Arnold Pannenborg keert terug naar zijn onderzoeksland Kameroen. Wat gebeurde er met Marc-Vivien Foé? De speler die letterlijk dood neerviel tijdens een wedstrijd in 2003? Drie spirituele verklaringen vanuit lokaal perspectief. Vandaag: de nagedachtenis aan Foé.

Kameroen nam het in de finale van de Confederations Cup in 2003 op tegen gastland en oud-kolonisator Frankrijk. Nadat Foé in de halve finales overleed, was de stemming in Buea er een van: wat kan ons die finale schelen. Dat gevoel sloeg op de dag zelf al snel om in nieuwsgierigheid. En daarna kwam de gedachte dat de Kameroeners de trofee maar mee moesten nemen.

Essomba zat naast me op de bank bij een familie op zijn compound. We zagen hoe aanvoerder Rigobert Song en zijn Ontembare Leeuwen een levensgroot portret van Foé het veld op droegen. We zagen hoe de Fransen arm in arm met de Kameroeners een eerbetoon aan de voetballer brachten. Meerdere spelers van het Franse elftal kenden Foé persoonlijk. Ze hadden ooit samen gespeeld bij clubs in Engeland en Frankrijk.

Eer
Op 5 juli landde een vliegtuig met het stoffelijk overschot van de voetballer op de luchthaven Yaoundé-Nsimalen. De volgende dag brachten meer dan 30.000 Kameroeners in het Ahmadou Ahidjo stadion de laatste eer aan Foé. Daarna werd hij begraven op zijn eigen – toendertijd in aanbouw zijnde – sportcomplex in een buitenwijk van Yaoundé.

Men organiseerde benefietwedstrijden, het gezin van Foé ontving geld van allerlei organisaties, en critici grepen zijn dood aan om het zware voetbalseizoen aan de kaak te stellen. Familieleden zamelden geld in voor het Memorial Fund, dat bestemd was om het sportcomplex te vervolmaken.

Ook in Europa herdacht men de Kameroense middenvelder. Fans van Manchester City legden massaal bloemen voor de poorten van het stadion aan Maine Road. De club besloot Foé’s nummer 23 als eerbetoon met “pensioen” te sturen. Als Leeuw droeg Foé altijd nummer 17. Helaas gaven zowel de Afrikaanse voetbalbond CAF als de FIFA geen toestemming om het shirt met dat nummer symbolisch te begraven.

Podium
De finale eindigde zoals ie begon. Arm in arm stonden de spelers van beide ploegen op het podium. Kameroen had de finale verloren. Aanvoerders Rigobert Song en Marcel Desailly hielden gezamenlijk de trofee omhoog. Niemand in Buea was verdrietig om de verloren finale.

Op de tribune hing een spandoek met de volgende tekst. A Lion never dies, it only sleeps.

Arnold Pannenborg keert terug naar zijn onderzoeksland Kameroen. Wat gebeurde er met Marc-Vivien Foé? De speler die letterlijk dood neerviel tijdens een wedstrijd in 2003? Drie spirituele verklaringen vanuit lokaal perspectief. Verklaring drie: de Ontembare Leeuwen offerden Foé aan een geheim genootschap.

Team, coach en officials van Kameroen brachten voor aanvang van de Confederations Cup in 2003 een bezoek aan een zogeheten “secret society”. Zulke geheime genootschappen zijn een bekend verschijnsel in Afrika. Ze kunnen dromen in vervulling doen gaan. De prijs is echter hoog. Als tegenprestatie wordt niet zelden om een menselijk offer gevraagd.

Tijdens mijn eerdere verblijf in Kameroen overleed de assistent-coach van tweede divisieteam Buea Boys na een kort maar hevig ziektebed. Samen met Ashu, de aanvoerder van het team, bezocht ik de doodzieke coach in zijn huis in zijn dorp Muea, vlakbij Buea. Zo gespierd en sterk als hij enkele maanden geleden was, zo graatmager en zwak lag hij op dat moment in het halfduistere kamertje op een smerig bed. Hij weigerde te eten en te drinken.

Ashu en de assistent-coach kenden elkaar goed. Maar de coach herkende de aanvoerder nauwelijks. Zijn ogen waren bijna volledig dicht. Hij kon geen zonnestraal verdragen. Na vijftien minuten werd het Ashu teveel. Hij kon de aanblik van de stervende coach niet meer aan.

Dokter
Ik vroeg Ashu naar de ziekte van de coach. ‘Dat weet niemand,’ antwoordde hij. ‘De coach heeft geen geld en kan geen verzorging betalen. Er is nog geen dokter op bezoek geweest. Onze club laat hem aan zijn lot over.’

Het vreemde is,’ zo ging hij verder, ‘dat de coach een tijd geleden plotseling heel veel geld had. Daarvóór zat hij nog zwaar in de schulden vanwege zijn gokprobleem. Zijn rijkdom wekte dus nogal wat argwaan. Toen zijn vrouw vorig jaar stierf, wisten we het zeker: de coach had hulp ingeroepen van een geheim genootschap. Hij moest een mensenoffer brengen in ruil voor het geld.’

’Binnen het team is er de laatste tijd veel over gepraat. Wij vermoeden dat de coach zich niet aan de uitspraken met het genootschap heeft gehouden. Zijn ouders zijn al een tijdje dood, zijn vrouw is ook overleden. Dan blijft er nog maar één persoon over om te offeren: hijzelf.’

Vriendinnetjes
Tussen neus en lippen door zei Ashu dat de dood van de coach ook best een andere oorzaak zou kunnen zijn. ‘Hij had veel vriendinnetjes, heel veel. En ik weet dat hij geen condooms gebruikte. Maar de mensen in het dorp en in het team hebben er zo hun eigen opvattingen over.’

Wensen
Een geheim genootschap kan wensen vervullen. Hoe gek ook. Wil iemand geld, dan krijgt degene geld. Wil iemand politieke macht, dan wordt daar voor gezorgd. Succesvol in zaken? Prima. Maar ze doen het niet voor niets.

Het genootschap eist een offer als compensatie. Zij doen namelijk gevaarlijke rituelen en de duistere krachten die zij aanwenden vragen om een mensenoffer. Niet zomaar een mens, maar iemand die dierbaar is. Een echtgenote. Of liever nog: een bloedoffer. Kinderen, ouders, ooms en tantes, neven en nichten. Hoe groter het verzoek, hoe groter het offer.

Toernooi
De Ontembare Leeuwen wilden een groot toernooi winnen. Het jaar ervoor waren ze Afrikaans kampioen, ditmaal waren ze op zoek naar meer succes. In het roddelcircuit ging het gerucht dat de Leeuwen de hulp inschakelden van een geheim genootschap. Het uiteindelijke offer bleek groot: een van de meest gerespecteerde spelers moest het met de dood bekopen.

Hoe wisten de voetballers in Buea zo zeker dat het team een geheim genootschap bezocht? Het antwoord is simpel: Kameroen is goed, maar niet zó goed. Hoe anders konden de Leeuwen in de openingswedstrijd Brazilië verslaan en de finale van de Confederations Cup bereiken?

Prangende vraag was waarom Kameroen die finale niet won. Tja. Misschien was het genootschap niet sterk genoeg? Misschien hadden de spelers en officials zich niet aan de regels gehouden? Misschien werd het offer van Foé te licht bevonden? Of, heel misschien, waren de spelers moe en verdrietig en speelde Frankrijk gewoon beter.

Arnold Pannenborg keert terug naar zijn onderzoeksland Kameroen. Wat gebeurde er met Marc-Vivien Foé? De speler die letterlijk dood neerviel tijdens een wedstrijd in 2003? Drie spirituele verklaringen vanuit lokaal perspectief. Verklaring twee: de voetballer wendde bovennatuurlijke krachten aan die zich tegen hem hebben gekeerd.

Volgens mijn voetbalvrienden Ashu en Essomba maken bijna alle voetballers gebruik van individuele magie. Zij bezoeken een tovenaar, geven aan wat hun wensen zijn (beter voetballen bijvoorbeeld) en de beste man gaat aan de slag. Individuele magie kan van alles zijn, bijvoorbeeld een geprepareerde armband, een zakdoek, speciale schoenen, shirtjes. Soms geeft de tovenaar louter instructies.

Zo nu en dan grijpen voetballers naar gevaarlijkere vormen van magie. Zij betreden daarmee het duistere terrein van hekserij en offeringen. Een offering kan zowel geld zijn als een mensenoffer, al naar gelang de “zwaarte” van het verzoek van de voetballer. We mogen aannemen dat Marc-Vivien Foé geen mensenoffer heeft gebracht. Niemand binnen zijn familie of vriendenkring is rond die periode gestorven.

Soms is een geldoffer voldoende, mits de voetballer geen buitensporig verzoek heeft. Veel voetballers in Buea veronderstellen dat Foé vroeg om extra voetbalkwaliteiten, misschien in het algemeen, misschien voor de Confederations Cup. Uiteraard weet niemand er het fijne van. De zaak is in nevelen gehuld en gebaseerd op roddels en geruchten.

Unisport
Voetballer Ashu geeft me een voorbeeld hoe een verzoek tot bovennatuurlijke krachten in zijn werk gaat. Enkele jaren geleden, toen hij bij de club Unisport de Bafang speelde, werd hij na afloop van een wedstrijd aangesproken door twee oudere mannen. Het waren tovenaars uit de regio. Wij kunnen je helpen om nog beter te voetballen, vertelden ze hem.

’Ze zeiden: “Geef ons een miljoen frank (1500 euro, meer dan een gemiddeld jaarloon, AP),’ vertelt Ashu. ‘Ik vroeg hen wat er dan zou gebeuren. “Het geld leggen we op een speciale plek,” zeiden ze. “Als we terugkomen, is het geld verdwenen. Dit betekent dat de geesten het hebben geaccepteerd. In ruil voor het geld sturen de geesten een richtlijn, zodat we weten wat de volgende stap is.”’

Speer
’De tovenaars vertelden me dat ze ook een speer moesten neerleggen. De speer zou verdwijnen en een ander item zou ervoor in de plaats liggen.’ Ashu heeft geen idee wat dat had kunnen betekenen, maar hij begreep dat de tovenaars in direct contact met de geestenwereld stonden.

Ashu vervolgt: ‘In de tussentijd moest ik zeven dagen en nachten in een diepe vallei bij een waterval verblijven. Dat was de periode waarin de duistere krachten mijn lichaam zouden betreden. Ik wist meteen dat dit geen goede bovennatuurlijke krachten waren. Het zijn bovennatuurlijke krachten, jazeker, maar ook heel gevaarlijke krachten. It’s pure evil. Ik heb het aanbod geweigerd. Ik had sowieso het geld niet.’

Zwarte magie
Marc-Vivien Foé zou de hulp van een of meerdere tovenaars hebben ingeroepen. Hij wilde bovennatuurlijke krachten om beter te kunnen voetballen. Veel spelers in Buea geloven dat de bekende Afrikaanse voetballers in Europa en de spelers van het nationale elftal niet op eigen houtje zo’n hoog voetbalniveau hebben bereikt. Stuk voor stuk gebruiken ze krachtige zwarte magie.

Denk echter goed na voor je zulke bovennatuurlijke krachten aanspreekt, want ze zijn voor beide partijen (klant én tovenaar) niet zonder risico. Het algemene verhaal is dat de tovenaar zulke grote hoeveelheden geld of andere offers vraagt omdat hij gevaarlijke krachten oproept die zich ook tegen hem kunnen keren. Hij vraagt, kortom, om gevarengeld.

Zoals gezegd loopt ook de ontvanger gevaar, zoals we bij Foé hebben gezien. Jarenlang zou Foé gebruik hebben gemaakt van tovenaars en hun krachten om zo de top van het internationale voetbal te bereiken. Tijdens de Confederations Cup kon zijn lichaam het niet meer aan. De geesten hadden hem te pakken.

Arnold Pannenborg keert terug naar zijn onderzoeksland Kameroen. Wat gebeurde er met Marc-Vivien Foé? De speler die letterlijk dood neerviel tijdens een wedstrijd in 2003? Drie spirituele verklaringen vanuit lokaal perspectief. Verklaring één: boze familieleden beheksten Foé.

Het is een publiek geheim dat afzonderlijke leden binnen Foé’s familie niet zelden met elkaar overhoop lagen en Foé en zijn gezin waren daarbij altijd het middelpunt van de controverse. De voetballer speelde al jaren bij grote clubs in Engeland en Frankrijk, was ook vaste kracht binnen het nationale team en had zodoende al een aardig fortuin bijeen geraapt. Geld maakt vrienden maar ook vijanden, zelfs binnen de eigen familie.

Twee verhalen doen de ronde. Eén, Foé en zijn gezin hielden al het geld voor zichzelf. Twee, Foé en zijn gezin bevoordeelden sommige leden van de familie en gaven anderen helemaal niets. In beide gevallen begingen ze een Afrikaanse doodzonde: geld deel je met je familie. Doe je dat niet, dan ligt het gevaar van hekserij om de hoek.

Afgunst
Jaloezie, haat, afgunst. Alle menselijke emoties die tot ruzies kunnen leiden zijn veroorzakers van hekserij, dat traditioneel het meest voorkomt binnen de eigen familie. Het is dus van groot belang om familieleden niet voor het hoofd te stoten. Hoe voorkom je problemen? Door je rijkdom te delen met je familie. Bij een bezoek aan de familie breng je altijd geschenken mee.

Het gerucht gaat dat enkele oudere leden binnen de familie zich flink in de zeik gezet voelden door de populaire voetballer. Geld als water, maar delen ho maar. Zij hebben hem naar alle waarschijnlijkheid behekst of laten beheksen. Het resultaat is bekend: Foé stierf toen hij datgene deed waarmee hij in de eerste plaats rijk is geworden, namelijk voetballen.

Ziekten en de dood worden bijna altijd in verband gebracht met hekserij. Zeker als je letterlijk dood neervalt op een voetbalveld, zonder direct aantoonbare reden. Volgens hardnekkige geruchten zou Foé dus om het leven zijn gebracht door leden binnen zijn eigen familie.

Pensioen
De strijd tussen de verschillende takken van Foe’s familie is na zijn dood in alle hevigheid opgelaaid. Geschilpunt zou dat dat Foé’s vrouw en drie kinderen al het geld ontvangen dat voortkomt uit diens pensioen, de giften van voetbalorganisaties en de opbrengsten uit benefietwedstrijden, maar dat de rest van de familie er niets van te zien kreeg.

Zo kreeg Marie-Louise Foé een cheque van 250.000 dollar naar aanleiding van een benefietwedstrijd op 11 november 2003. Meer dan 23.000 toeschouwers bekeken de wedstrijd tussen Foé’s vrienden en een ad-hoc All Star team in hetzelfde stadion in Lyon waar hij stierf. Ook ontving zij de recetten uit de Super Cup finale tussen de teams Etoile Sahel en Enyimba in 2004, alsmede een bonus van de Afrikaanse voetbalbond CAF.

Wereldvoetbalbond FIFA benoemde een commissie die een gift van 750.000 dollar voor de educatie van Foé’s drie kinderen zal beheren.

Familievete
Bedenk daarbij dat Foé al een van de rijkere Indomitable Lions was en het scenario van de familievete is compleet. Vooral Foe’s vrouw moet het in dit scenario ontgelden, ook in eigen land, omdat zij op allerlei manieren probeert meer geld los te weken. De Kameroense equivalenten van de woorden “geldwolf” en “lijkenpikker” zijn niet van de lucht.

Zo spande de weduwe in Frankrijk een proces tegen Foé’s club Olympique Lyon (zijn feitelijke werkgever, die hem had uitgeleend aan Manchester City) om te achterhalen of zijn dood een “ongeluk op de werkplek” was of niet. De clubofficial van Lyon zei dat Foé weliswaar bij hen in dienst was, maar dat hij stierf tijdens internationale verplichtingen en daarom niet in aanmerking komt voor een “uitkering” van de club.

Marie-Louise Foé deed ook meteen de Franse voetbalbond FFF een proces aan de broek wegens “nalatigheid in de medische behandeling van de middenvelder”. ‘Iedereen zag hoe ongelooflijk lang het duurde voordat Foé van het veld werd afgedragen,’ verklaarde haar advocaat. ‘En in de catacomben was geen specialist te bekennen, geen medische apparatuur, niets. Foé’s dood had niets te maken met het lot, hij was duidelijk een gezond man.’

Vader
De rechtszaak tegen de vermeende wanprestaties van de Franse medische dienst schoot Martin Foé, vader van de voetballer, in het verkeerde keelgat. ‘Als hoofd van de familie kan ik zeggen dat wij, de familie, niet zijn geraadpleegd in deze zaak. Ik sta niet achter een eventuele rechtszaak. Wat is de volgende stap? Een rechtszaak tegen de FIFA? Tegen de Kameroense voetbalbond?’

Arnold Pannenborg keert terug naar zijn onderzoeksland Kameroen. In 2003 keek hij samen met zijn voetbalvrienden naar de Confederations Cup 2003 en zag hoe Marc-Vivien Foé op het veld ter aarde stortte. Nogal wat Kameroeners zochten de oorzaken van zijn dood in de spirituele wereld.

Lyon, Frankrijk. Het is 26 juni 2003. De Ontembare Leeuwen staan in de halve eindstrijd van de Confederations Cup tegenover Colombia.

Al na tien minuten scoort Pius Ndiefi de 1-0 voor Kameroen. De Colombianen proberen met man en macht de gelijkmaker te forceren maar zonder resultaat. We naderen de 75-ste minuut. Marc-Vivien Foé ontvangt de bal en speelt deze door naar de voorhoede. De camera draait weg van de 28-jarige middenvelder in de richting van het Colombiaanse doel.

Dan gebeurt er iets in de rechterhoek van het televisiescherm. Samen met de andere Kameroeners in de bar zie ik hoe de populaire Foé, zonder dat er ook maar een andere speler in de buurt staat, ter aarde stort. De regie in Frankrijk, waar het toernooi werd gehouden, heeft het in de gaten en zoomt in op de speler.

Schrikgolf
Zijn gezicht is duidelijk in beeld. Foé’s ogen zijn volledig weggedraaid. We zien twee spierwitte bollen. Er komt schuim uit zijn mondhoeken. Als een zombie ligt hij op het veld. Een schrikgolf gaat door de bar. Iedereen schreeuwt, gilt, krijst. Bierflessen vallen om. Mijn voetbalvriend Essomba staat op, gaat zitten, staat weer op. Verbijsterd.

De wedstrijd is stilgelegd. De spelers van Kameroen en Colombia rennen naar Foé en gebaren daarna wild met de armen naar het medisch personeel aan de zijlijn. De voetballer krijgt mond-op-mond beademing. Na de beademing slaat Foé’s hoofd als een zoutzak op het gras. De verplegers brengen hem op een brancard naar de zijkant van het veld.

Het is doodstil in de bar. Niemand heeft oog voor de wedstrijd. In het veld spelen de Kameroeners de bal in het rond; ze hebben geen zin om verder te spelen. Foé is in allerijl naar een ziekenhuis gebracht. Een tijdje later meldt de anchorman op de Kameroense televisie dat Marc-Vivien Foé in het ziekenhuis is overleden.

Bewustzijn
Dan komen de verhalen los. ‘Een paar jaar terug hadden we een fataal geval in ons team,’ zegt Essomba. ‘Onze keeper probeerde een schot te vangen en knalde zo met zijn hoofd tegen de paal. Hij was buiten bewustzijn. Supporters droegen hem naar de kant van het veld maar er was geen enkele dokter in de buurt. De keeper overleed aan de zijlijn. Voetbal is gevaarlijk, je hebt er geen idee van.’

Het medische rapport wordt bekendgemaakt. Marc-Vivien Foé is gestorven aan een hartstilstand wegens oververmoeidheid en uitputting. Het is het resultaat van een te druk voetbalschema, zeggen de critici. Foé laat een vrouw en drie kinderen achter. Hij was een van de populairste Leeuwen.

Canon Yaoundé
De volgende dag loop ik door een stil stadje. Ik ga op bezoek bij een rastaspeler van Olympique de Buea. Hij speelde jarenlang bij de grote club Canon Yaoundé, net als Marc-Vivien Foé. ‘Ik woonde bij hem in de buurt,’ zegt hij, als ik hem in zijn kamer aantref. ‘Ik kende zijn vrouw, zijn ouders, zijn vrienden.’

‘Waarom moest Foé sterven in de Confederations Cup?’ vraagt hij zich af. ‘Dat toernooi is zó nutteloos. Niemand in Europa kijkt ernaar. Het WK, het EK en de Afrika Cup zijn belangrijk. Maar de Confederations Cup? Waarom geven ze de voetballers niet vrij in de zomermaanden in plaats van zo’n rottoernooi te organiseren?’

Essomba zit stilletjes op het terras van een bar. Zijn compound ligt even verderop in de quarter. Hij eet rijst met bonen en kip. Ik ga naast hem zitten en bestel hetzelfde menu. ‘Nu moet je opletten,’ fluistert Essomba. ‘Nu komen de verhalen, de geruchten, de beschuldigingen…’ Hij zwijgt. ‘Wat bedoel je?’

‘Duistere krachten,’ zegt Essomba. ‘Evil! Witchcraft!’