika kan het spel niet worden losgekoppeld van de politieke realiteit, schrijft journalist Kennedy Gondwe.

Door Kennedy Gondwe/Twenty Ten

Het is theepauze en de journalisten komen bij elkaar voor een bespiegeling van de presentatie die net is afgelopen. De bijeenkomst vindt plaats op de Universiteit van Coventry in Engeland, waar enkele Afrikaanse schrijvers deelnemen aan de Play the Game-conferentie van 2009.

De presentatie die wordt besproken, is die van Andrew Jennings, een Engelse onderzoeksjournalist, die vrijwel in zijn eentje de strijd heeft aangebonden met de stalen gordijnen die om de FIFA-kantoren en het topbestuur hangen. Het exposé in zijn boek FOUL! vat het allemaal goed samen.

Tijdens zijn presentatie vertelde Jennings een anekdote over een ontmoeting met de vice-president van de FIFA Jack Warner. De topman van de FIFA heeft sterke politieke banden in zijn thuisland Trinidad en Tobago en hij heeft zelfs nog meer invloed bij de FIFA.

Aanvaring
Jennings liet beelden zien van zijn aanvaring met Warner op een Zwitsers vliegveld, hoe hij bijna werd bespuugd en later racistische opmerkingen naar zijn hoofd kreeg geslingerd tijdens een politieke bijeenkomst in Trinidad en Tobago. Het leek erop alsof hij Warners persoonlijke domein was binnengedrongen. Gedenkwaardige passages uit de presentatie van Jennings vormen het onderwerp van gesprek tijdens de theepauze.

Dan was er nog Declan Hills bijdrage over verkochte wedstrijden. Hill, een Canadese journalist en de latere winnaar van de Play the Game-onderscheiding van 2009, had verkochte wedstrijden gecatalogiseerd in zijn boek The Fix.

Door het intrigerende betoog van Jennings gingen de deelnemers op zoek naar aanwijzingen over de betrokkenheid van Warner bij financiële onregelmatigheden, bijvoorbeeld bij de kaartverkoop. De functionaris was intussen ter verantwoording geroepen door een disciplinaire commissie.

Huwelijk
Een Ethiopische journalist sprak over het huwelijk tussen politiek en voetbal in zijn eigen land. Hij suggereerde dat het er daar niet anders aan toeging dan hij had gezien in de documentaire van Jennings.

Sterker nog, hij meende dat bestuurders in Afrika zich nog erger gedroegen tegenover journalisten. Die zienswijze werd ondersteund door een Nigeriaanse collega die een presentatie had voorbereid over een persoonlijk verhaal.

In zijn verslag, dat hij De strijd tussen David en Goliath noemde, vertelt hij over de Nigeriaanse functionaris Amos Adamu, die probeerde zijn werk te dwarsbomen door met gerechtelijke stappen te dreigen. Amadu, die inmiddels is geschorst als bestuurslid van de FIFA, was destijds actief in de Nigeriaanse regering als hoofd sportontwikkeling. Hij was ook voorzitter van het comité dat in 2003 de All Africa Games in Nigeria organiseerde.

Scheidslijn
Tijdens een discussie gingen de journalisten diep in op een aantal vragen, waarvan de belangrijkste was waarom er wereldwijd zo’n dunne scheidslijn bestond tussen voetbal en politiek.

In Afrika staat voetbal gelijk aan politiek. Die zijn al twee handen op één buik sinds de paus misdienaar was. Het is lastig om te achterhalen wanneer voetbal en politiek in Afrika tot het gemeenschappelijk besef kwamen dat zij bepaald geen water en vuur waren.

Toen de meeste Afrikaanse landen politiek onafhankelijk werden van hun koloniale overheersers, waren de toverwoorden in Afrika eenheid, eenheid en eenheid. Het eenpartijstelsel maakte plaats voor meerpartijenpolitiek. De nieuwe tirannen wilden hun volk verenigen, hetzij op het sportveld, hetzij op een ander sociaal vlak. Ze konden dit het eenvoudigst bereiken door zich op bestuurlijk niveau te mengen in de sport en door alle factoren op te ruimen die deze missie in de weg stonden.

Men was bang dat, zonder eensgezindheid onder de sinds kort onafhankelijke Afrikanen, de kolonialen in een andere gedaante zouden terugkeren, het volk zouden verdelen en hen later opnieuw zouden kolonialiseren.

Scenario
Is er elders in de wereld nog een dunne scheidslijn tussen voetbal en politiek, in het Afrikaanse scenario is daar nauwelijks sprake van. Als wereldvoetbalbond trekt de FIFA onmiddellijk aan de bel bij de minste zweem van wanbeleid onder de lidstaten, maar dit weerhoudt politici en de politiek er niet van om zelf een centrale rol in te nemen in het voetbal op het Afrikaanse continent.

Sommige politici hebben de populariteit van de sport zelfs gebruikt om zich te verzekeren van een politieke functie. Deze politici zijn hun carrière begonnen als voetbalbestuurders en lieten zich later in hun leven verlokken tot een politiek avontuur.

Afrikaanse regeringen sponsoren directeuren van voetbalbonden
die zij als ‘gebruiksvriendelijk’ beschouwen. Directeuren die in de gratie zijn bij de machthebbende politici, krijgen veel sneller toegang tot subsidies.

Mandela
Het eerste wereldkampioenschap voetbal in Afrika toont mooi aan hoe onafscheidelijk voetbal en politiek hier zijn. De Zuid-Afrikaanse regering moest haar toewijding aan het evenement demonstreren. Nelson Mandela werd zo sterk vereenzelvigd met de gebeurtenis dat hij tijdens de slotceremonie kort ten tonele moest verschijnen, ondanks zijn fragiele gezondheidstoestand.

Zelfs Sepp Blatter, een fel tegenstander van overheidsbemoeienis in het bestuur van het voetbal, kan niet ontkennen dat de politiek een rol speelde bij de toekenning en de uiteindelijke organisatie van Afrika’s eerste wereldkampioenschap.

Blatters verwijzing naar de Makana Football Association, een voetbalbond die op Robbeneiland werd opgericht tijdens het apartheidsregime, getuigt ervan dat de verwevenheid van voetbal en politiek op het Afrikaanse continent een geaccepteerd gegeven is.

De Makana Football Association was een georganiseerde divisie in een politieke gevangenis, die de regels van de FIFA hanteerde en waarin de huidige Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma fungeerde als functionaris en scheidsrechter.

Ceremonie
Tijdens een ceremonie op Robbeneiland in juli 2007 werd de Makana Football Association tot erelid van de FIFA benoemd. Het belang van voetbal en politiek in Zuid-Afrika wordt heel helder geïllustreerd in More Than Just a Game, een historische film die is gebaseerd op de Makana Football Association. Toen het boek en de film in 2009 in Kaapstad voor het eerst uitkwamen, erkende Blatter de relatie tussen voetbal en politiek.

Jerome Champagne, een vertegenwoordiger van de FIFA, gaf ook toe dat ‘het aangeeft welke rol voetbal heeft gespeeld in de geschiedenis van dit land, en het laat zien wat met voetbal kan worden bereikt: waardigheid en gelijkheid. Het onderstreept ook nog eens de waarde van de menselijke geest.’

Dictators
Een van Afrika’s meest geduchte dictators, Idi Amin, stond bekend om zijn passie voor het voetbal en veel Oegandese voetbalfans missen hem nog steeds om die reden. Amin was dan wel een politiek monster, maar zijn bewind vormde ook het hoogtepunt in de geschiedenis van het Oegandese voetbal.

Ondanks zijn kwaadaardigheid was Amin een toegewijd voetballiefhebber. In 1976 beloonde hij het nationale elftal van Oeganda, de Cranes, zelfs met een reisje naar Libië. Daar mochten de spelers zich al winkelend uitleven nadat ze de CECAFA Cup hadden binnengehaald, een regionale titel.

In 1978, tijdens het gruwelijke bewind van Amin, bereikte Oeganda de finale van de Afrika Cup, die met 2-0 werd verloren van Ghana. Het was aan de persoonlijke betrokkenheid van de dictator te danken dat het team zover was gekomen.

Luipaardhuid
Mogelijk wedijverde Amin met zijn politieke mentor, president Mobutu Sese Seko, die in het buurland Zaïre (nu de Democratische Republiek Congo) nauw betrokken was bij de Leopards, zoals het nationale elftal liefkozend werd genoemd. Sese Seko poseerde altijd met een hoed van luipaardhuid om zijn onmetelijke macht te tonen. Daaraan werd de bijnaam van het nationale elftal ontleend.

Hij noemde het elftal nog net niet naar zichzelf, in tegenstelling tot Kenneth Kaunda in het buurland Zambia. Kaunda gaf het nationale seniorenelftal de bijnaam KK-11, zijn initialen. Kaunda verscheen tijdens internationale wedstrijden gehuld in het rood-wit van de elfvoudige Zambiaanse landskampioen Nkana en vermaakte de menigte met jongleerkunstjes. Saillant is ook de traditie dat Kaunda bij iedere internationale wedstrijd de aftrap verrichte voor een afgeladen stadion.

Het Independence Stadium in Lusaka, waar Kaunda zijn vaardigheden tentoonspreidde, was in 1964 gebouwd om de onafhankelijkheid van het Britse koloniale bestuur te vieren en zou daarna worden afgebroken. Later werd het echter in gebruik genomen voor internationale voetbalwedstrijden. Ironisch genoeg werd Kaunda’s autostoet begin jaren ’90 in het Independence Stadium met sinaasappelen bekogeld door Zambiaanse demonstranten die het niet eens waren met zijn beleid.

Kiezers
De reden dat politici zich inlaten met voetbal is dat supporters ook kiezers zijn. Hoe meer politici zich identificeren met winnaars of voetbalsterren, hoe groter hun politieke succes.

De opvolger van Kaunda, Frederick Chiluba, buitte de populariteit van de sport ten volle uit. Hij trok door het land en doneerde minibusjes en geld aan voetbalclubs in een poging om, in strijd met de grondwet, voor een derde ambtstermijn te worden herkozen.

Chiluba dwong de directeur van de voetbalbond FAZ, Teddy Mulonga, ontslag te nemen na de bedroevende prestaties van het Zambiaanse team tijdens de Afrika Cup in Burkina Faso in 1998. Toen Mulonga opzij was gezet, maakte Chiluba de weg vrij voor de verkiezing van Evaristo Kasunga, die naar verluid aanzienlijke financiële steun kreeg van het overheidsapparaat.

Raadslid
De huidige gouverneur van de Zambiaanse provincie Copperbelt, Mwansa Mbulakulima, werkte als human resources manager bij een verzekeringsmaatschappij van de overheid, toen hij voorzitter werd van een voetbalclub en raadslid voor de regerende partij Movement for Multi-Party Democracy (MMD).

Na twee nederlagen bij de parlementaire verkiezingen zocht Mbulakulima zijn geluk bij de nationale voetbalbond, waar hij in 2004 werd benoemd tot woordvoerder. Dankzij die benoeming kwam hij volop in de schijnwerpers te staan en binnen twee jaar had hij een parlementszetel voor de MMD veroverd. Toen hij dit eenmaal had bereikt, en dat was waarschijnlijk vanaf het begin zijn doel geweest, verliet Mbulakulima de voetbalbond om zich te wijden aan zijn politieke carrière.

Er zijn voorbeelden te over van dit soort mensen bij de Afrikaanse voetbalbonden. De meesten zoeken een populair platform voor ze een politieke functie betrekken.

Weah
Naast Zambia valt Liberia op. Dit is het enige land dat een Wereldvoetballer van het Jaar (1995) heeft voortgebracht, George Weah, en hij werd de grootste oppositieleider. Het lijdt geen twijfel dat de populariteit van Weah als voetballer hem bijna naar de overwinning leidde bij de presidentsverkiezingen van 2005.

Ellen Johnson Sirleaf kwam aan de macht na een beslissende ronde, maar Weah had aldoor geleid in de opiniepeilingen dankzij zijn roem als voetballer. Er werd beweerd dat veel van Weahs aanhangers kindsoldaten waren, aangezien voetbal het enige was dat Liberia tijdens de burgeroorlog verenigde. De wapens zwegen als het nationale elftal speelde.
Na de oorlog wist Weah, als grote voetbalster, kindsoldaten ertoe te bewegen om de wapens neer te leggen.

Misdaden
FIFA-voorzitter Sepp Blatter raakte iets meer dan tien jaar geleden betrokken bij de Liberiaanse politiek. De Britse schrijver Andrew Jennings tekende op dat Blatter eer bewees aan de voormalige Liberiaanse president Charles Taylor – die later in Den Haag terecht zou staan wegens een hele reeks misdaden tegen de menselijkheid.

Volgens Jennings onderhield Blatter in 1999 banden met de afgezette Liberiaanse leider. De gruweldaden van Taylor, die toen al aan het licht waren gekomen, negeerde hij daarbij. Blatter kreeg opeens de hoogste onderscheiding van Liberia, The Humane Order of African Redemption. Dit eerbewijs ontbreekt echter op Blatters officiële erelijst.

Blatter scheen zich geen zorgen te maken over Taylors verleden tijdens zijn bezoek aan Liberia, zolang zijn reis hem maar stemmen opleverde voor de FIFA-verkiezingen van 2002, wat aangeeft hoezeer politiek van invloed is op voetbalverkiezingen op het hoogste niveau.

Blatters bezoek hielp Taylors schurkenimago te verzachten, aldus Jennings. Als tegenprestatie voerde Taylors schoonzoon Edwin Snowe, directeur van de Liberiaanse voetbalbond, campagne voor Blatters herverkiezing in 2002.

Toelage
Totdat Taylor uit de macht werd gezet, zag Snowe misschien geen noodzaak om de hulp van Blatter in te roepen. Zoals zoveel Afrikaanse en andere derdewereldlanden, kreeg Liberia een jaarlijkse toelage van 250.000 dollar, die werd verdubbeld na het wereldkampioenschap van 2010. Snowe gebruikte die toelage om te vertrekken uit Liberia en zich in te schrijven aan een universiteit in Denver. Daar ging hij sportmanagement studeren nadat Taylor was afgezet.

Toen Jennings de toenmalige woordvoerder van Blatter, Andreas Herren, vroeg hoe hij een dergelijk bedrog van arme mensen kon rechtvaardigen, antwoordde hij dat de FIFA gaarne bijdroeg aan de ‘vervolgopleiding’ van Snowe.

Toen Snowe terugkeerde naar Liberia liet hij de sport en zijn dure opleiding voor wat ze waren en werd hij manager van de Liberiaanse oliemaatschappij Petroleum Refining Company. Hij wordt er sindsdien van beschuldigd dat hij dit bedrijf leegplundert.

Ferme greep
In Rwanda zorgt president Paul Kagame ervoor dat zijn bewind een ferme greep houdt op het voetbal in dat land.

De directeur van de voetbalbond van Rwanda, Jean Bosco Kazura, werd opgepakt omdat hij aanwezig was bij de openingsceremonie van het wereldkampioenschap. De FIFA verplicht directeuren van de voetbalbonden om aanwezig te zijn bij de openingsceremonie van het WK. Maar Kazura was ook brigadegeneraal en werd teruggefloten en opgepakt wegens ‘insubordinatie’. Als militair had hij blijkbaar eerst toestemming moeten vragen voor hij vertrok.

Afrikaanse politici gebruiken voetbal voor eigen gewin omdat het zoveel publiek trekt. De meeste bondsfunctionarissen misbruiken en plunderen de sport, met onbeperkte bescherming van de FIFA, die zelf ook een autocratisch bewind voert. En daar lijdt de sport onder.

Overheid
Politiek is in Afrika integraal onderdeel van voetbal omdat het merendeel van het geld dat aan het nationale voetbalelftal wordt uitgegeven afkomstig is van de staat, waarbij voetbal nauw verweven is met de dienstverleningsprogramma’s van de overheid. Grote bedrijven die naar de gunst van de zittende regering dingen, geven dan ook gul: BP, Ecobank, ABSA, Barclays Bank, Standard Bank, SABMiller, MTN en vele anderen. De sociale verantwoordelijkheid van bedrijven draait daarbij met name om voetbal.

Afrikaanse politici zijn altijd geïnteresseerd in evenementen die veel mensen trekken – en voetbal is perfect aangezien het, in tegenstelling tot verkiezingsbijeenkomsten, stadions kan vullen. Je zou kunnen stellen dat voetbal allang uit de weg zou zijn geruimd als het een politieke rivaal was geweest.

Het is dan ook logisch dat een Afrikaans politicus zijn tegenstander weinig ruimte zal gunnen om munt te slaan uit de populariteit van de sport, aangezien voetbal nou net de grootste groep stemgerechtigden tussen de 16 en 40 jaar oud trekt.

Coach
De persoonlijke ervaring van de voormalige coach van Ivoorkust, Vahid Halilhodžić, illustreert de sterke band tussen politiek en voetbal. Halilhodžić werd na twee jaar ontslagen toen zijn team één wedstrijd had verloren tijdens de Afrika Cup in Angola. Het verlies van die wedstrijd woog zo zwaar dat de Bosniër werd opgeofferd, ondanks het feit dat hij Didier Drogba en de rest van het team naar de eindronde van het WK van 2010 had geleid.

‘Het Afrikaanse voetbal lijdt aan chronische organisatieproblemen. Politici bemoeien zich daar met werkelijk alles, vooral met voetbal. De redenen zijn duidelijk. Voetbal is erg populair, vooral op nationaal niveau, en sommige louche politici gebruiken voetbal om politieke punten te scoren,’ zei hij tegen een Britse krant.

‘De organisatie is hier een chaos, maar corruptie speelt ook een rol. Een van de grootste problemen hier is het feit dat de meeste spelers erg narcistisch zijn. Het individu komt op de eerste plaats. Het individuele belang krijgt voorrang op het teambelang. Er bestaat dus geen echte teamgeest en daardoor is het onmogelijk om winnaars te kweken.’

Status
‘In Afrika speelt sociaal-economische status een grote rol in het voetbal en dat is op zich al een probleem. Daar komt het individualisme dan ook uit voort. Mensen willen zichzelf profileren en kansen creëren om in Europa te gaan spelen. Dit leidt tot de enorme opkomst van de zogenaamde voetbalmakelaars, fraudeurs die zich gaan bemoeien met het werk van de coach. Daarom denk ik dat het Afrikaanse voetbal niet in staat is om het potentieel te benutten dat het bezit.’

Halilhodžić is duidelijk over de redenen voor zijn ontslag: ‘De politiek was de voornaamste reden voor mijn vertrek. Onze nederlaag werd uitgebuit om politieke punten te scoren,’ zei hij op 8 juni 2010 terugblikkend tegen de Britse krant The Guardian.

Oké, politici en regeringen zijn beducht voor het nadelige effect op de publieke opinie als ze ‘onterecht’ bedenkingen uiten over bestuurskwesties in het voetbal, wanneer dat ertoe leidt dat de FIFA hun land schorst. Ze durven het niet aan om abnormale toestanden in het systeem aan de kaak te stellen uit angst dat ze hun populariteit verliezen. Als hun land roem vergaart, kunnen ze daarentegen juist politiek gewin behalen.

Bwalya
De directeur van de Zambiaanse voetbalbond FAZ, Kalusha Bwalya, werd aanvankelijk geschorst toen hij weigerde te verschijnen voor de Nationale Sportraad van Zambia – een organisatie die door het parlement in het leven is geroepen – naar aanleiding van de illegale transfer van een minderjarige, Emmanuel Mayuka, van Kabwe Warriors naar Maccabi Tel Aviv in Israël. Maar zelfs toen maakte de regering deze schorsing ongedaan.

De sportraad is de hoogste instantie op het gebied van sport en is bij wet verplicht om toezicht te houden op alle sporten, maar het lijkt erop alsof voetbal boven alle twijfel is verheven. Politici handhaven liever de status quo uit angst dat ze inboeten aan populariteit of een schorsing van hun land door de FIFA riskeren wegens zogenaamde bemoeienissen van derden.

De wetten van Zambia waren duidelijk overtreden met de transfer van Mayuka, die plaatsvond onder auspiciën van Bwalya. De Afrikaanse voetballer van het jaar van 1988 weigerde arrogant om te verschijnen voor de sportraad en uitleg te geven over de illegale deal die leidde tot zijn schorsing – die binnen enkele uren weer ongedaan werd gemaakt. Hij moet hebben geweten dat de FIFA aan zijn kant stond. En dat was ook zeker het geval.

Sancties
Ongehoorzaamheid tegenover de sportraad staat gelijk aan een wetsovertreding en de voorzitter van de NSCZ, dr. Julius Sakala, schorste Bwalya dan ook. De regels van de FIFA verbieden heel duidelijk de transfer van minderjarigen, maar toch kwam er massale steun voor Bwalya. Eventuele sancties voor Bwalya en zijn personeel werden overgelaten aan de FIFA en de zaak stierf een stille dood, terwijl de overtreders vrijuit gingen.

Politici hebben wel vaker voetbalfunctionarissen die een overtreding begingen ongestraft gelaten uit angst dat ze hun populariteit zouden verliezen of te maken zouden krijgen met een schorsing van de FIFA. De voormalige minister van sport van Zambia, Gabriel Namulambe, vroeg zich ooit af: ‘Wanneer ziet de FIFA nou eigenlijk iets als overheidsbemoeienis? Als we geld geven aan de FAZ dan beschouwt niemand dat als bemoeienis. Als we vragen stellen over de wijze waarop het geld wordt gebruikt, dan bestempelen ze dat wel als bemoeienis. Hoe zit dat?’

Van dezelfde orde was de beslissing van president Joseph Kabila van de Democratische Republiek Congo om de winnaars van de African Nations Championship (CHAN) mee te nemen op een tournee door het land. Kabila schonk ieder lid van het winnende team bovendien een auto en een onbekende som geld. Daarmee stal hij de harten van de door oorlog geplaagde, maar voetbalminnende bevolking.

Congo
In het oostelijke deel van Congo – een van de zwaarst getroffen oorlogsgebieden – werd feestgevierd als nooit tevoren toen het team er arriveerde.

Kabila was uiteraard zeer ingenomen met de steun toen zijn beslissing om het team op pad te sturen naar deze gebieden werd geprezen. Congo had geen enkele grote titel gewonnen voor maart 2009 en de CHAN-zege werd gezien als een uitgelezen kans om de mineraalrijke Afrikaanse staat te verenigen.

De gouverneur van Katanga, Moïse Katumbi, wilde niet overtroefd worden en creëerde een voetbalelftal in het zuiden van het land dat werd opgezet volgens het stramien van Chelsea. Katumbi’s ploeg TP Mazembe won in november van 2009 de CAF Champions League, en vertegenwoordigde het continent vervolgens tijdens het WK voetbal voor clubs.

Zijn inzet voor het voetbal leverde Katumbi veel aanhangers op, naast de uitgesproken kritiek die hij te verduren kreeg. Hij verstevigt zijn positie door miljoenen dollars in Katanga’s aanbeden club te pompen. De reden dat Drogba zo populair is in Ivoorkust is omdat hij bij verschillende gelegenheden voetbal heeft gebruikt om strijdende partijen bij elkaar te brengen.

Obstakels
Maar aansprakelijkheid en voetbalbonzen gaan niet altijd samen. Mensen die hun bestuurlijke kwaliteiten in twijfel trekken, worden gezien als obstakels. Wanneer hun methoden in twijfel worden getrokken, reageren ze fel, want ze weten dat ze de bescherming genieten van de regering en de FIFA.

De Fransman Hervé Renard opende een verbale aanval op Kalumiana Kalumiana, een journalist die werkt voor de grootste krant van Zambia, The Post, en daagde hem uit tot een robbertje vechten tijdens de Afrika Cup in Angola.

Renard genoot bescherming van hogerhand en niemand op dat niveau berispte hem voor zijn onacceptabele gedrag uit angst in te boeten aan populariteit. Renard werd mogelijk geïnspireerd door de aanval van zijn baas Kalusha Bwalya op een andere journalist van The Post, Augustine Mukoka, tijdens de laatste loting voor het FIFA wereldkampioenschap in december 2009. Bwalya en Mukoka kruisten de degens toen de directeur van de voetbalbond beweerde dat de journalist, vanwege zijn artikelen, een nagel aan zijn doodskist was en aan die van zijn staf.

Verontschuldigingen
Bwalya bood zijn verontschuldigingen aan voor zijn onbetamelijke gedrag tijdens een bijeenkomst die werd bijgewoond door de FIFA-mediadeskundige Emmanuel Maradas, de woordvoerder van het organisatiecomité van 2010 Rich Mkhondo en het hoofd van de media-afdeling Jermaine Craig, maar hij trok zijn excuses later in en lanceerde een tegenaanval op de journalist.

Vertrouwelingen van Bwalya fluisterden dat hij het advies kreeg om een klacht in te dienen om de zaak tegen hem af te zwakken. Voorts werd gefluisterd dat Bwalya zich geen zorgen hoefde te maken omdat hij sterke politieke banden had met Zuid-Afrika. Wie zou een officiële afgevaardigde van het wereldkampioenschap opsluiten in het land waar hij heeft geholpen het evenement te organiseren?

De Zambiaanse regering ging voorzichtig om met de kwestie en zou ook nadien niets zeggen dat de rol van de afgevaardigden in gevaar zou kunnen brengen.

Gezicht
De Algerijnse journaliste Asma Halimi overkwam iets soortgelijks toen international Rafik Saïfi van Algerije haar in het gezicht sloeg na de wedstrijd tegen de Verenigde Staten tijdens het WK van 2010.

Nadat een officiële klacht was ingediend, verklaarde een woordvoerder van de FIFA tijdens de dagelijkse mediabriefing alleen dat de zaak nog werd onderzocht. Drie weken later was er nog niets gebeurd. Het leek wel alsof de FIFA dit gedrag goedkeurde.

Dergelijke aanvallen op Afrikaanse journalisten zijn vergelijkbaar met de vervolging van hun collega’s om politieke redenen, wat aangeeft hoe sterk de invloed van de politiek op voetbal is en omgekeerd. Dit staat in schril contrast met de campagne van de FIFA om door middel van voetbal verschillen te overbruggen. Voetbal werd gezien als een verzoenende kracht in Zuid-Afrika, Rwanda, Sierra Leone, Liberia en Ivoorkust. Het werd ook gebruikt om etnische identiteit, spanningen en geweld te kanaliseren, zoals in Kenia en in nog ergere mate in Rwanda.

Oorlog
Steve Bloomfield betoogt in zijn boek Africa United dat voetbal en politiek al lang verweven zijn in Egypte. De rampzalige Zesdaagse Oorlog van 1967 tegen Israël liet diepe sporen na op de nationale psyche, en schokte een land dat altijd had geloofd in zijn eigen militaire overwicht.

De regering zocht naar redenen voor de nederlaag en vond die in voetbal. Het nationale tijdverdrijf was ‘afleidend’ geworden, beweerde de regering, en voetbal werd verboden. Het duurde vier jaar voor de regering ertoe kon worden overgehaald om voetbal weer toe te staan in het land.

Bloomfield legt de hypocrisie bloot van de ‘voetbalvrede’ tijdens de tijdelijke wapenstilstanden in Gaza, die de strijdende partijen de gelegenheid moesten geven om een wedstrijd te kijken tussen twee Egyptische clubs: Al-Ahly en Zamalek.

Toen Hamas en Fatah in 2007 elkaar bestreden om de heerschappij over Gaza, zwegen de wapens alleen toen Al-Ahly tegen Zamalek speelde. Na de wedstrijd maakten de soldaten hun wapens schoon en begonnen ze elkaar weer te bestoken.

Mariga
De Keniaanse premier Raila Odinga nam persoonlijk contact op met zijn Britse ambtgenoot Gordon Brown om een werkvergunning aan te vragen voor McDonald Mariga, die zou gaan spelen voor Manchester City. Hoewel Mariga het contract bij City niet tekende, aangezien de vergunning pas werd verstrekt nadat de deadline voor internationale transfers was verstreken, werd Odinga in Kenia geprezen voor zijn bemiddeling.

Zelfs bij ellende en armoede richten politici zich op voetbal. Voor het begin van het wereldkampioenschap in Zuid-Afrika ging het machtige Brazilië naar Zimbabwe en Tanzania om vriendschappelijke interlands te spelen. De Brazilianen vroegen ongeveer 2,5 miljoen dollar om tegen Tanzania’s Taifa Stars te spelen. De wedstrijd was zo belangrijk voor de Tanzaniaanse voetbalbond dat die zelfs een lening afsloot voor dit bedrag. Het wedstrijdgeld dat Brazilië ontving, bracht critici in het Oost-Afrikaanse land ertoe zich af te vragen of een arm land wel zoveel geld moest uitgeven voor één enkele wedstrijd.

De Tanzaniaanse overheid beweerde niets van de zaak af te weten, maar die vlieger ging niet op voor Zimbabwe waar enorme bedragen werden neergeteld om tegen Brazilië te mogen spelen. De wedstrijd had op het oog geen enkel nut, maar bevatte alle ingrediënten voor een politiek succes.

Het was de eerste keer sinds de onafhankelijkheid van Zimbabwe in 1980 dat een niet-Afrikaans team in dat land speelde. Nog belangrijker was dat de Zimbabwanen hun politieke verschillen opzij zetten – onder aanvoering van president Robert Mugabe en zijn kwelgeest premier Morgan Tsvangirai – en het Braziliaanse team hartelijk welkom heetten toen het in Harare tegen het nationale elftal speelden.

Bullets
In het buurland Malawi stopte voormalig president Bakili Muluzi miljoenen in het voetbal. Hij sponsorde een divisie en adopteerde zelfs een club die hij naar zichzelf vernoemde: de Bakili Bullets. Was het toeval dat de Bakili Bullets erg populair werden tijdens zijn presidentschap en dat hij ophield met het sponsoren van de club nadat hij zijn politieke functie had neergelegd?

Het is belangrijk dat de eenheid die tijdens het WK zo werd gecultiveerd, opbloeit tot een sterkere band die Afrikanen er altijd aan herinnert dat ze broeders en zusters zijn, ongeacht hun etnische achtergronden, verschillen en politieke idealen.

In Afrika is de vooruitgang van het voetbal ondenkbaar zonder investeringen op alle niveaus. Voetbal is geld, geen tijdverdrijf en hoe eerder we dat erkennen, hoe beter het zal zijn voor Afrika. De Afrikaanse voetbalbonden kunnen het, in tegenstelling tot hun Europese tegenhangers, helaas niet redden zonder overheidssteun. Regeringen menen dat zij voetbal moeten steunen vanwege de populariteit die het geniet onder de bevolking, de stemgerechtigden.

Onderwijs
Als Afrikaanse regeringen teams naar toernooien als het WK sturen,  stelen ze van de één om de ander te helpen. Er zijn immers sectoren die het geld harder nodig hebben, zoals de gezondheidszorg, het onderwijs en de sociale zekerheid. Misschien ligt de verantwoordelijkheid wel bij de mensen die de leiders kiezen. Als zij mensen kiezen die oprecht van het spel houden – politici die voetbal gebruiken om geld te verdienen voor het land en niet om hun eigen zakken te vullen – dan zullen de regeringen ophouden om offers te vragen die niets opleveren.

Het tijdperk waarin er bij de regering wordt gebedeld om geld voor internationale toernooien moet worden afgesloten. Voetbal is wereldwijd big business. Subsidies kosten de overheden en bedrijven handenvol geld en ze belonen niet de mensen die het geld moeten ophoesten.

Wanneer teams slecht presteren tijdens deze toernooien stellen politici hun kiezers tevreden door voetbalbonzen op te offeren die de voetbal-en-politiek-lakmoestest niet hebben doorstaan.

Overleven
Zouden sommige van deze dieven van de voetbalbonden niet de krukken van een invalide stelen, of de speen uit de mond van een baby rukken om te overleven? Zijn het heiligen of moeten ze ter verantwoording worden geroepen wegens het stelen van belastinggelden?

Met wie associeert Sepp Blatter zich? Als hij de telefoon pakt en Lula in Brazilië belt of Jacob Zuma in Zuid-Afrika om hen te vragen om hun invloed aan te wenden en hun voetbalbonden ertoe over te halen om voor hem te stemmen, geldt dat dan als bemoeienis? Misschien wel.

Aruna Dindane, Salomon Kalou en Yaya Touré zijn voormalige leerlingen van de academie van ASEC Mimomas, Afrika’s beste voetbalacademie. Hier, in de buitenwijken van de Ivoriaanse stad Abidjan, worden jonge talenten opgeleid tot ’s wereld beroemdste voetballers.

Door Selay M. Kouassi/Twenty Ten

‘Gaan!’ De blanke man schreeuwt naar een dozijn blootsvoetse 13-jarige jongens die zich hebben verzameld op het goedgemaaide grasveld. De jongens rennen naar de doelpaal, maar voor ze die bereiken klinkt het fluitje en galmt de volgende ‘Gaan!’.

De jongens rennen terug naar hun startblok. De training is fysiek en zwaar. De jongens zijn al twee uur in de verzengende hitte aan het trainen. Zojuist is hen gevraagd met deze nieuwe oefening te beginnen en het ziet ernaar uit dat ze de komende twee uur nog in touw zijn. De training steekt opvallend af tegen het motto van de academie: ‘Les Enfants s’amusent’ (‘Kinderen heb plezier’).

Tactisch
‘Ik verwachtte de jongens te zien lummelen,’ zegt Gérard Amian, de enige fotograaf onder de groep journalisten die geselecteerd zijn om de training bij te wonen op Sol Béni (Gezegende Grond). ‘Wat me het meest opviel is hoe tactisch, intelligent en lenig ze zijn,’ zegt hij. Hij maakt foto’s als de jongens zich verzamelen bij Walter Ammann, de Zwitserse directeur van de academie.

‘O mijn God, het is echt zwaar,’ mompelt een journalist die nabij een Europese scout staat. Deze knikt goedkeurend als een jongen de bal ontvangt en deze direct doorspeelt naar een teamgenoot. Het is de gebruikelijke routine op Sol Béni, het land waarop de voetbalacademie van ASEC Mimosas is gebouwd.

Abidjan
De in Abidjan gevestigde voetbalclub ASEC (Amicale Sportive des Employés de Commerce) werd gesticht in 1948 door een groep zakenmannen uit West-Afrika, Frankrijk en Libanon. De academie werd 45 jaar later opgericht door de voormalige Franse voetballer Jean-Marc Guillou en ASEC’s voorzitter Roger Ouégnin.

De academie is zoals gezegd gevestigd op Sol Béni, een landgoed in bezit van ASEC, naast een lagune in M’Pouto, in de buitenwijken van Abidjan. Het hobbelige pad van rode aarde dat naar de ingang van de academie leidt, verhult dat dit instituut jaarlijks briljante voetballers voortbrengt.

ASEC Mimomas kan bogen op een van de ultramodernste trainingscentra in Afrika. De academie beschikt over een medisch centrum, een goed uitgeruste sportzaal, prachtige grasvelden en comfortabele klaslokalen. Voetbaltrainingen worden hier gecombineerd met een academisch programma.

Leerlingen
‘We willen kwalitatief hoogwaardige voetballers produceren,’ aldus directeur Ammann. ‘Daarnaast willen we dat ze voorbeeldige burgers worden. Een academisch leerplan is belangrijk om dat doel te bereiken.’ De directeur geeft tekst en uitleg in een klaslokaal waar de voetballers annex leerlingen lessen volgen in wiskunde, geschiedenis, aardrijkskunde, natuurkunde, Frans, Engels en Spaans.

‘Niet iedereen op de academie groeit uit tot een professionele voetballer,’ zo benadrukt Ammann het belang van een educatief programma. ‘Ik heb meer talenten gezien die het niet redden dan talenten die het wél maakten. Talent alleen is niet voldoende, het is ook een kwestie van mentaliteit.’

Voor iedere Salomon Kalou, die van ASEC naar Feyenoord verkaste, of Yaya Touré, die naar het Belgische Beveren ging, zijn er honderden of zelfs duizenden spelers die hun intensieve training niet in succes wisten om te zetten.

Slaapzaal
De rondleiding stopt bij de slaapzaal van de academici (zoals de jonge jongens worden genoemd). De grijs geverfde deur naar de zaal draagt de namen van oud-leerlingen zoals Aruna Dindane en de eerder genoemde Yaya Touré en Salomon Kalou. Een journalist vraagt of ze een kijkje mogen nemen. ‘We willen zien hoe ze hier leven.’

Communicatieman Benoit You twijfelt. ‘De jongens zijn nu aan het lunchen in de kantine en hun kamers zitten op slot,’ zegt hij. Net als de andere werknemers van de academie is ook hij huiverig bij het idee dat buitenstaanders overal kunnen rondsnuffelen. Het interviewen van de spelers is evenmin toegestaan.

Super Cup
De voetbalacademie van ASEC Mimosas schreef geschiedenis op 27 februari 1999 toen het eerste elftal, dat voornamelijk uit pas afgestudeerde voetballers bestond, het grote Espérance uit Tunesië met 3-1 versloeg tijdens de CAF Super Cup. De wedstrijd tussen de winnaar van de CAF Champions League en de winnaar van de Cup Winners Cup vond plaats in het Houphouët-Boigny stadion in Abidjan.

Veel supporters van ASEC waren aanvankelijk kwaad om het feit dat de coach elf jonge en onervaren spelers in het veld zette. Het was inderdaad een gewaagde beslissing, maar de tactiek wierp haar vruchten af toen de academici de hooggeëerde bezoekers uit Tunesië inpakten en de titel opeisten.

Talenten
Benoit You vertelt hoe de Fransman Jean-Marc Guillou, de eerste directeur van de academie, de hele stad uitkamde en uit honderden voetballers een 30-tal talenten rond de 13 jaar selecteerde. In die tijd verboden veel ouders hun kinderen te voetballen.

Tegenwoordig vechten diezelfde ouders om hun zonen een plekje op de academie te bezorgen. Bekende voetballers zoals Eto’o, Drogba en Essien verdienen immers salarissen waar ministers, dokters en ambtenaren alleen maar van kunnen dromen.

Scouts
ASEC Mimomas maakt al jaren indruk in de voetbalwereld. Managers en scouts uit alle delen van de wereld komen kijken hoe de academie wordt gerund en, uiteraard, om de talenten eruit te pikken. In navolging van ASEC zijn overal in Afrika voetbalacademies opgericht.

In Mali richtte de voormalige Afrikaanse Voetballer van het Jaar, Salif Keita, de naar hem vernoemde Centre Salif Keita (CSK) op. Aanvankelijk ving hij bot bij de Malinese voetbalbond, waarna hij besloot met zijn eigen geld zijn eigen academie in het leven te roepen.

Keita beleefde zijn mooiste moment in 1999, toen het nationale elftal voor spelers onder de 21 jaar derde werd op het jeugd-WK in Nigeria. Het gros van de spelers van Mali was afkomstig van Keita’s academie. Het bracht de academie onder de aandacht van clubs in Europa.

Feyenoord
In 1998 richtte Feyenoord-voorzitter Jorien van den Herik in Ghana de Feyenoord voetbalacademie op. De academie werd gebouwd in Goma Fetteh, net buiten de hoofdstad Accra. Men zegt dat Van den Herik op het idee kwam nadat hij de academie van ASEC Mimomas bezocht om Salomon Kalou’s oudere broer Bonaventure te contracteren.

De Brasseries du Cameroun en Kadji Sports Academy zijn de twee topacademies van Kameroen. De Brasseries du Cameroun is ouder dan de academie van ASEC Mimosas, maar heeft diens mate van populariteit nog niet verworven.

Invloed
De academie van ASEC Mimosas heeft een grote invloed op het voetbal in Ivoorkust. Tweederde van de spelers die voor Ivoorkust uitkwamen op het WK 2006 liep ooit door de poorten van ASEC de wijde wereld in. Ook ASEC’s invloeden op het voetbal in Europa kunnen niet worden onderschat. In 2009 speelden er vijf Ivorianen in de finale van de UEFA Champions League. Vier van hen waren voormalige academici van ASEC.

Veel alumni van ASEC zijn succesvol in de Europese competities. Nog altijd brengt de academie talenten voort. ASEC investeert dan ook veel geld om spelers tussen de 12 en de 18 jaar te trainen. Dat geld komt niet van voetbalbonden of de overheid, maar van het schoolgeld dat de academici jaarlijks betalen en van de sponsoren.

Volgens Jean-Marc Guillou kost een leerling maandelijks rond de 45.000 CFA francs (70 euro). Dit houdt in dat de academie 700 euro per leerling per seizoen spendeert (een seizoen duurt tien maanden). De totale kosten om één leerling zes seizoenen lang te trainen, liggen iets boven de 4.000 euro. Vermenigvuldig dat aantal met twintig en de totale investeringen bedragen meer dan 80.000 euro per jaar.

Verkopen
Academies hebben zo hun methoden om deze investeringen terug te verdienen. De belangrijkste daarvan is natuurlijk het verkopen van de talenten. Verkoop twee topspelers aan een club in Europa voor een bedrag van 250.000 euro en je hebt je investering terug. Maar directeuren gaan soms verder en verkopen ook andere talentvolle spelers, waardoor eindelijk alleen de minste begaafde voetballers overblijven.

De transfer van Afrikaanse spelers is tegenwoordig een heet hangijzer. Zulke transfers leveren de academies geld op, maar ze beroven het continent tevens van haar meest talentvolle voetballers. Het doet de kwaliteit van het spel in de lokale leagues in Afrika weinig goeds. Geen wonder dat de academies harde kritiek te verduren krijgen.

Geheim
Wat was het geheim van Guillou, ASEC’s eerste directeur? Feiten die worden genoemd, zijn diens lange staat van dienst bij de academie, zijn kennis van de Ivoriaanse cultuur en van de Ivoriaanse mentaliteit, en de samenhang en eenheid die hij onder de leerlingen wist te bewerkstelligen. Zijn benadering van het spel verdient het om te worden nagevolgd door de voetbalbonden in Afrika.

Guillou maakte de academie van ASEC Mimomas groot in Afrika en ver daarbuiten. Hij en ASEC-voorzitter Ouégnin ontmoetten elkaar in 1984, hetzelfde jaar waarin Ivoorkust gastheer was van de Afrika Cup. Guillou kwam naar Ivoorkust om te onderhandelen over de transfer van Youssouf Fofana, de begaafde 17-jarige spits, naar de Franse club Cannes.

Guillou bracht zes jaar door in de nabijheid van de academici. Jonge spelers uit die periode noemen hem nog altijd ‘pa’. ‘Voor mij is hij niet alleen maar een coach, hij is een vader,’ zegt Aruna Dindane.

Ervaring
De recente mislukkingen van zowel Ivoorkust als Kameroen op het WK 2010 maken duidelijk hoe belangrijk het is om voetbal op een grassroots level te ontwikkelen. In beide gevallen werd er vertrouwd op bondscoaches die geen enkele ervaring hadden met het Afrikaanse voetballen en op spelers die geen eenheid vormden. Daarentegen is Egypte een goed voorbeeld van hoe een lokale coach een sterk team kan smeden.

Terwijl ik samen met de andere journalisten het terrein van de academie verlaat, vraag ik me af hoelang het zal duren voordat de overheid en voetbalbond van Ivoorkust begrijpen dat het trainen van jonge voetballers en het ontwikkelen van sportinfrastructuren hand in hand gaan met de prestaties van nationale elftallen.

Foto: Michael Nsubuga/Twenty Ten

Het is een terugkerend ritueel in Afrika. Zodra er een WK voor de deur staat, krijgt de lokale coach de zak en wordt er een buitenlandse coach met veel bombarie binnengehaald. Maar wat hebben die blanke coaches eigenlijk bereikt met Afrikaanse teams? Waarom stellen Afrikaanse voetbalbestuurders zoveel vertrouwen in hen?

Door Joseph Opio/Twenty Ten

Een mensenmassa had zich verzameld in de verstikkende hitte in Yaoundé. Onder de 3.000 fans die de aankomst van Kameroen’s voorname gast afwachtten, waren niet minder dan 2.000 hoogwaardigheidsbekleders. Journalisten voerden last-minute checks uit op hun camera’s, kuchtten in hun microfoons en hielden hun notitieboekjes in de aanslag. Yaoundé’s grootste luchthaven was een bijenkorf van activiteit, en de verwachtingen van de aanwezigen waren haast tastbaar.

Een buitenstaander zou het nauwelijks geloofd hebben, maar de hooggeëerde gast was geen staatshoofd, het was een voetbalcoach. Paul Le Guen, voormalig coach van Lyon, Rangers en Paris-Saint Germain (PSG), werd duidelijk hoger ingeschat dan menig wereldleider. De Fransman werd binnengehaald als de nieuwe Messias.

Envelop
De verwachtingen van Afrika waren hooggespannen. Vanaf het moment dat Sepp Blatter de envelop opende om aan te kondigen dat Zuid-Afrika gastland zou zijn van het WK 2010, geloofde een compleet continent dat haar tijd was gekomen.

Na afloop van het toernooi moest het continent zich tevreden stellen met dezelfde kwartfinale plek als in 1990 en 2002. Afrika gaat ongetwijfeld een lange rouwperiode tegemoet. Maar geen lijkschouwersrapport over Afrika’s voortijdige einde van haar eigen feestje zal compleet zijn zonder een hoofdstuk dat gewijd is aan ieders favoriete pispaal – de coaches.

Vijf van de zes Afrikaanse landen stuurden hun team naar Zuid-Afrika onder leiding van een buitenlandse coach. Dat gold ook voor het gastland. Alleen Algerije werd geleid door een lokale coach.

Buitenlander
Hoe kan een continent succes verwachten als het zijn beste troepen de strijd in stuurt met een buitenlander als generaal? Afrikanen hebben in principe geen problemen met buitenlandse coaches, mits er enkele grote namen aan het roer staan. Geen Afrikaan had geprotesteerd als de Guus Hiddinks, José Mourinhos en Arsène Wengers van deze wereld als coach waren aangesteld.

Maar Lars Lagerbäck? Paul Le Guen? Sven-Göran Eriksson? Mannen zonder enige ervaring met het Afrikaanse voetbal? Dat is wat bij de meeste voetballiefhebbers in Afrika kwaad bloed zet. En dit is al sinds mensenheugenis het verhaal van Afrika op het WK.

Nigeria
Feit is dat Afrikaanse voetbalbestuurders geen tactische uitblinkers aantrekken, maar inferieure mislukkingen en internationale paria. Nigeria, bijvoorbeeld, beleefde zo’n dramatisch toernooi dat president Goodluck het gehele nationale elftal schorste. Maar was de verbazing van de Nigerianen terecht? De man die de Super Adelaars op het WK vertegenwoordigde, was immers Lars Lagerbäck.

Nadat Nigeria als derde eindigde op de Afrika Cup 2010, een resultaat dat in eigen land met afschuw werd ontvangen, werd Lagerbäck aangesteld om de Super Adelaars te redden. De bondsbobo’s waren blijkbaar niet ontmoedigd door het feit dat hij zijn land Zweden niet voor het WK 2010 had weten te kwalificeren. Dat feit had voldoende moeten zijn om de deal al van tevoren als een ramp te bestempelen.

Ivoorkust
De Ivorianen vertrouwden hun nationale elftal toe aan Sven-Göran Eriksson, een benoeming die kreten van ongeloof moet hebben veroorzaakt in minstens twee WK-landen. Als coach mislukte de Zweed zowel bij Engeland als Mexico. In beide gevallen werd hij hardhandig de laan uitgestuurd.

In feite was Eriksson bij zijn laatste baan verbannen vanwege het laten ontsporen van Mexico’s kwalificatiereeks. Opnieuw had dit feit alleen al voldoende moeten zijn om de beste man niet aan het roer van de Olifanten te laten staan.

Kameroen
De reputatie van de keuzeheer van Kameroen was niet net zo slecht als die als Lagerbäck en Eriksson. Nee, Paul Le Guen’s reputatie was zo mogelijk nog slechter. Om te beginnen had de Fransman geen noemenswaardige internationale prestaties neergezet. Hij was gespecialiseerd in het clubvoetbal, onder andere in Frankrijk en Schotland. Zijn kortstondige baan in Glasgow was een dieptepunt.

Bij PSG overtrof hij zichzelf. Hij hield het weliswaar langer vol maar de club streed in zijn tijd voortdurend tegen degradatie, wat er uiteindelijk tot leidde dat zijn contract niet werd verlengd. Le Guen’s reputatie lag aan gruzelementen op het moment dat hij een telefoontje uit Yaoundé kreeg.

Zuid-Afrika
Carlos Alberto Parreira zat niet in zo’n hopeloze situatie als Le Guen toen Zuid-Afrika hem een smeekbede stuurde. Maar zijn recente cv was niet veel indrukwekkender. Jazeker, Parreira had Brazilië naar het WK 2006 geleid maar hij stopte na de roemloze aftocht van de Kanaries. Hij werd ervan beschuldigd een “gedateerd merk” te zijn.

Een en ander weerhield Zuid-Afrika er niet van de Braziliaan een contract aan te bieden. Hij vertrok echter al snel huiswaarts om voor zijn zieke vrouw te zorgen. Parreira was een tijdje coach bij Fluminense maar werd na magere resultaten ontslagen. Dat maakte de weg vrij voor een hernieuwd contract bij zijn voormalige werkgever.

Ghana
Van de vijf buitenlandse coaches die de Afrikaanse teams op het WK in Zuid-Afrika vertegenwoordigden, was alleen de Ghanese bondscoach Milovan “Milo” Rajevac gevrijwaard van een cv vol mislukkingen. Hoe kon van deze losers verwacht worden dat ze resultaten zouden boeken tegen de beste voetballanden ter wereld? Hoe kon van hen verwacht worden dat ze wonderen zouden verrichten?

Dat vier van de vijf buitenlandse coaches recente mislukkelingen waren, was voldoende om de fans rusteloos te maken. Wat de Afrikanen echter tot woede dreef, was het feit dat deze bannelingen werden behandeld als Messias of wonderdokter. Ze kregen het vertrouwen boven lokale coaches en tekenden genereuze contracten. ‘Veel Afrikanen denken nog altijd dat Europeanen meer weten,’ aldus Thomas Mlambo, presentator bij de Zuid-Afrikaanse tv-zender SuperSport.

Amodu
Lagerbäck is een goed voorbeeld. De 61-jarige Zweed werd binnengehaald nadat de voetbalbond de Nigeriaanse coach Shaibu Amodu ongeschikt achtte om de Super Adelaars naar het WK te leiden. Amodu was degene die de Nigerianen kwalificeerde voor het WK 2010. Bovendien leidde hij de ploeg naar de derde plaats op de Afrika Cup 2010.

Technisch gezien had Amodu dus successen geboekt, daar waar Lagerbäck opzichtig had gefaald met Zweden. Toch werd Lagerbäck’s bedenkelijke palmares beloond met een lucratief contract van 1,3 miljoen euro voor drie maanden. Dat is meer dan tien keer zoveel als wat Amodu verdiende toen hij bondscoach was.

Nigeria’s uitschakeling in de groepsfase is uiteraard het minimumresultaat dat iedere coach zou kunnen bewerkstelligen. Als er wat meer vertrouwen was geweest in Amodu, dan had hij precies hetzelfde kunnen bereiken. Met andere woorden, hij had Nigeria minstens net zo slecht kunnen laten presteren als Lagerbäck, maar dan voor heel wat minder geld.

Loon
Lagerbäck’s buitensporige salaris leverde hem een vierde plek op op de lijst van grootverdieners op het WK 2010. Hij eindigde daarmee hoger dan Bert van Marwijk en Vicente del Bosque, twee coaches die hun ploegen mooi wel naar de finale wisten te leiden.

Datzelfde verschil tussen loon en prestatie gold voor de andere buitenlandse coaches van Afrikaanse teams. Parreira tekende een contract van 1,1 miljoen euro, iets dat met afgrijzen werd ontvangen in Zuid-Afrika. De voormalig Bafana Bafana ster Roger de Sá omschreef het bedrag als ‘schokkend, misselijkmakend en obsceen’. Met tegenzin werd het salaris van Parreira aanvaard als een voorwaarde voor succes.

Nadat de Bafana Bafana als eerste gastland ooit bleven steken in de groepsfase, dachten de Zuid-Afrikanen er ongetwijfeld heel anders over. Parreira werd uiteindelijk beter betaald dan Javier Aguirre, die Mexico door dezelfde groep (A) loodste. En Oscar Tabárez van Uruguay, wiens team Zuid-Afrika afslachtte, ontving zelfs zo weinig geld dat hij alleen Kim Jong-Hun van Noord-Korea overtrof.

Afgang
Nooit eerder werd er zoveel geld over de balk gesmeten zonder tastbaar resultaat. In Kameroen ontvouwde zich exact hetzelfde verhaal. Le Guen verdiende een stevige 730.000 euro als dank voor ’s lands afgang in de eerste ronde. Maar zijn beloning was een kleinigheidje in vergelijking met die van Eriksson.

De Zweed werd het gezicht van Afrika’s neiging om buitenlandse coaches buitensporig goed te belonen. Eriksson, die twee maanden voor aanvang van het WK werd aangenomen, kreeg 1,4 miljoen euro om zijn magie op het Ivoriaanse nationale elftal los te laten. Het protest in Ivoorkust, waar men met gemiddeld twee dollar per dag moet rondkomen, was dermate dat de Zweed zich genoodzaakt zag zich publiekelijk te verdedigen. ‘Ik vind niet dat ik zo goed betaald word,’ zei hij, ‘maar ik ben tevreden.’

Eriksson’s manager Athole Still slaagde erin de Ivorianen nog woedender te maken. ‘De deal die ik voor Sven met Ivoorkust sloot werd extreem vriendschappelijk beklonken,’ onthulde hij. ‘Er werd niet hard onderhandeld. Het geld dat hij betaald kreeg, werd aangeboden door Ivoorkust. Als ik had gewild had ik nog veel meer kunnen bedingen voor Sven. Dat deed ik niet.’

Om te laten zien hoeveel woede Eriksson losmaakte onder de Ivorianen, noemde de blogger Carlos Amato hem ‘een prijzig pleistertje’.

Fortuin
De coach van Ghana, Rajevac, werd het minst betaald van alle buitenlandse coaches die Afrikaanse teams vertegenwoordigden. En ook al rechtvaardigde hij zijn salaris volledig, het is tekenend dat de Serviër (395.000 euro per jaar) nog altijd beduidend meer verdiende dan de enige Afrikaanse coach op het WK, Rabah Saadane (263.000 euro). De Algerijn zou zes jaar moeten werken om te verdienen wat Eriksson in twee maanden uitbetaald kreeg.

Het Afrikaanse verlangen naar buitenlanders was draaglijk geweest als deze coaches geen noodmaatregelen waren geweest. Saadane werd tenminste nog drie jaar voor het WK 2010 aangesteld, na vier eerdere perioden als bondscoach tussen 1981 en 2004. Dat gaf de 61-jarige coach in ieder geval de tijd om zijn team tijdens twee Afrika Cups te vertegenwoordigen.

De buitenlandse coaches werd een dergelijk geluk niet gegund. Rajevac, met twee jaar de langstzittende coach, benutte dat voordeel en leidde de Ghanezen naar de kwartfinales. Daarentegen hadden Le Guen en Parreira ieder slechts twaalf maanden de tijd om hun spelers voor te bereiden op het WK. Lagerbäck en Eriksson waren zelfs paniekbenoemingen; zij hadden nauwelijks de tijd om de achternamen van hun spelers uit het hoofd te leren.

Geschiedenis
‘De geschiedenis lijkt zich keer op keer te herhalen bij het aanstellen van coaches zo vlak voor een groot toernooi,’ zegt de voormalige aanvoerder van Zuid-Afrika, Neil Tovey. ‘We rennen te snel achter buitenlandse coaches aan. Je krijgt het niet voor mekaar dat zij een paar maanden van tevoren binnenkomen en dan de cultuur van de spelers begrijpen.’

Lagerbäck’s aanstelling kwam tot stand nadat Glenn Hoddle van de baan afzag. Amodu was aan de kant gezet, maar Hoddle weigerde tegemoet te komen aan de corrupte bondsbestuurders. Hij betaalde geen steekpenningen en zag af van de deal. Eriksson’s benoeming was vergelijkbaar in de zin dat de Ivoriaanse voetbalbond Vahid Halilhodžić had ontslagen zonder een vervanger op het oog te hebben.

Eriksson was alweer de vijfde coach van het nationale elftal sinds 2008 en net als zijn vier voorvangers was hij Europeaan. De Zweed begon aan een race tegen de klok vanaf het moment dat hij was aangenomen. Hij had een team geërfd waarvan Halilhodžić dacht dat ze eerder een VN-vredesonderhandelaar nodig hadden dan een tacticus. ‘Het team is zo verdeeld dat sommige spelers niet samen willen spelen,’ zo luidde de uitsmijter van de Bosniër.

Trainingsweek
Eriksson had zijn voorselectie amper bekend gemaakt of hem werd verteld dat zeventien spelers, waaronder Didier Drogba, Yaya Touré en Salomon Kalou, niet konden meedoen aan de eerste trainingsweek. Zij hadden clubverplichtingen. Het betekende dat de Zweed zijn voltallige ploeg pas twee weken voor het WK zou ontmoeten.

In die korte tijdspanne moest Eriksson een verdeelde ploeg verenigen, een verdediging samensmeden die vier doelpunten had doorgelaten tegen Ghana en Algerije op de Afrika Cup 2010 en, ook niet onbelangrijk, zijn selectie terugbrengen tot 23 spelers. Bovendien spreekt hij niet vloeiend Frans, de officiële taal van Ivoorkust.

Een tragedie was in de maak en deze zou haar ontknoping beleven op het WK. Dit alles smeekt om de vragen: Zou Afrika beter hebben gepresteerd met Afrikaanse coaches aan het roer? En zullen de traumatische gebeurtenissen in Zuid-Afrika de voetbalbonden in Afrika ervan overtuigd hebben lokale coaches aan te stellen?

Falen
De eerste vraag is een lastige; de tweede wat minder. Ondanks het falen van de buitenlandse coaches op het WK zijn de Afrikaanse voetbalbonden niet van plan hun beleid aan te passen. De redenen zijn even divers als belachelijk. Om te beginnen denken de meeste bobo’s dat ze beter af zijn met een buitenlander als de zaken verkeerd lopen. Als een team onder de maat presteert, is het veel makkelijker om een buitenlander de schuld te geven.

Met andere woorden: met de benoeming van een buitenlandse coach verzekeren de Afrikaanse bonden zich van een zondebok, terwijl ze de fans de indruk geven dat ze hun uiterste best hebben gedaan. Ze hebben immers veel geld betaald voor een buitenlander. Een contract kan vervolgens eenvoudig en zonder gevolgen worden beëindigd.

Zet dit scenario af tegen eentje waarbij een bobo zijn werk in gevaar brengt door te vertrouwen op een lokale coach. Blijven de resultaten uit, dan heeft hij geen ontsnappingsroute. De fans eisen zijn hoofd vanwege zijn misplaatste geloof in een lokale coach. Fans denken namelijk dat lokale coaches zullen falen en dat buitenlandse coaches garant staan voor succes.

Ervaring
De officials van de voetbalbonden doen zulke verhalen over het algemeen af als samenzweringstheorieën. Zij redeneren dat zij buitenlandse coaches verkiezen boven lokale, omdat deze ervaring van topniveau met zich meebrengen. Critici vragen zich echter terecht af hoe lokale coaches deze ervaring kunnen krijgen als zij nooit de kans krijgen op een topbaan.

Daarbij claimen de voetbalbonden dat buitenlandse coaches immuun zijn voor tribalisme – het gegeven waarbij men leden van de eigen etnische groep voortrekt. Met deze denkwijze is de fervent Afrikaganger Philippe Troussier goed bekend. ‘De buitenlandse coach is een neutraal persoon die geen favoriete etnische groep of regio heeft,’ aldus de Fransman.

Het is tekenend dat de bobo’s van de voetbalbond alleen zulke bedenkingen hebben over lokale coaches als het WK nadert. Tot die tijd vertrouwen ze graag het nationale elftal toe aan lokale coaches. Zij zijn het die de nationale elftallen door kwalificatieronden heen loodsen. Maar zodra het prestigieuze WK voor de deur staat, krijgen ze plots niet meer het vertrouwen van hun landgenoten.

Brein
In de geschiedenis van het WK hebben slechts negen buitenlandse coaches Afrikaanse teams naar de eindronde geleid, vergeleken met dertien lokale coaches. Bij internationale jeugdtoernooien zijn de verhoudingen nog een stuk schever. Vijf van de zes titels die Afrikaanse landenteams wonnen tijdens U17 en U20 WK’s, werden binnengehaald met een lokale coach. Slechts twee van hen kregen daarop de baan als bondscoach van het echte nationale elftal.

Jean-Paul Akono leidde Kameroen naar de gouden plak op de Olympische Spelen van 2000, om vervolgens van de radar te verdwijnen. Sellas Tetteh ging de geschiedenisboeken in als de lokale coach die Ghana de U20 WK titel in 2009 bezorgde. Nadat de voorzitter van de Ghanese voetbalbond zei dat hij ‘verre van klaar is om de Black Stars te leiden’, nam Tetteh een baan als bondscoach van Rwanda aan.

‘Lokale coaches hebben wereldtitels gewonnen op het U17, U20 en U23 niveau maar dat wordt niet erkend,’ zegt Trott Moloto, oud-bondscoach van Zuid-Afrika. ‘Dat er slechts één Afrikaanse coach op het WK was, toont het gebrek aan vertrouwen dat Afrikanen in hun eigen mensen hebben. Voetbalbestuurders in Afrika denken dat lokale coaches alleen goed zijn voor de Afrika Cup en voor kwalificatiewedstrijden maar niet voor het WK.’

Fransman
Van de 34 keer dat een Afrikaans land zich plaatste voor het WK sinds 1934 stond er 24 keer een buitenlandse coach aan het roer. Negen keer betrof het een Fransman, vijf keer een Joegoslaaf, twee keer een Duitser, eenmaal een Zweed en een Braziliaan; de overige keren was het een Schot, een Nederlander, een Rus en een Pool. Dat zijn bedroevende cijfers in het post-koloniale tijdperk.

Voor Simata Simata, secretaris van de Zambiaanse vereniging voor coaches, is Afrika’s obsessie met blanke coaches een bron van frustratie. ‘Het is hetzelfde als zeggen dat David Livingstone de Victoria Falls ontdekte,’ zo betoogt hij. ‘Maar nee, Livingstone was de eerste Europeaan die de Victoria Falls zag. Lokale mensen wisten al dat dit wereldwonder bestond en zij kenden het terrein. Zo zien wij ook de bijdrage van buitenlandse coaches.’

Simata’s ideeën worden gedeeld door voetbalbestuurders in Algerije, een land dat tijdens haar drie WK-campagnes werd geleid door een lokale coach. ‘Saadane is de man die ons kwalificeerde voor het WK,’ stelt verdediger Madjid Bougherra met klem. ‘Het is 24 jaar geleden dat we ons [voor het laatst] kwalificeerden en Saadane was ook toen de coach. Hij is een gerespecteerd man in Algerije en ik denk dat zijn benoeming goed is voor het imago van het land.’

Zoheir Djelloul, assistent van Saadane, vindt Algerije’s houding ten opzichte van lokale coaches eveneens terecht. ‘Je moet eens kijken naar de resultaten wanneer een buitenlandse coach de lokale coach vervangt. Die zijn vaak slecht.’

Erkenning
Lokale coaches in Afrika hebben altijd moeten vechten voor erkenning en respect sinds de introductie van het spel op het continent. ‘De missionarissen in Nigeria waren zelf geen coaches of spelers, maar zij werden experts omdat ze het spel in Engeland kenden,’ beweert Segun Odegbami, de speler die met Nigeria de Afrika Cup van 1980 won onder leiding van een Braziliaanse coach. ‘We waren afhankelijk van hem. Later werd de eerwaarde Slattery, in zijn eigen land een simpele scheidsrechter, de nieuwe coach.’

Willen lokale coaches een kans maken op de felbegeerde baan als bondscoach, dan zullen de voetbalbestuurders in Afrika een cultuuromslag moeten ondergaan. Want het aanstellen van buitenlandse coaches gaat terug tot 1934, toen Egypte de Schot James McCrae naar de eindronde in Frankrijk leidde. In 1970 betrad Marokko het hoogste voetbalpodium onder leiding van de Joegoslaaf Blagoja Vidinić. Vier jaar later nam Vidinić Zaïre onder zijn hoede maar dat optreden zorgde voor nogal wat imagoschade onder buitenlandse coaches.

In 1978 nam Tunesië de lokale coach Abdelmajid Chetali mee naar Argentinië. Chetali werd verantwoordelijk voor Afrika’s eerste zege op het WK – ze versloegen Mexico met 3-1. Vier jaar later zorgde veroorzaakte Algerije een nog grotere sensatie in Spanje. Met de lokale coaches Rachid Mekhloufi en Mahieddinne Khalef versloegen de Woestijnvossen Duitsland met 2-1 en Chili met 3-2. Deze resultaten zijn wellicht de reden waarom Noord-Afrikaanse landen wel op lokale coaches vertrouwen.

Kameroen
In de landen ten zuiden van de Sahara is men duidelijk minder gecharmeerd van lokale coaches. Dat ligt mede aan de goede resultaten van de Russische coach Valeri Nepomniachi met het nationale elftal van Kameroen op het WK 1990. Het effect van de Rus was evident toen de Zuid-Afrikaan Clive Barker zijn land voor het WK 1998 wist te plaatsen, maar uiteindelijk werd vervangen door Troussier. Het falen van de Fransman leidde weer tot de aanstelling van Yomo Sono.

Het WK 2002 deed het al weinige respect voor de lokale coach nog verder kelderen. Twee lokale coaches mochten het proberen maar zij werden qua prestaties overtroefd door een buitenlandse coach. Yomo Sono en Festus Onigbinde kwamen met respectievelijk Zuid-Afrika en Nigeria niet door de groepsfase heen. De Fransman Bruno Metsu leidde Senegal echter naar de kwartfinales. Voor de voetbalbestuurders was dat nieuw bewijs dat zij gelijk hadden.

Camara
De strijd tussen lokale versus buitenlandse coaches wordt nog het beste belichaamd door het conflict tussen bondscoach Titi Camara en de voetbalbond van Guineé tijdens salarisonderhandelingen in 2009. Camara beschuldigde de bond van racisme nadat ze zijn voorstel van 8.800 euro per maand hadden afgewezen. ‘Het is omdat ik zwart en Afrikaans ben,’ betoogde Camara. ‘Als ik blank was geweest, had ik zo twee keer zoveel kunnen verdienen.’

Camara’s beschuldigingen leken enkele maanden later in Kameroen bewaarheid te worden. Le Guen, die werkloos was op het moment dat hij een contract tekende, werd bij aankomst in Yaoundé getrakteerd op een festijn van drie dagen. Een lokale krant schatte de kosten van de receptie op meer dan 250.000 euro.

Een enigszins beteuterde Le Guen zei later dat hij niet de Messias was. Het duurde een jaar voordat de Kameroeners beseften dat hij gelijk had.

Vele miljoenen mensen zagen toe hoe Jérôme in het Soccer City stadion de hand van zijn broer Kevin-Prince schudde. Voor het eerst in de geschiedenis stonden twee broers tegenover elkaar in een WK wedstrijd. Voor Afrikanen deed dit broederduel pijnlijk denken aan hoe Europa op schaamteloze wijze Afrika’s beste talenten geroofd had.

Door Joseph Opio/Twenty Ten

Jérôme en Kevin-Prince Boateng delen een Ghanese vader. Maar terwijl Jérôme ervoor koos om voor zijn nieuwe vaderland Duitsland uit te komen, draagt Kevin-Prince met trots de Ghanese kleuren. En zo kwam het dat de broers elkaars tegenstander werden tijdens het WK 2010 in Zuid-Afrika.

Kolonialisten werden dikwijls beschuldigd van het plunderen van de minerale rijkdommen van hun Afrikaanse kolonies. Deze aanklacht ging gepaard met een hevige ontkenning van de Engelsen, Fransen en Portugezen. Toch mogen deze koloniale meesters zich gelukkig prijzen dat ze niet beschuldigd worden van een veel ergere zonde – het roven van Afrika’s voetbaljuwelen.

Eusébio
Misschien was Eusébio wel de meest sprankelende parel die Europa ooit buit maakte. Eusébio werd in 1960 door Portugal uit Mozambique weggehaald. Hij was geboren in Lourenço Marques  (nu Maputo) in 1942 en zo gauw zijn vaardigheden onder de aandacht van de Portugese heersers kwamen, werd hij overgebracht naar het moederland.

Volgens de koloniale wetten die toentertijd van kracht waren, werd Eusébio niet gezien als Mozambikaan en bezat hij nooit een Mozambikaans paspoort. Alle inwoners van Mozambique werden in die tijd van hun recht op erfgoed ontzegd, het Portugese burgerschap werd hen opgedrongen zodra ze geboren werden.

Alle inwoners van de Provincie werden geacht een eed van trouw te zweren aan de Republiek Portugal, allen waren verkiesbaar om in het Portugese leger te dienen en in ieder officieel document stond het woord Portugal naast de vraag over nationaliteit. In feite werd het beschouwd als hoogverraad om aan zichzelf te refereren als Mozambikaan. Deze draconische maatregelen waren in het leven geroepen nadat de roep om onafhankelijkheid groter werd.

Investering
Eusébio vertrok naar Portugal op 18-jarige leeftijd. Zijn vliegticket naar Lissabon was de meest lucratieve investering die Portugal ooit gedaan had. Maar herinneringen aan de vlucht plagen hem decennia later nog steeds.

Toen hij voor een humanitaire trip in 2006 terug ging naar Mozambique, vertrouwde hij de pers toe: ‘Altijd als ik terug vlieg, voel ik me erg gespannen. Ik ben de hele nacht in de lucht, en ik herinner me dat deze reis de andere kant op gaat dan degene die ik nam op mijn achttiende. Toen verliet ik mijn thuis. Die gevoelens vergeet je niet, zelfs niet als je 64 bent.’

Vier jaar na zijn vertrek veranderden de gewapende strijdkrachten van het Mozambikaanse Bevrijdingsfront (FRELIMO) het verlangen naar zelfbeschikking van hun landgenoten in een bloedige oorlog om onafhankelijkheid. Tegen die tijd was Eusébio al een nationale held en hard op weg de status van godheid te verkrijgen.

Benfica
De Zwarte Panter, zoals hij liefkozend werd genoemd, voegde zich binnen een jaar na zijn aankomst bij het Portugese nationale elftal en won samen met Benfica de Europa Cup. Tien jaar voordat Mozambique haar onafhankelijkheid verwierf, werd Eusébio gekroond tot Europees Voetballer van het Jaar. Een jaar later moesten zijn landgenoten toezien hoe hij Portugal naar de halve finales van het WK van 1966 leidde.

Zo geliefd was Eusébio dat, toen Europese clubs Benfica overspoelden met aanbiedingen, het een zaak van nationale trots werd. De Portugese dictator Oliveira Salazar riep hem uit tot nationale schat en het werd verboden hem aan een buitenlandse club te verkopen.

Eusébio stortte in toen hij voor het eerst terug kwam in Mozambique. Portugal was weliswaar zijn fysieke thuis, maar Mozambique bleef het thuis van zijn hart. ‘Portugees is wat ik ben, maar Mozambikaan is wie ik ben,’ zo sprak hij.

Talenten
Portugal en andere koloniale grootmachten gebruikten het kolonialisme om Afrika’s grootste talenten weg te smokkelen. Maar het einde van het kolonialisme betekende niet het einde van deze praktijken. Sterker, het zette de Europese grootmachten aan tot het aannemen van nieuwe, meer politiek correcte methoden om het te doen.

Het WK 2010 was getuige van spelers die Afrikaanse landen zouden hebben vertegenwoordigd als de Europese landen hen niet hadden verlokt hun nationale loyaliteiten te verwisselen.

Terwijl Eusébio geen keus had, zijn Afrikaanse spelers die Europese landen vertegenwoordigen daartoe bewogen met andere middelen. In de jaren ’90 van de vorige eeuw werd het voor spelers van Afrikaanse aankomst als een goede carrièrezet beschouwd om Europees staatsburgerschap te verwerven. Dankzij hun nieuwe paspoort maakten ze kans op een plekje in het nationale elftal van een Europees land.

Frankrijk
Met of zonder paspoort: het verkiezen van een Europees land boven dat van een Afrikaans land is sportief gezien een stuk lucratiever. Zo verkoos Zinedine Zidane Frankrijk boven Algerije. Het is twijfelachtig of zo’n legendarische voetballer was geworden als hij had gekozen voor zijn Noord-Afrikaanse roots.

Een land als Frankrijk, ongehinderd door de logistieke en administratieve nachtmerries die zo kenmerkend zijn voor het voetbal in Afrika, is een veel betere springplank naar onsterfelijkheid dan Algerije. Als Zidane voor de Woestijnvossen had gekozen, zou hij zijn kunsten nooit hebben kunnen vertonen op het WK-podium.

Dat geldt ook voor George Weah. De geboren Liberiaan maakte naam bij AS Monaco in Frankrijk voordat hij naar AC Milaan verkaste. Ondanks zijn uitverkiezing tot Wereldvoetballer van het Jaar betaalde Weah een hoge prijs door de avances van Frankrijk af te wijzen. Nimmer mocht hij zijn exceptionele talenten tentoonspreiden op het WK-toneel.

Economische macht
Zulke argumenten maken duidelijk waarom Europese landen nog altijd met speels gemak Afrikaans voetbaltalent kunnen lokken, ondanks het feit dat het kolonialisme tot de verleden tijd behoort. Het koloniale imperialisme van Portugal, Frankrijk en de andere mogendheden is vervangen door de hedendaagse lokaas van pure economische macht.

Frankrijk was duidelijk de grootste schuldige van alle 32 deelnemende landenteams aan het WK in Zuid-Afrika. Les Bleus hadden gemakkelijk door het leven kunnen gaan als een Afrikaans team. Het Franse team bestond uit bijna zoveel geboren Afrikanen als die van gastheer en tegenstander in Groep A, Zuid-Afrika.

De halve verdediging van de Fransen was van Afrikaanse origine. Rechtsback Bacary Sagna is een zoon van Senegalese immigranten in Frankrijk. Hij had kunnen en moeten spelen voor zijn geboorteland. In 2002, nadat Senegal zich had gekwalificeerd voor het WK, verzond Sagna’s vader in allerijl brieven naar bondscoach Bruno Metsu en de Senegalese voetbalautoriteiten, waarin hij hen vroeg zijn zoon te bellen.

De brieven van Sagna sr. werden genegeerd totdat zijn zoon drie jaar later zijn debuut maakte in de Engelse Premier League. De Senegalezen belden naar het huis van de familie Sagna om hem alsnog op te roepen. Maar het was al te laat. René Girard, coach van het Franse U21-team, had Sagna’s vader inmiddels ervan overtuigd dat zijn zoon beter voor zijn adoptieland kon uitkomen.

Consternatie
Sagna, wiens neef Ibrahima Sonko wel voor Senegal speelt, geeft toe dat zijn beslissing nogal wat consternatie veroorzaakte in West-Afrika. ‘Ik word bekritiseerd,’ zegt hij. ‘Iedere keer als ik terugga naar Senegal, word ik omringd door massa’s kinderen die me vragen waarom ik Frankrijk koos. Maar ik ben al een grote jongen. Ik kan het hebben.’

Terwijl Sagna de Franse rechterflank bezet, bemant een andere zoon van de Afrikaanse aarde de linkerzijde. Patrice Evra is een kind van een Senegalese vader en een Kaapverdische moeder. In tegenstelling tot Sagna is de aanvoerder van Les Bleus geboren en getogen in de Senegalese hoofdstad Dakar.

‘Ik groeide op te midden van de cultuur in mijn vaderland,’ onthulde Evra eens. ‘Maar mijn vader was een diplomaat en we verwesterden al snel.’ Over zijn beslissing om Frankrijk te vertegenwoordigen, herinnerde hij zich: ‘Ik had een aanbod om voor Senegal te spelen. Maar mijn vader zei dat ik mijn hart moest volgen. Ik koos voor Frankrijk.’

Evra’s beslissing viel niet in goede aarde in zijn thuisland. ‘Ik kreeg een hoop gescheld te verduren,’ zei hij. ‘Ik kreeg het etiket opgeplakt van een door geld geobsedeerde verrader van de natie.’

Verzet
Senegal en andere Afrikaanse landen hebben natuurlijk altijd een grote reserve gevoeld jegens wat zij beschouwen als een geïnstitutionaliseerde Franse politiek van het roven van Afrika’s voetbaltalenten. Dat is deels waarom Senegal’s overwinning op Frankrijk tijdens het WK in 2002 zo uitbundig gevierd werd. Senegalezen en Afrikanen in het algemeen interpreteerden de winst als een daad van verzet, als een klap in het gezicht van een superieure en ongevoelige imperialist.

Het Franse team in Zuid-Afrika bestond naast Sagna en Evra uit meer Afrikaanse export. De tweede doelman, Steve Mandanda, werd geboren in Kinshasa, de hoofdstad van de Democratische Republiek Congo. Zijn beslissing om voor Frankrijk uit te komen, leverde hem de dubieuze bijnaam “Frenchie” op.

In 2008 speelde Mandanda in dienst van zijn adoptieland tegen zijn geboorteland. Wat de hele affaire zo’n internationale farce maakte, was het feit dat Mandanda’s jongere broer, Parfait, aan de andere kant in het doel stond. Misschien was het terecht dat de beide broers het doel schoon hielden tijdens de wedstrijd.

Alou Diarra
Raymond Domenech, bondscoach van de Fransen, stelde meerdere Afrikanen op. Zo kwam Alou Diarra uit Senegal, Abou Diaby en Djibril Cissé uit Ivoorkust, Sidney Govou uit Benin, en André-Pierre Gignac uit Algerije.

Het is twijfelachtig of Gignac, als reservespeler, dezelfde indruk zal achterlaten als Les Bleus’ meest illustere voetballer van Afrikaanse afkomst, Zidane. Destijds hadden verscheidene teamgenoten van “Zizou” ook Afrikaanse roots, zoals Marcel Desailly, Patrick Vieira en Claude Makélelé.

Desailly werd in Ghana geboren onder de naam Abbey Odenke. Hij veranderde zijn naam toen zijn moeder trouwde met het hoofd van het Franse consulaat in de hoofdstad Accra. Desailly en zijn broers en zussen werden allen geadopteerd, waarna de gehele familie zich verplaatste naar Frankrijk. Desailly was toen vier jaar oud.

Vieira werd geboren in Senegal als zoon van Kaapverdische ouders. Makélelé, wiens roepnaam “Lawaai” betekent in de lokale taal Lingala, is geboren in Kinshasa. Zijn vader speelde zelf voor DR Congo.

Plunderen
Het feit dat Frankrijk al jaren Afrika plunderde van haar voetbaltalent, werd pas zichtbaar nadat Les Bleus het WK van 1998 op hun naam schreven. Maar voetbalkenners weten dat er een lange historie aan voorafging. Voorbeelden zijn onder andere Just Fontaine (Marokko),  Jean Tigana (Mali) en Basile Boli (Ivoorkust).

Maar Frankrijk is niet het enige land op het WK 2010 dat zich schuldig maakte aan dergelijk schaamteloze spelersroof. Portugal wilde graag de herinneringen aan Eusébio’s oproepen tijdens het WK in Zuid-Afrika. En dus werd de nationale ploeg geleid door de Mozambikaanse coach Carlos Queiroz.

Rechtsback Miguel was de enige speler van Afrikaanse afkomst in de selectie van bondscoach Queiroz. De ouders van Miguel komen uit Kaapverdië. Twee andere spelers met Afrikaanse roots, Nani (Kaapverdië) en Jose Bosingwa (DR Congo), waren geblesseerd ten tijde van het WK.

Voordeel
Portugal en Frankrijk hadden duidelijk voordeel van het feit dat zij Afrikaans talent opnamen in hun nationale elftallen. Dat dat niet het geval was bij Engeland, is te wijten aan de verschillen in het koloniale beleid van deze grootmachten.

De Fransen streefden een politiek van “Frenchification” na, waarin inwoners van de koloniale gebieden werden gezien als volwaardige Franse burgers. Uit één onderzoek blijkt dat er al 147 voetballers uit Afrika meededen in de Franse eerste en tweede divisies in 1938. Deze politiek leidde ertoe dat Afrikanen werden opgenomen in de selectie van de Franse nationale ploeg, zoals bijvoorbeeld de Marokkaan Larbi Ben Barek.

Tegenwoordig onderhoudt Frankrijk nog altijd nauwe banden met haar voormalige kolonies in Afrika. Een variant op het aloude “Frenchification” leeft eveneens voort. Immigranten uit de voormalige kolonies worden officieel beschouwd als Fransen, ongeacht ras of etniciteit.

Indirect rule
De Engelsen daarentegen voerden een politiek van “indirect rule”, waarbij de inwoners van de kolonies in Afrika op indirecte wijze werden geregeerd. Zij werden niet beschouwd als Engelsen en maakten ook geen aanspraak op Engels staatsburgerschap. Als gevolg daarvan zijn er nauwelijks spelers van Afrikaanse origine te vinden in de Engelse nationale selectie.

Maar de route van Afrikaanse voetballers naar Europa wordt niet louter bepaald door het koloniale verleden. Zo werd Ghana niet door Duitsland gekoloniseerd maar arriveerde bondscoach Joachim Löw desondanks met Jérôme Boateng in Zuid-Afrika. Zijn halfbroer Kevin-Prince koos voor de Ghanese Black Stars.

Bizar genoeg werden Duitsland en Ghana beiden dezelfde Groep D geloot voor het WK 2010. Voor Afrikanen, nog altijd verbitterd na de exploitatie door Europa in het koloniale tijdperk, was de strijd tussen de gebroeders Boateng het bewijs dat Afrika de roof van haar kostbaarste objecten nog altijd niet heeft weten te stoppen.

Transfers
Maar Europa heeft Afrika niet slechts door spelersroof het beste materiaal ontnomen. Clubs in Europa hebben ook grote schade aangericht door transfers van minderjarige voetballers. Het is een feit dat Afrika een mondiaal broeinest van voetbaltalent is. Veel van deze talenten vertrokken al op jonge leeftijd.

Enkele van hen tekenden fatsoenlijke professionele contracten en ontvingen werkvergunningen, maar deze gevallen zijn zeldzaam. Slechts een deel van de minderjarige spelers, die naar Europa worden gesmokkeld door gewetenloze managers en scouts, vervullen hun volledige potentieel. Ze zijn vaak onvoldoende bestand tegen de druk van het professionele voetbal.

Te vaak worden deze jonge talenten, wier carrières zich positief zouden hebben ontwikkeld als zij niet zo haastig waren weggehaald, dakloos en verlaten in de straten van de Europese steden achtergelaten. Met een verlopen toeristenvisum en zonder legale status slijten zij arm en berooid hun dagen op straat. Zij verliezen bovendien uiteindelijk hun binding met hun geboorteland.

Actie
De FIFA is initiatieven gestart om de exodus van jonge Afrikaanse talenten tegen te gaan. FIFA-voorzitter Sepp Blatter kondigde in 2005 harde acties aan tegen Europese clubs die Afrika plunderen. ‘Ze worden meegenomen als ze 14 of 15 jaar oud zijn en de clubs zeggen dat hun ouders met ze meegaan,’ zei hij. ‘Maar ze worden opgenomen in een andere familie en wat gebeurt er dan met hen? Eén van de, zeg, twintig maakt kans op een carrière, de anderen moeten geschermd worden.’

De statuten van de FIFA verbieden clubs om spelers aan te trekken die jonger zijn dan 18 jaar. Sluwe Europese clubs maken echter handig gebruik van een gat in de werknemerswetten van de Europese Unie. Hierdoor kunnen ze handelen in spelers vanaf 16 jaar.

De Franse organisatie “Foot Solidaire” schatte in 2009 dat er meer dan 7.000 jonge Afrikanen in Frankrijk op straat leefden nadat zij geprobeerd hadden een profvoetballer te worden. 98 Procent van hen is illegaal, 70 procent is jonger dan 18 jaar. Sommige van hen hadden visums en contracten die niet waren verlengd, anderen waren in de steek gelaten zodra ze in Frankrijk aankwamen.

Oprichter Jean Claude Mbvoumin, een Kameroener die het allemaal zelf heeft meegemaakt, wijdt zich aan het tegengaan van deze praktijken. Hij zette “Foot Solidaire” op om bewustzijn te creëren. ‘De ouders van deze Afrikaanse voetballertjes zijn vaak naïef,’ zegt hij. ‘Ze hebben een blind vertrouwen in blanken die hen beloven hun kinderen naar Europa te brengen. Het is een moderne vorm van slavernij.’

Save the Children
Ook toonaangevende internationale organisaties als UNICEF en Save the Children houden zich met deze problematiek bezig. ‘Deze voetbalgerelateerde handel baart ons zorgen,’ zegt Heather Kerr, directeur van Save the Children in Ivoorkust. ‘De motivatie achter de voetbalscholen en de handel in spelers is geld.’

‘Deze jonge spelers zijn goedkoop in vergelijking met hun leeftijdgenoten in Europa,’ zo vervolgt ze. ‘Het loont de moeite om er honderd te sturen. De manager verdient zijn geld al aan één of twee spelers die het maken. De andere 98 verdwijnen in de vergetelheid.’

Ondanks de harde bewoordingen van Blatter is de kans klein dat de handel in minderjarige voetballers op korte termijn zal stoppen. Mbvoumin beweert dat het in niemands voordeel is om het systeem aan te pakken. Europese clubs willen immers goedkoop talent en Afrikaanse spelers willen een professionele carrière in Europa.

Als niemand aan de bel trekt, zal de roof van Afrika’s mooiste juwelen onverminderd doorgaan. Een continent dat rijk is aan voetbaltalent zal uiteindelijk doodbloeden.

Foto: Jean-Pierre Kepseu/Twenty Ten

Ieder WK laat herinneringen achter bij voetbalfans. Het speciale van het WK 2010 was dat het het eerste WK ooit was dat werd gehouden op Afrikaanse bodem. Het evenement verenigde Afrika en leidde tot een toename van Afro-patriottisme op het continent.

Door Selay M. Kouassi/Twenty Ten

Maar Afrika’s WK, dat beschouwd werd als een baken van hoop voor de Afrikanen, kwam met verrassende wendingen en eindigde als een tranentrekkend drama.

Op 15 mei 2004, seconden nadat Zuid-Afrika was aangekondigd als gastland van het WK 2010, ging er een golf van enthousiasme en blijdschap over het hele Afrikaanse continent. Voor veel mensen begon Afrika’s WK op die dag, lang voor 11 juni 2010.

Succesvol
Het onrecht dat Zuid-Afrika was aangedaan was hersteld. Een paar jaar eerder verloor de Regenboognatie met slechts één stem het recht om het WK 2006 te houden. Er heerste een enorme teleurstelling, maar de Zuid-Afrikanen gaven niet op. Ze deden een nieuwe poging en zouden uiteindelijk succesvol zijn.

Het gastheerschap van Zuid-Afrika voor het WK 2010 leidde tot de nodige speculaties en verwachtingen. Van Johannesburg tot Caïro, van Abidjan tot Nairobi – overal werd men gegrepen door de besmettelijke uitbarsting van collectieve vreugde.

Sommige Afrikanen begonnen te denken dat het WK zou voorzien in groei en ontwikkeling van het continent. Uitdrukkingen als “Afrika’s tijd is gekomen” en “de blik van de hele wereld zal nu op Afrika gericht zijn” kwamen uit duizenden kelen.

Belangstelling
Afrikanen waren er trots op te weten dat hun continent in het middelpunt van de belangstelling zou staan, niet vanwege HIV, hongersnoden of burgeroorlogen, maar omdat hun continent het podium zou zijn van het grootste sportevenement ter wereld.

Het thuisvoordeel – de kracht van juju, sangomas en andere Afrikaanse magie – zou helpen de Europese en Zuid-Amerikaanse grootmachten tegen te houden. Al vele maanden circuleerden zulke ideeën, die werden versterkt door de sombere gedachten van Europese en Zuid-Amerikaanse dominantie tijdens eerdere WK’s.

Afrikanen hebben een passie voor het spel. Voetbal is ook nagenoeg overal volkssport nummer 1. Kinderen spelen het spel op blote voeten op stoffige veldjes, terwijl jongeren en volwassenen de bal rondtrappen in de vele wijken van de grote steden.

Wereldbeker
Ieder Afrikaans team had meer dan genoeg redenen om de Wereldbeker te willen heffen, maar welk team wilde het het meest?

Het grootste sportevenement dat had plaatsgevonden in post-apartheid Zuid-Afrika was het WK Rugby in 1995. Het gastland won de beker. Voor aanvang waren er twijfels of Zuid-Afrika zo’n groot toernooi zou kunnen organiseren. Na afloop van de finale schreven binnen- en buitenlandse journalisten vol lof over het gastland. De Zuid-Afrikanen wilden het succes van 1995 overtreffen. Ze wilden het ook beter doen dan Kameroen op het WK 1990.

De Ontembare Leeuwen schopten het als eerste Afrikaanse land tot de kwartfinales, een prestatie die werd geëvenaard door Senegal in 2002. De levende legende Roger Milla is gestopt, maar het team heeft een nieuwe held: Samuel Eto’o.

Ivoorkust was in tweeën opgesplitst door een burgeroorlog totdat de legendarische figuur van het Ivoriaanse voetbal, Didier Drogba, smeekte om nationale eenheid en verzoening. Ivoorkust is al jaren de grootste belofte van Afrika, het nationale elftal omvat een generatie van getalenteerde spelers in de bloei van hun leven.

Algerije
Van de Algerijnse Woestijnvossen werd niet veel verwacht toen ze het opnamen tegen Egypte in de beslissende WK-kwalificatieronde in 2009. Maar Algerije versloeg de zesvoudig Afrikaans kampioen en mocht naar Zuid-Afrika. Het winnen van het WK zou een passend weerwoord zijn aan hen die vonden dat Algerije de kwalificatie niet verdiende.

Voor zowel Ghana als Nigeria zou het winnen van de titel een terechte volgende stap in zijn voetbalgeschiedenis van deze twee West-Afrikaanse landen. Ghana bereikte in 2006 de tweede ronde van het WK en won in 2009 het WK voor spelers onder de 20 jaar. De Super Adelaars wonnen Olympisch Goud op de Spelen van 1996 en kwamen al twee keer de groepsfase van het WK door.

Ieder Afrikaans team had duizend goede redenen om de Wereldbeker te willen winnen. Geen van de teams had meer redenen om te verlangen naar de meest felbegeerde gouden trofee dan de anderen. Maar waren de Afrikaanse teams klaar voor de uitdaging?

Twaalfde man
Hoe stond het eigenlijk met de fans, de twaalfde man? Afrikanen vertoonden een ongeëvenaarde steun aan hun teams tijdens het WK 2010. De beelden van de Afrikaanse teams die landden op Zuid-Afrikaanse luchthavens werden live uitgezonden op de Zuid-Afrikaanse televisie. De terminals waren volgepakt met enthousiaste fans, zwaaiend met vlaggen en blazend op de vuvuzela’s.

In de aankomsthal hingen posters van Afrikaanse voetbaliconen. Eén poster verkondigde de boodschap: “Wij zijn klaar om de wereld te verwelkomen!”. Een andere liet weten: “We kunnen niet wachten op 2010!”. Over de Zuid-Afrikaanse gastvrijheid viel hoegenaamd niets te klagen.

In de straten van Johannesburg hingen vlaggen aan auto’s en bussen. Op belangrijke kruispunten baadden verkopers in een zee van groene, rode en gele voetbalshirts, broekjes, spandoeken, petten, polsbandjes, trainingspakken en sjaaltjes, begeleid door schallende vuvuzela’s. ‘Wil je een vuvuzela?’ vroegen ze. Een immens billboard van Didier Drogba sierde de hoogste wolkenkrabber van de stad.

Oefenwedstrijden
Het aftellen was begonnen. Niet alle werkzaamheden waren gereed, wat de discussie over de organisatorische kwaliteiten van de Afrikanen wederom deed oplaaien. Maar de Afrikanen zelf steunden de zes teams van het continent. Ze keken liever naar de oefenwedstrijden van de Afrikaanse vertegenwoordigers dan naar de trainingen van de Europese grootmachten.

Nigeria’s confrontatie met Noord-Korea in een buitenwijk van Johannesburg was ongetwijfeld de meest memorabele oefenpot uit de serie, vooral vanwege de grote paniek die ontstond in het Makhulong stadion. Een paar uur voor aanvang waren er al lange rijen voor de loketten bij het stadion. De meeste van hen waren in Zuid-Afrika gevestigde Nigerianen die hun helden kwamen bewonderen.

Meer dan twintig mensen raakten gewond in de opschudding die plaatsvond voor de poorten van het stadion. Maar het incident verminderde niet de vreugde onder de die-hard Nigeriaanse fans en alle andere Afrikanen die de wedstrijd zagen. Nigeria versloeg de Noord-Koreanen met 3-1. De massale steun van de Afrikanen beloofde veel goeds.

Openingswedstrijd
Op vrijdag 11 juni verzamelden duizenden supporters zich in het Diepsloot Fan Park om te kijken naar de openingswedstrijd van het WK: Zuid-Afrika tegen Mexico. Voor alle voetballiefhebbers die zich geen kaartje konden veroorloven, kwam het Fan Park het dichtste bij de atmosfeer in Soccer City stadion zelf.

Of het nu was in het stadion, in het Fan Park of op één van de tienduizenden andere publieke locaties, iedereen at, dronk en ademde voetbal. In het Fan Park in een buitenwijk van Johannesburg begonnen de supporters te juichen toen vrouwelijke dansers, die de Zuid-Afrikaanse nationale kleuren droegen, de Diski Dans ten uitvoer brachten.

Deze dans gaat als volgt: hoofd, hoofd, doe alsof je een pass geeft met de bal, til de bal op en trap! Sommige van de kijkers deden mee met de dansers en schudden hun hele lichaam. De dans stopte pas toen het gigantische scherm de eerste beelden van de wedstrijd liet zien. Een explosie van vreugde volgde.

In de eerste helft was Mexico de bovenliggende partij. Daarna kwam het moment van de Bafana Bafana. Tien minuten na de rust plaatste Siphiwe Tshabalala een krachtig schot in de kruising en scoorde daarmee het eerste doelpunt van het WK. Het geluid van duizenden vuvuzela’s zwelde aan. Tien minuten voor tijd maakte Rafael Marquez gelijk voor Mexico en ontnam daarmee de gastheer de kans op een overwinning.

Ivoorkust
Gedurende de groepsfase waren de ogen van het continent gericht op Ivoorkust, vanwege hun talentvolle ploeg. Hun eerste groepswedstrijd tegen Portugal in Port Elizabeth eindigde in een 0-0 gelijkspel. Het was geen al te beste start van de West-Afrikanen.

De tweede groepswedstrijd was er één om je vingers bij af te likken. Ivoorkust nam het op tegen de eeuwige WK-favoriet: Brazilië. Spelen tegen de Brazilianen was niet zomaar een wedstrijd, het was een evenement op zich.

De supporters van de Goddelijke Kanaries stalen de show op de avond van 20 juni in de omgeving van het Soccer City Stadion buiten Johannesburg. In de vrieskou waren opgewonden en halfdronken Brazilianen luid aan het zingen voor de aftrap. In het stadion zelf zaten vele Ivoriaanse hoogwaardigheidsbekleders, waaronder premier Soro Guillaume. De omgeving was een collage van geel, groen en oranje.

Spandoeken
Terwijl Brazilië ongetwijfeld nog steeds populair is, is het mogelijk dat ze ervan geprofiteerd hebben dezelfde kleuren te hebben als de Bafana Bafana. Het was normaal om supporters de groen-gele shirts te zien dragen. Maar steun was er vooral voor Ivoorkust, gelet op spandoeken met slogans als: “Drogba 4 Africa”, “Brazilië, jullie eind is nu gekomen” en “Ivoorkust, maak de Afrikanen trots!”.

De wedstrijd begon. Geen van de teams zag er erg gevaarlijk uit. Maar dan, in de 25ste minuut, passeerde Luís Fabiano twee Ivoriaanse verdedigers en stuurde de bal het net in. De impasse was gebroken.

Een fanatieke Ivoriaanse supporter klaagde over de speelstijl van zijn team. ‘Zo mag Ivoorkust helemaal niet spelen! Hoe kan een aanvallend team met dodelijke spitsen als Drogba en Gervinho besluiten defensief te worden in zo’n cruciale wedstrijd?’

Opnieuw tilde Luís Fabiano de bal over twee verdedigers heen, bracht hem naar beneden met zijn armen en voorbij doelman Barry Copa. De Franse scheidsrechter Stéphane Lannoy mistte de overtreding en stond het doelpunt toe. De handsbal maakte de Ivoriaanse supporters boos, maar het was te laat. Zelfs het doelpunt van Drogba kon Ivoorkust niet meer redden.

Kameroen
Volgelingen van Kameroen hadden getwijfeld aan de startopstelling van de Ontembare Leeuwen. Alex Song, een van de beste spelers, kwam niet op het lijstje voor, topschutter Samuel Eto’o was op de vleugel geposteerd. Het was duidelijk dat er iets mis was. En inderdaad, de Kameroeners renden als kippen zonder kop over het veld. ‘Het zijn elf vreemden op een veld,’ zo zei een supporter, ‘die de kleuren van het nationale elftal dragen.’ Japan won met 1-0.

De algemene gedachte was dat Kameroen haar tweede groepswedstrijd tegen de Denen zou gaan winnen. Een vermakelijke wedstrijd was het zeker. De Kameroeners oogden gemotiveerd, ze speelden als een collectief. Het leidde tot een doelpunt aan Kameroense zijde.

De Ontembare Leeuwen hadden er op dat moment met gemak 5-0 van kunnen maken, maar keer op keer stuurden ze de bal recht op de keeper af. Toen sloeg Denemarken terug. Ze maakten gelijk en scoorden daarna nog een doelpunt. Eto’o en zijn teamgenoten betaalden de prijs voor de vele missers.

De teleurstelling in Kameroen was groot. Het team waarvan men verwachtte dat het potten zou gaan breken, lag er als eerste uit. De Leeuwen konden naar huis.

Ghana
Nigeria onderging hetzelfde lot als Kameroen en ook Algerije zou zich snel voegen bij de lijst van Afrikaanse teams die uit het toernooi waren gestoten. De hoop van het ganse continent was nu gevestigd op de Black Stars van Ghana.

Ghana bereikte de kwartfinales en werd daardoor het symbool voor de Afrikaanse droom. Van tevoren hadden weinigen verwacht dat de Ghanezen het zo ver zouden schoppen, zo zonder hun talisman Michael Essien. Maar de andere grote Afrikaanse namen – Samuel Eto’o, Didier Drogba, Nwankwo Kanu – waren er niet in geslaagd hun teams naar successen te leiden.

De kwartfinale wedstrijd tegen Uruguay leverde respect op voor Ghana. Ze stonden op de drempel van de halve finales. Maar ze faalden. De wedstrijd was een drama dat moeilijk te verwerken was voor de Ghanezen en voor allen die hen een warm hart toedroegen. En dat waren er velen. In Zuid-Afrika waren de Black Stars omgedoopt tot de “Baghana Baghana”.

Muntari
Het West-Afrikaanse team kwam haperend op gang. De Ghanezen creëerden weinig beslissende acties, totdat middenvelder Sulley Muntari tegen het eind van de eerste helft de bal de touwen injoeg. Het gejuich was amper verstomd of Diego Forlán had de gelijkmaker al op zijn sloffen.

In de extra tijd loste Asamoah Gyan een krachtig schot. De bal was bijna over de doellijn maar daar was Luis Alberto Suárez! De Uruguayaan weerde de bal opzettelijk met zijn handen en ontzegde Ghana een plek in de halve finales op het WK.

Suárez moest met rood van het veld. Maar Gyan kon de strafschop niet verzilveren. Zijn schot kwam op de lat terecht en de kans op de WK-droom was verkeken. In de strafschoppenserie verloor Ghana met 4-2.

De Ghanese voetballers verlieten met hangende hoofden en wanhoop op hun gezichten het veld. Suárez werd een object van haat in heel Afrika. Maar Afrikanen kunnen hen niet de schuld blijven geven om zijn handbal. Hij werd gestraft voor zijn fout. Als Gyan had gescoord, had niemand het meer over Suárez gehad.

Record
De Black Stars evenaarden het record van Kameroen en Senegal. Ze hadden de kans om WK-geschiedenis te schrijven maar lieten het na. Het drama riep de nodige vragen op. Zijn Afrikaanse teams gedoemd te mislukken? Zijn hun trainingsmethoden afdoende? Is hun motivatie groot genoeg om ’s werelds meest begeerde trofee in de wacht te slepen?

De antwoorden op deze vragen kunnen zowel “ja” als “nee” zijn. Maar de echte kwestie is dat Afrikanen moeten leren van hun fouten. Alleen zo maken ze kans op de titel tijdens het WK 2014.

Foto: Andrew Esiebo/Twenty Ten

Het jaar 2010 zou de tijd van Afrika moeten zijn. Al vele jaren keken Afrikaanse spelers en fans uit naar het moment dat het WK van start zou gaan op Afrikaanse grond, voor de eerste keer in de geschiedenis.

Door Joseph Opio/Twenty Ten

We hadden verwacht te genieten van onze grootste momenten. Het Afrikaanse voetbal was van ver gekomen gedurende de laatste decennia. In 1966 excelleerde er voor het eerst een Afrikaanse speler op het podium van het WK. Ondanks het feit dat Mozambique’s Eusebio voor kolonisator Portugal speelde, vormde dit een opstap voor Afrika.

In 1974 ging ons verhaal verder toen de Kongolese Luipaarden begonnen aan de reis van het toernooi, om vervolgens het continent teleur te stellen door niet te presteren zoals wij van hen verwacht hadden.

Pele
Ondanks dat ze geen enkele wedstrijd wonnen, maakten de Luipaarden blijkbaar indruk op de wereld. Waarom zou voetbalicoon Pele anders voorspeld hebben dat voor het einde van het millenium een Afrikaans team de WK beker omhoog zou houden? Deze voorspelling werd gedaan op de gedenkwaardige dag dat Pele, de superster uit Brazilië, in 1977 stopte met voetballen.

In 1982 was onze hoop gevestigd op de Algerijnse Woestijnvossen die voor het eerst het WK bereikten. Maar de Europese “broeders” Oostenrijk en Duitsland gingen door naar de volgende ronde en lieten daarmee Algerije met lege handen achter. Aldus verloor Africa weer een mogelijkheid om invloed uit te oefenen op het mondiale voetbalpodium.

Kameroen
In Mexico in 1986 bleven we onopgemerkt, maar in Italië in 1990 werd onze volharding beloond toen Kameroen de wereldkampioen Argentinië versloeg in de openingswedstrijd. We waren optimistisch over een overwinning op Engeland in de kwartfinales. Roger Milla en de zijnen gaven ons hoop en maakten ons trots, maar het team van Robson, met een brilliante Gary Lineker, maakte een eind aan onze WK-droom.

Vanaf die dag waren de mannen uit Kameroen voor ons de Ontembare Leeuwen en, ondanks dat dit het enige WK was waarin Kameroen zich van zo’n goede kant liet zien, kent men hen nog steeds zo, tot op de dag van vandaag.

Nigeria
We verlieten het WK van 1990 met hoop, daar we op de goede weg zaten om Pele’s voorspelling te vervullen: een Afrikaans team had bewezen dat het de WK beker zou kunnen veroveren. Het WK van 1994 in Amerika zag de opkomst van een nieuw Afrikaans voetballand: de Super Adelaars van Nigeria bereikten de achtste finales.

Nigeria ging verder met het winnen van het Olympisch voetbaltoernooi van 1996, maar slaagden er niet in om hun vorige WK prestatie te verbeteren, toen ze weer uit de achtste finaleronde gestoten werden in 1998.

Opnieuw maakte het Afrikaanse continent Pele’s voorspelling niet waar. Senegal en Ghana stonden aan de top van het continent in respectievelijk 2002 en 2006, maar wéér kwamen we niet verder dan de kwartfinales.

Zuid-Afrika
We realiseerden ons dat er een speciale gelegenheid nodig om Afrika de WK beker te laten hooghouden en we wisten dat deze gelegenheid gekomen was toen Sepp Blatter aankondigde dat Zuid-Afrika was gekozen om gastland te worden van het grootste sportevenement ter wereld. Ke Nako – het is Afrika’s tijd!

Blatter’s aankondiging, op 15 mei 2004, was een gedenkwaardige dag voor Zuid-Afrika. En we konden niet wachten. Niet alleen omdat onze Zuid-Afrikaanse broeders en zussen beloofd hadden dat de impact van dit toernooi gevoeld zou worden door heel Afrika.

Van Kaapstad tot Caïro en van Banjul tot Mogadishu: dit WK zou de toekomst van ons continent veranderen. Zo vaak waren we neergezet als een continent van wanhoop, waar honger, ziekten en oorlogen onderdeel waren van het dagelijks leven.

Imago
Als het WK in Zuid-Afrika iets heeft bewerkstelligd, dan is het wel dat het heeft bijgedragen aan het vernietigen van dit imago van ons prachtige continent. Maar de ultieme droom van miljoenen Afrikaanse voetbalfans over het hooghouden van de WK beker werd niet gehaald.

Ghana deed een heroïsche poging maar de Super Adelaars, de Ontembare Leeuwen, de Woestijnvossen en gastland Bafana Bafana faalden reeds in de groepsfase. Tegen de verwachting in straalden de sterren van Didier Drogba, Salomon Kalou, Michael Essien, Sulley Muntari, Samuel Eto’o, Nwankwo Kanu en John Obi Mikel niet in 2010.

Het was een grote teleurstelling voor hen onder ons die meer verwacht hadden. We hadden een lange weg bereisd om onze droom te zien uitkomen. Maar toen we de mogelijkheid hadden om de WK beker te winnen, slaagden we er niet in.

Katalysator
Afrika’s mislukking om het WK te winnen was de katalysator voor Afrika’s meest getalenteerde voetbaljournalisten om te onderzoeken wat er mis was gegaan. Het gaf hen een mogelijkheid voorbij 2010 te kijken. Zo analyseerden ze de fouten die gemaakt werden door Afrikaanse voetbalofficials en keken ze nauwkeurig naar de exodus van Afrikaans voetbaltalent naar Europa.

De artikelen in deze online publicatie zijn niet bedoeld als beschuldiging aan het adres van wie dan ook. Ze zouden juist gezien moeten worden als een analyse van een voetbalgek continent dat de WK titel had moeten winnen.

Misschien, heel misschien kunnen we hiervan leren en weer een gooi doen naar een andere kans om te behalen wat Pele voor mogelijk hield in 1977. De tijd van Afrika zal komen, maar het is aan ons om de les te leren.

Photo: Andrew Esiebo

Het project Twenty Ten heeft prachtige foto’s opgeleverd. Dat ontdekte ook de Zuid-Afrikaanse krant Mail&Guardian, dat een selectie van de mooiste foto’s op haar site plaatste. Tientallen Afrikaanse (foto)journalisten maakten de afgelopen twee jaar foto’s en reportages in de aanloop naar het WK Voetbal in Zuid-Afrika.

Zie hier de foto’s van de Twenty Ten fotografen

Meer informatie over de documentaire vind je hier

Meer informatie over de voorstelling in Utrecht vind je hier

Photo: Oupa Nkosi

Twenty Ten fotograaf Oupa Nkosi wordt in het zonnetje gezet. Zijn reportage over de uitspattingen van de groeiende middenklasse in Zuid-Afrika is volgens fotograaf en docent aan de Universiteit van Virginia, John Mason, hét voorbeeld van “verfrissende” fotografie. Nkosi’s werk over deze middenklasse – de zogenaamde “Black Diamonds” – heeft de laatste jaren veel positieve aandacht gekregen.

Zie hier het verslag van John Mason en meer foto’s van Oupa Nkosi.

Zie hier Nkosi’s fotoreportage op de Road website.