Links tussen voetbal en politiek, de FIFA gruwt ervan. Maar in Afrika kan het spel niet worden losgekoppeld van de politieke realiteit, schrijft journalist Kennedy Gondwe.

Door Kennedy Gondwe/Twenty Ten

Het is theepauze en de journalisten komen bij elkaar voor een bespiegeling van de presentatie die net is afgelopen. De bijeenkomst vindt plaats op de Universiteit van Coventry in Engeland, waar enkele Afrikaanse schrijvers deelnemen aan de Play the Game-conferentie van 2009.

De presentatie die wordt besproken, is die van Andrew Jennings, een Engelse onderzoeksjournalist, die vrijwel in zijn eentje de strijd heeft aangebonden met de stalen gordijnen die om de FIFA-kantoren en het topbestuur hangen. Het exposé in zijn boek FOUL! vat het allemaal goed samen.

Tijdens zijn presentatie vertelde Jennings een anekdote over een ontmoeting met de vice-president van de FIFA Jack Warner. De topman van de FIFA heeft sterke politieke banden in zijn thuisland Trinidad en Tobago en hij heeft zelfs nog meer invloed bij de FIFA.

Aanvaring
Jennings liet beelden zien van zijn aanvaring met Warner op een Zwitsers vliegveld, hoe hij bijna werd bespuugd en later racistische opmerkingen naar zijn hoofd kreeg geslingerd tijdens een politieke bijeenkomst in Trinidad en Tobago. Het leek erop alsof hij Warners persoonlijke domein was binnengedrongen. Gedenkwaardige passages uit de presentatie van Jennings vormen het onderwerp van gesprek tijdens de theepauze.

Dan was er nog Declan Hills bijdrage over verkochte wedstrijden. Hill, een Canadese journalist en de latere winnaar van de Play the Game-onderscheiding van 2009, had verkochte wedstrijden gecatalogiseerd in zijn boek The Fix.

Door het intrigerende betoog van Jennings gingen de deelnemers op zoek naar aanwijzingen over de betrokkenheid van Warner bij financiële onregelmatigheden, bijvoorbeeld bij de kaartverkoop. De functionaris was intussen ter verantwoording geroepen door een disciplinaire commissie.

Huwelijk
Een Ethiopische journalist sprak over het huwelijk tussen politiek en voetbal in zijn eigen land. Hij suggereerde dat het er daar niet anders aan toeging dan hij had gezien in de documentaire van Jennings.

Sterker nog, hij meende dat bestuurders in Afrika zich nog erger gedroegen tegenover journalisten. Die zienswijze werd ondersteund door een Nigeriaanse collega die een presentatie had voorbereid over een persoonlijk verhaal.

In zijn verslag, dat hij De strijd tussen David en Goliath noemde, vertelt hij over de Nigeriaanse functionaris Amos Adamu, die probeerde zijn werk te dwarsbomen door met gerechtelijke stappen te dreigen. Amadu, die inmiddels is geschorst als bestuurslid van de FIFA, was destijds actief in de Nigeriaanse regering als hoofd sportontwikkeling. Hij was ook voorzitter van het comité dat in 2003 de All Africa Games in Nigeria organiseerde.

Scheidslijn
Tijdens een discussie gingen de journalisten diep in op een aantal vragen, waarvan de belangrijkste was waarom er wereldwijd zo’n dunne scheidslijn bestond tussen voetbal en politiek.

In Afrika staat voetbal gelijk aan politiek. Die zijn al twee handen op één buik sinds de paus misdienaar was. Het is lastig om te achterhalen wanneer voetbal en politiek in Afrika tot het gemeenschappelijk besef kwamen dat zij bepaald geen water en vuur waren.

Toen de meeste Afrikaanse landen politiek onafhankelijk werden van hun koloniale overheersers, waren de toverwoorden in Afrika eenheid, eenheid en eenheid. Het eenpartijstelsel maakte plaats voor meerpartijenpolitiek. De nieuwe tirannen wilden hun volk verenigen, hetzij op het sportveld, hetzij op een ander sociaal vlak. Ze konden dit het eenvoudigst bereiken door zich op bestuurlijk niveau te mengen in de sport en door alle factoren op te ruimen die deze missie in de weg stonden.

Men was bang dat, zonder eensgezindheid onder de sinds kort onafhankelijke Afrikanen, de kolonialen in een andere gedaante zouden terugkeren, het volk zouden verdelen en hen later opnieuw zouden kolonialiseren.

Scenario
Is er elders in de wereld nog een dunne scheidslijn tussen voetbal en politiek, in het Afrikaanse scenario is daar nauwelijks sprake van. Als wereldvoetbalbond trekt de FIFA onmiddellijk aan de bel bij de minste zweem van wanbeleid onder de lidstaten, maar dit weerhoudt politici en de politiek er niet van om zelf een centrale rol in te nemen in het voetbal op het Afrikaanse continent.

Sommige politici hebben de populariteit van de sport zelfs gebruikt om zich te verzekeren van een politieke functie. Deze politici zijn hun carrière begonnen als voetbalbestuurders en lieten zich later in hun leven verlokken tot een politiek avontuur.

Afrikaanse regeringen sponsoren directeuren van voetbalbonden
die zij als ‘gebruiksvriendelijk’ beschouwen. Directeuren die in de gratie zijn bij de machthebbende politici, krijgen veel sneller toegang tot subsidies.

Mandela
Het eerste wereldkampioenschap voetbal in Afrika toont mooi aan hoe onafscheidelijk voetbal en politiek hier zijn. De Zuid-Afrikaanse regering moest haar toewijding aan het evenement demonstreren. Nelson Mandela werd zo sterk vereenzelvigd met de gebeurtenis dat hij tijdens de slotceremonie kort ten tonele moest verschijnen, ondanks zijn fragiele gezondheidstoestand.

Zelfs Sepp Blatter, een fel tegenstander van overheidsbemoeienis in het bestuur van het voetbal, kan niet ontkennen dat de politiek een rol speelde bij de toekenning en de uiteindelijke organisatie van Afrika’s eerste wereldkampioenschap.

Blatters verwijzing naar de Makana Football Association, een voetbalbond die op Robbeneiland werd opgericht tijdens het apartheidsregime, getuigt ervan dat de verwevenheid van voetbal en politiek op het Afrikaanse continent een geaccepteerd gegeven is.

De Makana Football Association was een georganiseerde divisie in een politieke gevangenis, die de regels van de FIFA hanteerde en waarin de huidige Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma fungeerde als functionaris en scheidsrechter.

Ceremonie
Tijdens een ceremonie op Robbeneiland in juli 2007 werd de Makana Football Association tot erelid van de FIFA benoemd. Het belang van voetbal en politiek in Zuid-Afrika wordt heel helder geïllustreerd in More Than Just a Game, een historische film die is gebaseerd op de Makana Football Association. Toen het boek en de film in 2009 in Kaapstad voor het eerst uitkwamen, erkende Blatter de relatie tussen voetbal en politiek.

Jerome Champagne, een vertegenwoordiger van de FIFA, gaf ook toe dat ‘het aangeeft welke rol voetbal heeft gespeeld in de geschiedenis van dit land, en het laat zien wat met voetbal kan worden bereikt: waardigheid en gelijkheid. Het onderstreept ook nog eens de waarde van de menselijke geest.’

Dictators
Een van Afrika’s meest geduchte dictators, Idi Amin, stond bekend om zijn passie voor het voetbal en veel Oegandese voetbalfans missen hem nog steeds om die reden. Amin was dan wel een politiek monster, maar zijn bewind vormde ook het hoogtepunt in de geschiedenis van het Oegandese voetbal.

Ondanks zijn kwaadaardigheid was Amin een toegewijd voetballiefhebber. In 1976 beloonde hij het nationale elftal van Oeganda, de Cranes, zelfs met een reisje naar Libië. Daar mochten de spelers zich al winkelend uitleven nadat ze de CECAFA Cup hadden binnengehaald, een regionale titel.

In 1978, tijdens het gruwelijke bewind van Amin, bereikte Oeganda de finale van de Afrika Cup, die met 2-0 werd verloren van Ghana. Het was aan de persoonlijke betrokkenheid van de dictator te danken dat het team zover was gekomen.

Luipaardhuid
Mogelijk wedijverde Amin met zijn politieke mentor, president Mobutu Sese Seko, die in het buurland Zaïre (nu de Democratische Republiek Congo) nauw betrokken was bij de Leopards, zoals het nationale elftal liefkozend werd genoemd. Sese Seko poseerde altijd met een hoed van luipaardhuid om zijn onmetelijke macht te tonen. Daaraan werd de bijnaam van het nationale elftal ontleend.

Hij noemde het elftal nog net niet naar zichzelf, in tegenstelling tot Kenneth Kaunda in het buurland Zambia. Kaunda gaf het nationale seniorenelftal de bijnaam KK-11, zijn initialen. Kaunda verscheen tijdens internationale wedstrijden gehuld in het rood-wit van de elfvoudige Zambiaanse landskampioen Nkana en vermaakte de menigte met jongleerkunstjes. Saillant is ook de traditie dat Kaunda bij iedere internationale wedstrijd de aftrap verrichte voor een afgeladen stadion.

Het Independence Stadium in Lusaka, waar Kaunda zijn vaardigheden tentoonspreidde, was in 1964 gebouwd om de onafhankelijkheid van het Britse koloniale bestuur te vieren en zou daarna worden afgebroken. Later werd het echter in gebruik genomen voor internationale voetbalwedstrijden. Ironisch genoeg werd Kaunda’s autostoet begin jaren ’90 in het Independence Stadium met sinaasappelen bekogeld door Zambiaanse demonstranten die het niet eens waren met zijn beleid.

Kiezers
De reden dat politici zich inlaten met voetbal is dat supporters ook kiezers zijn. Hoe meer politici zich identificeren met winnaars of voetbalsterren, hoe groter hun politieke succes.

De opvolger van Kaunda, Frederick Chiluba, buitte de populariteit van de sport ten volle uit. Hij trok door het land en doneerde minibusjes en geld aan voetbalclubs in een poging om, in strijd met de grondwet, voor een derde ambtstermijn te worden herkozen.

Chiluba dwong de directeur van de voetbalbond FAZ, Teddy Mulonga, ontslag te nemen na de bedroevende prestaties van het Zambiaanse team tijdens de Afrika Cup in Burkina Faso in 1998. Toen Mulonga opzij was gezet, maakte Chiluba de weg vrij voor de verkiezing van Evaristo Kasunga, die naar verluid aanzienlijke financiële steun kreeg van het overheidsapparaat.

Raadslid
De huidige gouverneur van de Zambiaanse provincie Copperbelt, Mwansa Mbulakulima, werkte als human resources manager bij een verzekeringsmaatschappij van de overheid, toen hij voorzitter werd van een voetbalclub en raadslid voor de regerende partij Movement for Multi-Party Democracy (MMD).

Na twee nederlagen bij de parlementaire verkiezingen zocht Mbulakulima zijn geluk bij de nationale voetbalbond, waar hij in 2004 werd benoemd tot woordvoerder. Dankzij die benoeming kwam hij volop in de schijnwerpers te staan en binnen twee jaar had hij een parlementszetel voor de MMD veroverd. Toen hij dit eenmaal had bereikt, en dat was waarschijnlijk vanaf het begin zijn doel geweest, verliet Mbulakulima de voetbalbond om zich te wijden aan zijn politieke carrière.

Er zijn voorbeelden te over van dit soort mensen bij de Afrikaanse voetbalbonden. De meesten zoeken een populair platform voor ze een politieke functie betrekken.

Weah
Naast Zambia valt Liberia op. Dit is het enige land dat een Wereldvoetballer van het Jaar (1995) heeft voortgebracht, George Weah, en hij werd de grootste oppositieleider. Het lijdt geen twijfel dat de populariteit van Weah als voetballer hem bijna naar de overwinning leidde bij de presidentsverkiezingen van 2005.

Ellen Johnson Sirleaf kwam aan de macht na een beslissende ronde, maar Weah had aldoor geleid in de opiniepeilingen dankzij zijn roem als voetballer. Er werd beweerd dat veel van Weahs aanhangers kindsoldaten waren, aangezien voetbal het enige was dat Liberia tijdens de burgeroorlog verenigde. De wapens zwegen als het nationale elftal speelde.
Na de oorlog wist Weah, als grote voetbalster, kindsoldaten ertoe te bewegen om de wapens neer te leggen.

Misdaden
FIFA-voorzitter Sepp Blatter raakte iets meer dan tien jaar geleden betrokken bij de Liberiaanse politiek. De Britse schrijver Andrew Jennings tekende op dat Blatter eer bewees aan de voormalige Liberiaanse president Charles Taylor – die later in Den Haag terecht zou staan wegens een hele reeks misdaden tegen de menselijkheid.

Volgens Jennings onderhield Blatter in 1999 banden met de afgezette Liberiaanse leider. De gruweldaden van Taylor, die toen al aan het licht waren gekomen, negeerde hij daarbij. Blatter kreeg opeens de hoogste onderscheiding van Liberia, The Humane Order of African Redemption. Dit eerbewijs ontbreekt echter op Blatters officiële erelijst.

Blatter scheen zich geen zorgen te maken over Taylors verleden tijdens zijn bezoek aan Liberia, zolang zijn reis hem maar stemmen opleverde voor de FIFA-verkiezingen van 2002, wat aangeeft hoezeer politiek van invloed is op voetbalverkiezingen op het hoogste niveau.

Blatters bezoek hielp Taylors schurkenimago te verzachten, aldus Jennings. Als tegenprestatie voerde Taylors schoonzoon Edwin Snowe, directeur van de Liberiaanse voetbalbond, campagne voor Blatters herverkiezing in 2002.

Toelage
Totdat Taylor uit de macht werd gezet, zag Snowe misschien geen noodzaak om de hulp van Blatter in te roepen. Zoals zoveel Afrikaanse en andere derdewereldlanden, kreeg Liberia een jaarlijkse toelage van 250.000 dollar, die werd verdubbeld na het wereldkampioenschap van 2010. Snowe gebruikte die toelage om te vertrekken uit Liberia en zich in te schrijven aan een universiteit in Denver. Daar ging hij sportmanagement studeren nadat Taylor was afgezet.

Toen Jennings de toenmalige woordvoerder van Blatter, Andreas Herren, vroeg hoe hij een dergelijk bedrog van arme mensen kon rechtvaardigen, antwoordde hij dat de FIFA gaarne bijdroeg aan de ‘vervolgopleiding’ van Snowe.

Toen Snowe terugkeerde naar Liberia liet hij de sport en zijn dure opleiding voor wat ze waren en werd hij manager van de Liberiaanse oliemaatschappij Petroleum Refining Company. Hij wordt er sindsdien van beschuldigd dat hij dit bedrijf leegplundert.

Ferme greep
In Rwanda zorgt president Paul Kagame ervoor dat zijn bewind een ferme greep houdt op het voetbal in dat land.

De directeur van de voetbalbond van Rwanda, Jean Bosco Kazura, werd opgepakt omdat hij aanwezig was bij de openingsceremonie van het wereldkampioenschap. De FIFA verplicht directeuren van de voetbalbonden om aanwezig te zijn bij de openingsceremonie van het WK. Maar Kazura was ook brigadegeneraal en werd teruggefloten en opgepakt wegens ‘insubordinatie’. Als militair had hij blijkbaar eerst toestemming moeten vragen voor hij vertrok.

Afrikaanse politici gebruiken voetbal voor eigen gewin omdat het zoveel publiek trekt. De meeste bondsfunctionarissen misbruiken en plunderen de sport, met onbeperkte bescherming van de FIFA, die zelf ook een autocratisch bewind voert. En daar lijdt de sport onder.

Overheid
Politiek is in Afrika integraal onderdeel van voetbal omdat het merendeel van het geld dat aan het nationale voetbalelftal wordt uitgegeven afkomstig is van de staat, waarbij voetbal nauw verweven is met de dienstverleningsprogramma’s van de overheid. Grote bedrijven die naar de gunst van de zittende regering dingen, geven dan ook gul: BP, Ecobank, ABSA, Barclays Bank, Standard Bank, SABMiller, MTN en vele anderen. De sociale verantwoordelijkheid van bedrijven draait daarbij met name om voetbal.

Afrikaanse politici zijn altijd geïnteresseerd in evenementen die veel mensen trekken – en voetbal is perfect aangezien het, in tegenstelling tot verkiezingsbijeenkomsten, stadions kan vullen. Je zou kunnen stellen dat voetbal allang uit de weg zou zijn geruimd als het een politieke rivaal was geweest.

Het is dan ook logisch dat een Afrikaans politicus zijn tegenstander weinig ruimte zal gunnen om munt te slaan uit de populariteit van de sport, aangezien voetbal nou net de grootste groep stemgerechtigden tussen de 16 en 40 jaar oud trekt.

Coach
De persoonlijke ervaring van de voormalige coach van Ivoorkust, Vahid Halilhodžić, illustreert de sterke band tussen politiek en voetbal. Halilhodžić werd na twee jaar ontslagen toen zijn team één wedstrijd had verloren tijdens de Afrika Cup in Angola. Het verlies van die wedstrijd woog zo zwaar dat de Bosniër werd opgeofferd, ondanks het feit dat hij Didier Drogba en de rest van het team naar de eindronde van het WK van 2010 had geleid.

‘Het Afrikaanse voetbal lijdt aan chronische organisatieproblemen. Politici bemoeien zich daar met werkelijk alles, vooral met voetbal. De redenen zijn duidelijk. Voetbal is erg populair, vooral op nationaal niveau, en sommige louche politici gebruiken voetbal om politieke punten te scoren,’ zei hij tegen een Britse krant.

‘De organisatie is hier een chaos, maar corruptie speelt ook een rol. Een van de grootste problemen hier is het feit dat de meeste spelers erg narcistisch zijn. Het individu komt op de eerste plaats. Het individuele belang krijgt voorrang op het teambelang. Er bestaat dus geen echte teamgeest en daardoor is het onmogelijk om winnaars te kweken.’

Status
‘In Afrika speelt sociaal-economische status een grote rol in het voetbal en dat is op zich al een probleem. Daar komt het individualisme dan ook uit voort. Mensen willen zichzelf profileren en kansen creëren om in Europa te gaan spelen. Dit leidt tot de enorme opkomst van de zogenaamde voetbalmakelaars, fraudeurs die zich gaan bemoeien met het werk van de coach. Daarom denk ik dat het Afrikaanse voetbal niet in staat is om het potentieel te benutten dat het bezit.’

Halilhodžić is duidelijk over de redenen voor zijn ontslag: ‘De politiek was de voornaamste reden voor mijn vertrek. Onze nederlaag werd uitgebuit om politieke punten te scoren,’ zei hij op 8 juni 2010 terugblikkend tegen de Britse krant The Guardian.

Oké, politici en regeringen zijn beducht voor het nadelige effect op de publieke opinie als ze ‘onterecht’ bedenkingen uiten over bestuurskwesties in het voetbal, wanneer dat ertoe leidt dat de FIFA hun land schorst. Ze durven het niet aan om abnormale toestanden in het systeem aan de kaak te stellen uit angst dat ze hun populariteit verliezen. Als hun land roem vergaart, kunnen ze daarentegen juist politiek gewin behalen.

Bwalya
De directeur van de Zambiaanse voetbalbond FAZ, Kalusha Bwalya, werd aanvankelijk geschorst toen hij weigerde te verschijnen voor de Nationale Sportraad van Zambia – een organisatie die door het parlement in het leven is geroepen – naar aanleiding van de illegale transfer van een minderjarige, Emmanuel Mayuka, van Kabwe Warriors naar Maccabi Tel Aviv in Israël. Maar zelfs toen maakte de regering deze schorsing ongedaan.

De sportraad is de hoogste instantie op het gebied van sport en is bij wet verplicht om toezicht te houden op alle sporten, maar het lijkt erop alsof voetbal boven alle twijfel is verheven. Politici handhaven liever de status quo uit angst dat ze inboeten aan populariteit of een schorsing van hun land door de FIFA riskeren wegens zogenaamde bemoeienissen van derden.

De wetten van Zambia waren duidelijk overtreden met de transfer van Mayuka, die plaatsvond onder auspiciën van Bwalya. De Afrikaanse voetballer van het jaar van 1988 weigerde arrogant om te verschijnen voor de sportraad en uitleg te geven over de illegale deal die leidde tot zijn schorsing – die binnen enkele uren weer ongedaan werd gemaakt. Hij moet hebben geweten dat de FIFA aan zijn kant stond. En dat was ook zeker het geval.

Sancties
Ongehoorzaamheid tegenover de sportraad staat gelijk aan een wetsovertreding en de voorzitter van de NSCZ, dr. Julius Sakala, schorste Bwalya dan ook. De regels van de FIFA verbieden heel duidelijk de transfer van minderjarigen, maar toch kwam er massale steun voor Bwalya. Eventuele sancties voor Bwalya en zijn personeel werden overgelaten aan de FIFA en de zaak stierf een stille dood, terwijl de overtreders vrijuit gingen.

Politici hebben wel vaker voetbalfunctionarissen die een overtreding begingen ongestraft gelaten uit angst dat ze hun populariteit zouden verliezen of te maken zouden krijgen met een schorsing van de FIFA. De voormalige minister van sport van Zambia, Gabriel Namulambe, vroeg zich ooit af: ‘Wanneer ziet de FIFA nou eigenlijk iets als overheidsbemoeienis? Als we geld geven aan de FAZ dan beschouwt niemand dat als bemoeienis. Als we vragen stellen over de wijze waarop het geld wordt gebruikt, dan bestempelen ze dat wel als bemoeienis. Hoe zit dat?’

Van dezelfde orde was de beslissing van president Joseph Kabila van de Democratische Republiek Congo om de winnaars van de African Nations Championship (CHAN) mee te nemen op een tournee door het land. Kabila schonk ieder lid van het winnende team bovendien een auto en een onbekende som geld. Daarmee stal hij de harten van de door oorlog geplaagde, maar voetbalminnende bevolking.

Congo
In het oostelijke deel van Congo – een van de zwaarst getroffen oorlogsgebieden – werd feestgevierd als nooit tevoren toen het team er arriveerde.

Kabila was uiteraard zeer ingenomen met de steun toen zijn beslissing om het team op pad te sturen naar deze gebieden werd geprezen. Congo had geen enkele grote titel gewonnen voor maart 2009 en de CHAN-zege werd gezien als een uitgelezen kans om de mineraalrijke Afrikaanse staat te verenigen.

De gouverneur van Katanga, Moïse Katumbi, wilde niet overtroefd worden en creëerde een voetbalelftal in het zuiden van het land dat werd opgezet volgens het stramien van Chelsea. Katumbi’s ploeg TP Mazembe won in november van 2009 de CAF Champions League, en vertegenwoordigde het continent vervolgens tijdens het WK voetbal voor clubs.

Zijn inzet voor het voetbal leverde Katumbi veel aanhangers op, naast de uitgesproken kritiek die hij te verduren kreeg. Hij verstevigt zijn positie door miljoenen dollars in Katanga’s aanbeden club te pompen. De reden dat Drogba zo populair is in Ivoorkust is omdat hij bij verschillende gelegenheden voetbal heeft gebruikt om strijdende partijen bij elkaar te brengen.

Obstakels
Maar aansprakelijkheid en voetbalbonzen gaan niet altijd samen. Mensen die hun bestuurlijke kwaliteiten in twijfel trekken, worden gezien als obstakels. Wanneer hun methoden in twijfel worden getrokken, reageren ze fel, want ze weten dat ze de bescherming genieten van de regering en de FIFA.

De Fransman Hervé Renard opende een verbale aanval op Kalumiana Kalumiana, een journalist die werkt voor de grootste krant van Zambia, The Post, en daagde hem uit tot een robbertje vechten tijdens de Afrika Cup in Angola.

Renard genoot bescherming van hogerhand en niemand op dat niveau berispte hem voor zijn onacceptabele gedrag uit angst in te boeten aan populariteit. Renard werd mogelijk geïnspireerd door de aanval van zijn baas Kalusha Bwalya op een andere journalist van The Post, Augustine Mukoka, tijdens de laatste loting voor het FIFA wereldkampioenschap in december 2009. Bwalya en Mukoka kruisten de degens toen de directeur van de voetbalbond beweerde dat de journalist, vanwege zijn artikelen, een nagel aan zijn doodskist was en aan die van zijn staf.

Verontschuldigingen
Bwalya bood zijn verontschuldigingen aan voor zijn onbetamelijke gedrag tijdens een bijeenkomst die werd bijgewoond door de FIFA-mediadeskundige Emmanuel Maradas, de woordvoerder van het organisatiecomité van 2010 Rich Mkhondo en het hoofd van de media-afdeling Jermaine Craig, maar hij trok zijn excuses later in en lanceerde een tegenaanval op de journalist.

Vertrouwelingen van Bwalya fluisterden dat hij het advies kreeg om een klacht in te dienen om de zaak tegen hem af te zwakken. Voorts werd gefluisterd dat Bwalya zich geen zorgen hoefde te maken omdat hij sterke politieke banden had met Zuid-Afrika. Wie zou een officiële afgevaardigde van het wereldkampioenschap opsluiten in het land waar hij heeft geholpen het evenement te organiseren?

De Zambiaanse regering ging voorzichtig om met de kwestie en zou ook nadien niets zeggen dat de rol van de afgevaardigden in gevaar zou kunnen brengen.

Gezicht
De Algerijnse journaliste Asma Halimi overkwam iets soortgelijks toen international Rafik Saïfi van Algerije haar in het gezicht sloeg na de wedstrijd tegen de Verenigde Staten tijdens het WK van 2010.

Nadat een officiële klacht was ingediend, verklaarde een woordvoerder van de FIFA tijdens de dagelijkse mediabriefing alleen dat de zaak nog werd onderzocht. Drie weken later was er nog niets gebeurd. Het leek wel alsof de FIFA dit gedrag goedkeurde.

Dergelijke aanvallen op Afrikaanse journalisten zijn vergelijkbaar met de vervolging van hun collega’s om politieke redenen, wat aangeeft hoe sterk de invloed van de politiek op voetbal is en omgekeerd. Dit staat in schril contrast met de campagne van de FIFA om door middel van voetbal verschillen te overbruggen. Voetbal werd gezien als een verzoenende kracht in Zuid-Afrika, Rwanda, Sierra Leone, Liberia en Ivoorkust. Het werd ook gebruikt om etnische identiteit, spanningen en geweld te kanaliseren, zoals in Kenia en in nog ergere mate in Rwanda.

Oorlog
Steve Bloomfield betoogt in zijn boek Africa United dat voetbal en politiek al lang verweven zijn in Egypte. De rampzalige Zesdaagse Oorlog van 1967 tegen Israël liet diepe sporen na op de nationale psyche, en schokte een land dat altijd had geloofd in zijn eigen militaire overwicht.

De regering zocht naar redenen voor de nederlaag en vond die in voetbal. Het nationale tijdverdrijf was ‘afleidend’ geworden, beweerde de regering, en voetbal werd verboden. Het duurde vier jaar voor de regering ertoe kon worden overgehaald om voetbal weer toe te staan in het land.

Bloomfield legt de hypocrisie bloot van de ‘voetbalvrede’ tijdens de tijdelijke wapenstilstanden in Gaza, die de strijdende partijen de gelegenheid moesten geven om een wedstrijd te kijken tussen twee Egyptische clubs: Al-Ahly en Zamalek.

Toen Hamas en Fatah in 2007 elkaar bestreden om de heerschappij over Gaza, zwegen de wapens alleen toen Al-Ahly tegen Zamalek speelde. Na de wedstrijd maakten de soldaten hun wapens schoon en begonnen ze elkaar weer te bestoken.

Mariga
De Keniaanse premier Raila Odinga nam persoonlijk contact op met zijn Britse ambtgenoot Gordon Brown om een werkvergunning aan te vragen voor McDonald Mariga, die zou gaan spelen voor Manchester City. Hoewel Mariga het contract bij City niet tekende, aangezien de vergunning pas werd verstrekt nadat de deadline voor internationale transfers was verstreken, werd Odinga in Kenia geprezen voor zijn bemiddeling.

Zelfs bij ellende en armoede richten politici zich op voetbal. Voor het begin van het wereldkampioenschap in Zuid-Afrika ging het machtige Brazilië naar Zimbabwe en Tanzania om vriendschappelijke interlands te spelen. De Brazilianen vroegen ongeveer 2,5 miljoen dollar om tegen Tanzania’s Taifa Stars te spelen. De wedstrijd was zo belangrijk voor de Tanzaniaanse voetbalbond dat die zelfs een lening afsloot voor dit bedrag. Het wedstrijdgeld dat Brazilië ontving, bracht critici in het Oost-Afrikaanse land ertoe zich af te vragen of een arm land wel zoveel geld moest uitgeven voor één enkele wedstrijd.

De Tanzaniaanse overheid beweerde niets van de zaak af te weten, maar die vlieger ging niet op voor Zimbabwe waar enorme bedragen werden neergeteld om tegen Brazilië te mogen spelen. De wedstrijd had op het oog geen enkel nut, maar bevatte alle ingrediënten voor een politiek succes.

Het was de eerste keer sinds de onafhankelijkheid van Zimbabwe in 1980 dat een niet-Afrikaans team in dat land speelde. Nog belangrijker was dat de Zimbabwanen hun politieke verschillen opzij zetten – onder aanvoering van president Robert Mugabe en zijn kwelgeest premier Morgan Tsvangirai – en het Braziliaanse team hartelijk welkom heetten toen het in Harare tegen het nationale elftal speelden.

Bullets
In het buurland Malawi stopte voormalig president Bakili Muluzi miljoenen in het voetbal. Hij sponsorde een divisie en adopteerde zelfs een club die hij naar zichzelf vernoemde: de Bakili Bullets. Was het toeval dat de Bakili Bullets erg populair werden tijdens zijn presidentschap en dat hij ophield met het sponsoren van de club nadat hij zijn politieke functie had neergelegd?

Het is belangrijk dat de eenheid die tijdens het WK zo werd gecultiveerd, opbloeit tot een sterkere band die Afrikanen er altijd aan herinnert dat ze broeders en zusters zijn, ongeacht hun etnische achtergronden, verschillen en politieke idealen.

In Afrika is de vooruitgang van het voetbal ondenkbaar zonder investeringen op alle niveaus. Voetbal is geld, geen tijdverdrijf en hoe eerder we dat erkennen, hoe beter het zal zijn voor Afrika. De Afrikaanse voetbalbonden kunnen het, in tegenstelling tot hun Europese tegenhangers, helaas niet redden zonder overheidssteun. Regeringen menen dat zij voetbal moeten steunen vanwege de populariteit die het geniet onder de bevolking, de stemgerechtigden.

Onderwijs
Als Afrikaanse regeringen teams naar toernooien als het WK sturen,  stelen ze van de één om de ander te helpen. Er zijn immers sectoren die het geld harder nodig hebben, zoals de gezondheidszorg, het onderwijs en de sociale zekerheid. Misschien ligt de verantwoordelijkheid wel bij de mensen die de leiders kiezen. Als zij mensen kiezen die oprecht van het spel houden – politici die voetbal gebruiken om geld te verdienen voor het land en niet om hun eigen zakken te vullen – dan zullen de regeringen ophouden om offers te vragen die niets opleveren.

Het tijdperk waarin er bij de regering wordt gebedeld om geld voor internationale toernooien moet worden afgesloten. Voetbal is wereldwijd big business. Subsidies kosten de overheden en bedrijven handenvol geld en ze belonen niet de mensen die het geld moeten ophoesten.

Wanneer teams slecht presteren tijdens deze toernooien stellen politici hun kiezers tevreden door voetbalbonzen op te offeren die de voetbal-en-politiek-lakmoestest niet hebben doorstaan.

Overleven
Zouden sommige van deze dieven van de voetbalbonden niet de krukken van een invalide stelen, of de speen uit de mond van een baby rukken om te overleven? Zijn het heiligen of moeten ze ter verantwoording worden geroepen wegens het stelen van belastinggelden?

Met wie associeert Sepp Blatter zich? Als hij de telefoon pakt en Lula in Brazilië belt of Jacob Zuma in Zuid-Afrika om hen te vragen om hun invloed aan te wenden en hun voetbalbonden ertoe over te halen om voor hem te stemmen, geldt dat dan als bemoeienis? Misschien wel.

Tijdens een voetbaltoernooi in de hoofdstad Monrovia in Liberia zijn de voetballers in goede handen. Drie verzorgers stonden paraat om bij blessures zorg te verlenen.

Patrick Konuwah en Emmet N. Potter waren twee van die verzorgers. Konuwah is de officiële verzorger van het nationale voetbalteam van Liberia en Potter werkt voor het Rode Kruis.

Aan de begeleiding heeft het deze dag dus niet gelegen.

Foto’s: Ahmed Jallanzo/Twenty Ten

[Show as slideshow]

[View with PicLens]

Een groot aantal spelers in de Liberiaanse voetbalcompetities hebben een vakbond gevormd. Ze zijn het zat om met hun klachten bij de voetbalbond aan te kloppen.

Sportjournalist Jean Wleh Bedell, deelnemer aan het Twenty Ten Project, zal de groep gaan leiden. Hij wil met de vakbond zorgen voor betere betaling van spelers, maar ook hulp bij het afsluiten van een contract staat hoog op de agenda.

‘Het is een publiek geheim dat voetballers door hun club, maar ook in het nationale team slecht behandeld worden. Wij hopen onaanvaardbaar gedrag uit te bannen’, aldus Bedell.

Nagbe Murphy meldde zich meteen aan. De aanvoerder van het nationale team van Liberia speelt al twee jaar niet meer, omdat hij in 2008 zijn been brak tijdens een interland tegen Senegal.

Onlangs deed Murphy zijn beklag in de media. De regering zou hem een schadevergoeding beloofd hebben, maar deze is nooit betaald.

Berichten over George Weah wekken iedere keer de aandacht. De Liberiaanse oud-voetballer werd ooit, als enige Afrikaan, tot Wereldvoetballer van het Jaar gekozen en is nog altijd het boegbeeld van het Afrikaanse voetbal.

In eigen land – en ver daarbuiten – is Weah nog altijd immens populair. In de schaduw van deze grootheid staat zijn bloedeigen zoon, George Weah junior. Na een veelbelovend begin bij AC Milan speelt de 22-jarige aanvaller nu in de tweede klasse in Zwitserland.

Milan
In 2003 ziet de toekomst er nog rooskleurig uit voor de toen 16-jarige zoon van Weah. Vader George dringt er bij zijn voormalige werkgever AC Milan op aan om zoonlief op te nemen in de jeugdopleiding van de Milanese club. ‘We voldoen graag aan zijn verzoek’, zei directeur Areido Braida. ‘Milan is één grote familie.’

Toch zijn het niet alleen de connecties van senior die junior een plekje bezorgen bij Milan. De aanvaller blijkt wel degelijk te kunnen voetballen. In dezelfde tijd maakt Weah junior zijn debuut voor het Amerikaanse nationale elftal voor spelers onder de 20 jaar. Weah is het product van een Liberiaanse vader en Amerikaanse moeder en daarom mag hij voor de Verenigde Staten uitkomen.

Adu
Ook supertalent Freddy Adu speelt dan in hetzelfde team. De Amerikaan met Ghanese roots werd lange tijd gezien als de nieuwe Pelé, maar kan het tot op heden niet waarmaken. Adu staat nu onder contract bij Benfica, maar komt daar zelden voor in de plannen van de trainer.

Net als Adu kampt ook Weah junior met een grote naam. Indertijd zei de VI dat Weah een veelbelovende toekomst tegemoet kon zien en dat hij in de voetstappen van zijn vader zou kunnen treden. Maar het vergaat Weah junior nog slechter dan Adu. De zoon van de Liberaanse voetballegende verdwijnt zelfs helemaal in de vergetelheid.

Talent
Het blijkt dat je als zoon van een van de beste Afrikaanse spelers ooit een tijdje kan teren op de naam Weah. Daarna ontbeert junior gewoonweg het benodigde talent. De voetstappen die zijn vader achterliet gaan een andere kant op dan het pad dat junior volgt.

En zo geschiedde het dat Weah junior als zoon van de bekendste Liberiaan zijn dagen slijt in het keurige Zwitserland. In de tweede divisie nog wel. Het stadion telt niet meer dan 3734 plaatsen, waarvan het grootste deel staanplaatsen zijn. Wellicht is de liefde voor het spelletje het enige wat hem in het Alpenland houdt.

Politicus
Weah senior is inmiddels fulltime politicus die voor de tweede maal een gooi naar het presidentschap wil doen. Gezien zijn ongekende populariteit in Liberia maakt hij vast een goede kans.

En junior? Die zal altijd door het leven gaan als “de zoon van”. Zelfs helemaal in Zwitserland, tussen de hogen Alpen, zal bij elke balaanname van junior de naam van zijn vader echoën.

De meeste voetballers die hun schoenen aan de wilgen hebben gehangen verdwijnen langzaam uit het collectieve geheugen. Roadto2010 houdt de herinnering aan deze Vergeten Voetballers levend. Deze week: James Debbah, het talentvolle neefje van George Weah.

James Debbah is een van de beste voetballers die Liberia ooit gekend heeft. Zijn pech was dat hij altijd in de schaduw stond van zijn beroemde neef George Weah, Wereldvoetballer van het Jaar in 1995. Terwijl Weah naam maakte bij AC Milaan, speelde Debbah bij Olympique Lyon, Monaco en Nice. Als we Weah mogen geloven, had Debba meer talent dan hij.

James “Salinsa” Debbah begint zijn voetbalcarrière in 1984. Samen met George Weah gaat hij voetballen bij Mighty Barrolle, een club in Liberia’s hoofdstad Monrovia. De Liberiaanse journalist Emmanuel Geeza Williams is fan van de club en ziet Debbah van jongs af aan spelen. Ze worden vrienden als ze een jaar of tien zijn.

Williams en Debbah groeien op in Fiamah, een voorstad van Monrovia. Ze vinden elkaar in hun passie voor voetbal. ‘We voetbalden samen op het strand, dat was ons leven toen.’ Debbah speelt bij Mighty Barrolle op het hoogste niveau, Williams is fan. ‘Ik kon niet slapen als ze verloren hadden’, herinnert de journalist zich.

Samuel K. Doe
Na een jaar Mighty Barrolle stapt Weah over naar Invincible Eleven, een andere club uit Monrovia. De inmiddels populaire Debbah blijft vijf jaar langer bij Barrolle. Ook Samuel K. Doe is fan van Debbah. De Liberiaanse president investeert veel geld in diens club Mighty Barrolle. In 1989 kondigt de speler zijn vertrek aan. Debbah vertrekt naar Kameroen, waar hij voor Union Douala gaat spelen.

Na één jaar maakt hij de overstap naar Europa, Frankrijk om precies te zijn. Hij gaat spelen voor Olympique Alès, dat op dat moment in de Franse tweede divisie uitkomt. Williams verliest zijn vriend uit het oog.

Les Rouge et Blanc
Na een succesvol jaar in Frankrijk (zes goal in 21 wedstrijden) draagt Weah hem voor bij Monaco. De club is geïnteresseerd en Debbah maakt de overstap. Hij speelt een seizoen voor Les Rouge et Blanc. Het is een goed jaar voor de club. Monaco wint de Coupe de France, de Franse beker. Debbah speelt twaalf wedstrijden, waarin hij twee keer scoort.

In 1992 gaat hij voetballen bij Olympique Lyonnais. De vier jaar die volgen zijn de beste uit zijn carrière. Hij verovert een plek in de basis en scoort veelvuldig. Toch lukt het hem niet om uit de schaduw van zijn roemruchte neef te treden. In 1995 gaat hij spelen voor OGC Nice, waarna een kort verblijf bij het Belgische Anderlecht volgt.

Parijs
Midden jaren ’90 ontmoeten Williams en Debbah elkaar weer. ‘We kwamen elkaar tegen in Den Haag’, aldus Williams. ‘Hij vond het leuk om me weer te zien en nodigde me uit om in Parijs langs te komen.’ Debbah speelt op dat moment bij Paris Saint-Germain, waar Artur Jorge de scepter zwaait. De Liberiaanse spits komt nauwelijks aan spelen toe. ‘Jorge hield niet van Afrikaanse spelers, werd gezegd’, verklaart Williams. ‘James kreeg geen kans.’

Dat komt ook deels doordat hij veel concurrentie heeft. En Debbah is, hoewel hij veel talent heeft, niet altijd even gemotiveerd. Deze houding valt ook zijn collega’s op. In 1998, tijdens een FIFA-gala in Barcelona, komt de Franse voetballer Lilian Thuram Weah tegen. ‘James is een geweldige voetballer’, zegt Thuram. ‘Ik snap niet dat hij niet beter zijn best doet.’ Weah verwijst hem door naar Williams. ‘James is James, zei ik’ vertelt de journalist. ‘Met James weet je het nooit.’

Politiek
Na Paris SG speelt Debbah in Turkije, Griekenland, Bahrein en Indonesië. Weah, inmiddels gestopt met voetballen, kiest voor de politiek. In 2005 probeert hij president van Liberia te worden. Debbah valt zijn neef openlijk af. Hij steunt diens concurrent. ‘Weah heeft geen ervaring’, zegt hij in een interview met de BBC.

‘Na dat interview is het nooit meer goed gekomen tussen hen’, zegt Williams. De voetballers zien elkaar voor het laatst tijdens de afscheidswedstrijd van oud-teamgenoot Kelvin Sebwe. Zowel Debbah als Weah scoort, maar ze wisselen geen woord met elkaar.

Sinds 2009 heeft de 42-jarige spits geen club meer. ‘Wat hij nu gaat doen weet ik niet’, zegt Williams. Een gooi naar het presidentschap misschien? ‘Nee, daar is hij niet de man voor. Hij heeft andere ambities.’

Leeftijd
De leeftijd van Debbah is onzeker. Zelf heeft hij meer dan eens aangegeven dat hij is geboren in 1979. Een ander geboortejaar dat vaak opduikt is 1967. Als de eerste datum klopt, was hij acht jaar toen hij voor het eerst in het eerste team van Mighty Barrolle, dertien toen hij bij Union Douala aan de slag ging en een twintigjarige (met vijf jaar wedstrijdervaring) toen hij bij Olympique Alès ging spelen.

Als Debbah echter in 1967 is geboren, en dat is waarschijnlijker, dan was hij achterin de dertig (oud, zelfs voor Afrikaanse begrippen) nog in het nationale elftal van Liberia. Volgens Williams, een jeugdvriend van Debbah, is deze datum  correct. ‘Ja, hij was toen al oud, maar ik weet zeker dat hij in 1967 geboren is.’

Nationale elftal
Debbah is in Europa misschien niet erg bekend, in Liberia is dat anders. De voetballer is een legende. ‘Debbah was op zijn best als hij voor het nationale elftal speelde’, zegt Williams enthousiast. De spits speelde 72 wedstrijden voor Liberia, waarin hij 42 keer scoorde, bijna twee keer zoveel als George Weah.

De vraag blijft: wie was er beter, George of James? ‘In Liberia is men nog altijd verdeeld. Er is een James en een George-kamp’, vertelt Williams.

‘Ik weet het niet’, zegt hij na lang nadenken. ‘In Liberia was Debbah beter, maar toen ze naar het buitenland gingen ontwikkelde Weah zich beter. Debbah had heel veel talent, maar hij ging er niet zorgvuldig mee om. Hij had meer, veel meer, kunnen bereiken als hij gemotiveerder was geweest.’

George Weah
In Claratown, een van de sloppenwijken van de hoofdstad Monrovia, ontwikkelde Weah zijn voetbaltalent. Hij werd gecontracteerd door de eerste divisieclub Innvincible Eleven. In 1988 had Weah de interesse gewekt van de Kameroense club Tonnere en vertrok naar die club. De toenmalige trainer, Claude Leroy, bracht George onder de aandacht van zijn collega en landgenoot Arsene Wenger, die de jonge speler vervolgens inlijfde bij AS Monaco. Na een jaar Monaco vertrok Weah naar Paris Saint Germain. Daar werd hij in 1995 de eerste Afrikaan die tot beste speler van de wereld werd gekroond. Na dat succes ging hij naar AC Milan. Daar boekte hij grote successen. Na Milaan trok Weah achtereenvolgens nog naar Chelsea, Manchester City en Olympique Lyon. Bij deze clubs herhaalde hij echter niet meer de prestaties van voorheen. Weah sloot zijn carrière af in de Verenigde Arabische Emiraten. Hij werd ook nog verkozen tot Afrikaans voetballer van de eeuw.

Burgeroorlog
De burgeroorlog kende zijn hoogtepunt in 1990. Daarvoor was het land vreedzaam en werd het wel met Zwitserland vergeleken. De burgeroorlog die uitbrak, was vooral een gevecht tussen afstammeling van bevrijde slaven en de autochtone bevolking. Rebellenleider Charles Taylor, die momenteel in Nederland terechtstaat in Den Haag op verdenking van oorlogsmisdaden, deed namens de nazaten van de voormalige slaven een geslaagde poging om president Samuel Doe ten val te brengen. Tijdens de oorlog die daarop volgde kwamen 300.000 mensen om.

Het voetbal tijdens de oorlog
Emmanuel moest zelf vanwege de oorlog vluchten. Hij belandde in een vluchtelingenkamp in Ghana. Daar kreeg hij een kans om de opleiding journalistiek te volgen. In het boek vertelt hij dat voetbal een grote rol speelde in zijn vluchtelingenbestaan.
‘Alle bewoners van het kamp zagen het als een welkome ontsnapping aan de realiteit, zodat stammen die in de oorlog elkaars vijanden waren geweest nader tot elkaar kwamen. George Weahs successen in Europa bij clubs als Paris Saint-Germain en AC Milan gaven mij en duizenden andere vluchtelingen hoop in een periode die werd gekenmerkt door dood en verderf. Als we Georges prestaties bespraken maakte het niet uit of we Bassa, Madingo, Krahn of Gio waren. En als Liberia vanwege de oorlog een wedstrijd in Ghana moest spelen, leefde het hele kamp mee. (…) Tijdens wedstrijden van het Liberiaanse elftal werden de wapens tijdelijk neergelegd en overwinningen werden dagen, weken of soms zelfs maanden gebroederlijk gevierd. Daarna werden de gevechten hervat, tot de volgende wedstrijd van de Lone Stars zich aandiende. ‘

Presidentschap
Na zijn succesvolle carrière ging Weah de politiek in. Sterker nog, hij deed mee aan de presidentsverkiezingen. De burgeroorlog was inmiddels afgelopen en het was de tweede keer dat Liberianen een president mochten kiezen. De eerste ronde wist Weah te winnen. Uiteindelijk verloor hij de strijd van Ellen Sirleaf die daarmee de eerste vrouwelijke president ooit in Afrika werd. ‘Weah was onervaren en mensen vonden dat hij onvoldoende scholing had gehad. Bovendien ging hij in zee met oude politici die de mensen niet aanstonden’, ligt Emmanuel toe.
Volgend jaar zijn er weer verkiezingen en Weah doet opnieuw mee. De afgelopen jaren is hij druk bezig geweest met studeren in de Verenigde Staten. Hij volgt twee opleidingen, strafrecht en bedrijfskunde. ‘De kans is groot dat hij het nu wél wordt, hij heeft zich goed ontwikkeld en is flink gaan studeren’, aldus Emanuel. Ook deze keer is Sirleaf de tegenstander. Emmanuel weet al op wie hij gaat stemmen. ‘Ik steun de campagne van Weah, hij is bereid om veel te investeren in sport en met name voetbal. Dit is belangrijk omdat sport een manier is om jezelf te ontwikkelen.’

James Debbah
Opmerkelijk is dat Emmanuel eigenlijk meer heeft met een andere Liberiaanse voetballer uit die tijd, namelijk James Debbah. Als Debbah meer discipline had gehad, was hij mogelijk Liberia’s grootste ster geweest. ‘Debbah had meer talent dan Weah, dat geeft George ook toe. Weah had echter een erg goede discipline waar Debbah er nog wel eens de kantjes vanaf liep.’
Weah blijft de grootste speler aller tijden uit Afrika, en niet alleen vanwege zijn prestaties op het voetbalveld. ‘Weah vergat niet waar hij vandaan kwam. Hij heeft veel mensen geholpen en hoop gegeven. Bovendien heeft hij een missie om Liberia weer op te bouwen’, aldus Emmanuel.

Het boek ‘Africa United’ verschijnt op 15 april. Volgende week deel 6 waarin Saley Marius Kouassi centraal staat. Hij heeft een hoofdstuk in het boek gewijd aan Didier Drogba.

Ieder jaar hangen voetbalhelden van weleer hun voetbalschoenen aan de wilgen. De meeste van hen verdwijnen langzaam uit het collectieve geheugen. Roadto2010 houdt de herinnering aan deze Vergeten Voetballers levend. Deze week: George Weah, Afrikaans voetballer van de eeuw.

Eigenlijk is George Weah, een van de grootste Afrikaanse voetballers ooit, helemaal geen vergeten voetballer. Iedere voetbalminnende Afrikaan kan zich de boomlange spits voor de geest halen. Sterker: in zijn geboorteland wordt hij als een god aanbeden.

Ook in Europa zijn we de voetballer Weah niet vergeten. Hij werd in 1995 uitgeroepen tot beste speler van Afrika, van Europa en van de wereld. Velen zullen bij het noemen van zijn naam denken aan AC Milan of Monaco. Zo succesvol als zijn clubcarrière was, zo sneu is zijn loopbaan als international. Weah speelde vanwege de nietige status van zijn vaderland nooit op een WK.

George Tawlon Manneh Oppong Ousman Weah ziet het levenslicht op 1 oktober 1966 geboren. Zijn wieg staat in een sloppenwijk in de buurt in de hoofdstad Monrovia, de hoofdstad van Liberia. Zijn ouders William T. Weah, Sr. en Anna Quayeweah laten het opvoeden van hun zoon over aan diens grootmoeder.

Pampee Wleh
Weah gaat, in tegenstelling tot de meeste andere inwoners van de sloppenwijk, naar school. Daar wordt hij tijdens een partijtje basketbal ontdekt door Pampee Wleh. De trainer wordt een soort vaderfiguur voor Weah.

Wleh verhuist samen met zijn pupil naar de hoofdstad Monrovia, waar de jonge voetballer voor de Clara Town Survivors gaat spelen. Hij is dan 15 jaar oud. Zes jaar later verhuist hij naar Kameroen. Weah gaat spelen voor Tonnerre Yaoundé, een van de beste teams van het continent. Nog geen jaar later maakt hij de overstap naar Europa.

De Fransman Claude Le Roy, de toenmalige bondscoach van Kameroen, ziet in Weah een uitzonderlijk talent. Le Roy neemt contact op met Arsene Wenger van AS Monaco. Deze is geïnteresseerd en Weah vertrekt naar Europa.

Bij Monaco maakt hij in eerste instantie weinig indruk. Vooral tactisch komt de dan 22-jarige voetballer tekort. Maar Weah weet zich snel aan te passen aan de organisatiegraad van het Europese voetbal.

Onbruikbaar
‘Het was beslist de grootste verandering die ik ooit heb gezien in een speler’, zegt toenmalig Monaco-coach Arsene Wenger achteraf. ‘Hij maakte in het begin een onbruikbare indruk. Maar hij had zo’n ambitie, zo’n vurige wens een ster te worden, dat hij het heeft gemaakt.’

Weah ontwikkelt zich tot een fenomeen. Hij is technisch, krachtig, snel en trefzeker. In 1989 wordt hij voor het eerst verkozen tot Afrikaans Voetballer van het Jaar. Twee jaar later win hij met Monaco de Franse beker, waarna hij naar Paris Saint German vertrok. In 1995, als hij de overstap naar AC Milan maakt, volgt het toppunt van zijn internationale roem: hij wordt uitgeroepen tot Afrikaans, Europees en Wereldvoetballer van het Jaar.

In 2000, na vijf jaar trouwe dienst, is hij niet meer nodig bij AC Milan. Dat is opvallend genoeg het jaar waarin hij wordt uitgeroepen tot Afrikaans Voetballer van de Eeuw.

Weah wordt uitgeleend aan Chelsea, verkocht aan Manchester City en speelt nog een jaar voor Olympique Marseille, maar benadert nergens het niveau dat hij in 1995 had. Hij eindigt zijn carrière bij Al Jazira, een club in de Verenigde Arabische Emiraten, en dat is het laatste wat de internationale voetbalwereld voorlopig van de dan 37-jarige Weah zal horen.

Internationaal avontuur
George Weah’s internationale carrière kwam nooit van de grond. Met een topspits als Weah in de gelederen moet Liberia het WK kunnen halen, zou je zeggen. Het land heeft zich tot op de dag van vandaag echter nog nooit voor een eindronde van het WK gekwalificeerd.

In 1996 haalt het land dankzij Weah voor het eerst de eindronde van de Afrika Cup, maar erg lang duurt dat avontuur niet. Liberia wint één wedstrijd en eindigt in punten gelijk met Zaïre en Gabon, de twee andere team in de groep. Helaas voor de Liberianen eindigen zij op doelsaldo als laatste in de poule en mogen naar huis. Weah scoort niet en stopt als international.

Overigens is het algemeen bekend dat Weah jarenlang eigenhandig het nationale elftal sponsorde. Hij zorgde voor accommodaties, transport en eten als de internationals ergens een wedstrijd moesten spelen. Ook dáár had hij op een gegeven moment schoon genoeg van.

Charles Taylor
Eigenlijk wil hij al niet meedoen aan de Afrika Cup, omdat hij zich niet veilig voelt in Afrika. Na een 2-1 nederlaag tegen Ghana wordt Weah bijna gestenigd door zijn eigen supporters, die hem verantwoordelijk stellen voor het verlies. In 1996 wordt zijn huis in Liberia platgebrand door aanhangers van NPFL-krijgsheer Charles Taylor, die later president werd, nadat Weah in een interview gezegd had dat het door burgeroorlog verscheurde land een mandaatgebied van de Verenigde Naties moest worden.

Uiteindelijk is het Taylor zelf die Weah doet besluiten om nog een keer zijn opwachting te maken voor de nationale ploeg. De gespannen relatie met Taylor is voor Weah de voornaamste reden om er als international uiteindelijk toch een punt achter te zetten.

‘Taylor denkt dat ik op zijn baan uit ben. Hij is jaloers omdat ik in Liberia zo populair ben. Ik ben bang dat ik zal worden gedood, alleen omdat ik beroemd ben. Ik wil niet dat me wat gebeurt zolang mijn kinderen naar school gaan. Ik ben bang en voel me niet meer zeker’, zou Weah later zeggen.

‘Maar’, benadrukt hij. ‘Ik koester absoluut geen politieke aspiraties. Ik wil liever herinnerd worden als de grootste Afrikaanse voetballer van mijn generatie.’

Presidentschap
In 2005 werpt Weah zich onverwacht op als redder van zijn land. Na jaren van burgeroorlog organiseert het land voor het eerst in jaren presidentsverkiezingen. Weah is een van de favorieten. ‘Ik ben iemand die mensen samenbrengt’, zegt hij. ‘De enige die vrede kan brengen in dit land.’

Weah dankt zijn favorietenstatus aan liefdadige activiteiten. De voetbalvedette deelt de jarenlang geld en rijst uit onder zijn landgenoten, financierde zoals gezegd het nationale voetbalelftal en bezoekt kampen voor gedemobiliseerde kindsoldaten, om hen aan te moedigen de wapens neer te leggen. Veel aanhangers noemen hem “Pappie”, in Afrika een zeer gebruikelijke benaming voor vaderlijke leidersfiguren die gunsten uitdelen.

Leiderschap
Liberia heeft in die dagen dringend behoefte aan goed leiderschap. Het West-Afrikaanse land is na decennia van corruptie en bloedvergieten een van de armste plekken ter wereld. Gedrogeerde kindsoldaten terroriseren al jaren de bevolking. Vrijwel alle bruggen zijn kapot, er zijn nauwelijks ziekenhuizen, alle scholen zijn verwaarloosd, er is geen elektriciteit of stromend water meer, en vier op de vijf mensen zijn werkloos.

Hoe Weah, als hij president wordt, de problemen wil aanpakken, is minder duidelijk. Wie hem ernaar vraagt, krijgt slechts te horen dat hij eerlijke, verstandige medewerkers zal aantrekken. Critici vrezen dan ook dat Weah, die zijn middelbare school niet afmaakte, onvoldoende bagage heeft om president te worden.

Weah wint de eerste ronde, maar delft uiteindelijk toch het onderspit. Weah zegt dat er gefraudeerd is, maar deze klacht wordt ongegrond verklaard. Ellen Johnson Sirleaf, voormalig medewerker van de wereldbank en wél hoogopgeleid, wordt de eerste gekozen president van het land.

Weah neemt de kritiek van zijn tegenstanders ter harte: hij gaat naar school. In de Verenigde Staten haalt hij zijn middelbare schooldiploma. In 2007 wordt hij aangenomen op een universiteit in Florida. Volgens sommigen bereid hij zich daar voor op een nieuwe gooi naar het presidentschap in 2011. “Pappie for president!”

In de rubriek Herinneringen uit de oude doos, blikt Marc Broere iedere week terug op zijn persoonlijke ervaringen met Afrikaanse voetballers. In deze aflevering blijven we nog even in Liberia.  Lazen we vorige week hoe voetbal en de inspanningen van stervoetballer George Weah hebben bijgedragen aan een einde van de burgeroorlog, vandaag gaat het over een bijzonder voetbalteam van voormalige kindsoldaten: FC Watanga.

Het is 1999. De Watanga Football Club traint op een stoffig veldje aan een drukke weg in Monrovia, de hoofdstad van Liberia. Het verhaal achter de club is bijzonder. De spelers van Watanga zijn voormalige kindsoldaten die bij verschillende strijdgroepen vochten. Voorzitter Andy Quamie heeft een stapeltje achtergrondinformatie over zijn voetbalclub meegenomen. Zo lezen we dat Watanga is ontstaan uit de noodzaak om voormalige strijders door voetbal met elkaar te laten verzoenen.

Strijders
De jonge Liberianen hadden door de zevenjarige oorlog nooit de mogelijkheid gehad om in een normale atmosfeer op te groeien en naar school te gaan. ‘Maar het zijn dezelfde jongeren bij wie de toekomst van Liberia in handen ligt’, verduidelijkt Quamie. ‘Sport is een goede eerste stap om te reïntegreren in de samenleving en om strijders uit de verschillende legers zich met elkaar te laten verzoenen.’

Naast verzoening probeert de voetbalclub de gewezen kindsoldaten weer terug te krijgen door het verstrekken van beurzen. Ook wil de club ex-kindsoldaten helpen bij het opstarten van kleine ondernemingen en gemeenschapsprojecten in de dorpen waar ze vandaan komen.

Samuel Doe
Na de training vertellen Quamie en speler Christopher Robert hun verhaal over de oorlog. Quamie was zeventien toen de oorlog uitbrak. Hij moest zich naar eigen zeggen wel bij de rebellen van Charles Taylor aansluiten omdat de soldaten van president Samuel Doe het op zijn etnische groep gemunt hadden. Voor Robert geldt hetzelfde. Robert werd een mythische figuur in het leger van Taylor omdat hij als zesjarige het grootste type machinegeweer bediende.

Het lijkt bijna onmogelijk om weer een normaal leven te leiden na een jeugd in oorlogstijd. Maar volgens Robert valt dat mee. ‘Juist als je een oorlog hebt meegemaakt kun je in vredestijd iedere dag genieten. En ook de gedachte om met voetbal aan de slag te gaan heeft me altijd op de been gehouden. Ik heb mijn hele leven al van voetbal gehouden. De bal heeft me overal gevolgd, zelfs tijdens de oorlog. Ik had altijd een bal bij me en tijdens ieder vrij moment gingen we voetballen.’

Lichtpuntjes
Het is duidelijk dat de jongens liever over de rol van voetbal tijdens de oorlog praten dan over de gevechten zelf. ‘De enige lichtpuntjes tijdens de oorlog waren de momenten dat het nationale team van Liberia speelde’, zegt Quamie. ‘Alle strijdgroepen legden hun wapens neer en gingen naar het stadion of luisterden naar de wedstrijd op de radio.’

Robert knikt en vervolgt: ‘De soldaten van de verschillende strijdgroepen verzamelden zich eerst in de neutrale zone van de stad. Daar trokken we andere kleren aan en gingen gezamenlijk naar het stadion. Je vroeg niet aan de andere jongens bij welke groep ze vochten. Mensen namen een groot risico, maar het was van nationaal belang om de wedstrijd te zien.’

Schotelantenne
Zelf zat Robert een groot deel van de oorlog in de bush. ‘De meeste wedstrijden van ons nationale team heb ik op de televisie of radio moeten volgen. We zaten op een gegeven moment zelfs in een huis met schotelantenne. Daar keken we altijd naar de wedstrijden van AS Monaco met George Weah of James Debbah.’

Ook de wereldkampioenschappen van 1990 en 1994 heeft hij tijdens de oorlog op de televisie gezien. ‘We hebben gejuicht na al die prachtige doelpunten van Roger Milla. De enige plezierige momenten tijdens die zeven jaar oorlog werden veroorzaakt door voetbal.’

Droom
Voor beiden is Watanga FC hun grote droom. ‘Mijn grote wens is dat ons team enkele wedstrijden in Europa kan spelen, zodat we ons verhaal kunnen vertellen’, zegt Quamie. ‘Het is mijn droom dat kinderen op de hele wereld later in hun geschiedenisboeken kunnen lezen dat er eens een groep jonge strijders in Liberia was die zich na hun ontwapening hadden omgevormd tot een onverslaanbaar voetbalteam.’

Watanga FC  speelt momenteel in de hoogste divisie van het Liberiaanse voetbal. Andy Quamie is nog steeds voorzitter. Op dit moment onderzoekt lokaalmondiaal de mogelijkheden voor het organiseren van de Game of Hope, een voetbalwedstrijd tussen twee teams van voormalige kindsoldaten. De wedstrijd zal gaan tussen Watanga FC en  Goleadors de Paz, een elftal uit Colombia dat eveneens uit voormalige kindsoldaten bestaat.

In de volgende aflevering een bezoek aan Nwankwo Kanu in Nigeria.

Het Liberiaanse elftal logeert in de Kings Lodge, een hotel dat eigendom is van George Weah. We hebben een boeiend gesprek met de stervoetballer. Weah vertelt dat hij tijdens de oorlog bewust alle kosten voor het elftal betaalde. ‘Omdat ik iets aan het imago van het land wilde doen. De mensen zagen op televisie alleen maar oorlog en gruwelijkheden als het over Liberia ging.’

‘Op het moment dat wij voetbalden zag de wereld ook iets anders. Mensen waren dan verrast over het feit dat een land in oorlog ook een goed voetbalteam op de been kon brengen, een team waar het hele land naar keek en dat door alle Liberianen werd aangemoedigd. We lieten zien dat sport eenheid in het land kan brengen en mensen kan verenigen. Hiermee hebben we overal in de wereld respect afgedwongen.’

Weah is ervan overtuigd dat voetbal uiteindelijk ook aan het beëindigen van de oorlog heeft bijgedragen. ‘Ik denk dat voetbal zelfs de basis voor de vrede heeft gelegd. In het voetbalstadion leerden de soldaten van de verschillende strijdgroepen dat ze gezamenlijk één team konden aanmoedigen, dat ze achter één team konden staan. Kindsoldaten die waren grootgebracht met oorlog, leerden in het stadion wat vrede en verzoening was.’

Terug in Clara Town
De dag voordat Weah weer vertrekt krijgt hij een eredoctoraat uitgereikt. Omdat de universiteit te klein is, vindt het gebeuren plaats in een groot congrescentrum buiten Monrovia. De zaal zit volgepakt met feestelijk geklede mensen. De rector magnificus heeft moeite om zijn emoties in bedwang te houden. ‘De man die nu aan de beurt is maakte geschiedenis’, zegt hij.

‘Hij kreeg als eerste voetballer in één jaar drie onderscheidingen: beste voetballer van Afrika, beste voetballer van Europa en beste voetballer van de wereld. Dat is een unieke prestatie, nog nooit geëvenaard. Door deze man weet de wereld waar Liberia ligt. Hij is een rolmodel voor deze generatie en voor toekomstige generaties Liberianen. Dames en heren, de beste ambassadeur van Liberia en van Afrika: dr. George Weah.’

Na afloop van de ceremonie vertrekken Weah en zijn vrienden naar Clara Town, een sloppenwijk aan de rand van Monrovia. Hier heeft de voetballer een groot deel van zijn jeugd doorgebracht. De ontvangst vindt plaats in een vervallen gebouwtje waar een jongerenorganisatie is gevestigd. Binnen enkele minuten is de ruimte gevuld met tientallen buurtbewoners, terwijl er vele honderden buiten staan die door nerveuze veiligheidsagenten op afstand worden gehouden.

‘Welkom thuis George, in de wijk waar je nog ongetwijfeld iedereen van gezicht kent’, zegt een medewerker van de organisatie. ‘Zoals je weet mobiliseert onze wijk jongeren uit deze wijk om de armoede te bestrijden. We hadden ons werk nooit kunnen doen zonder jouw financiële steun.’

Een rolmodel worden
Weah loopt naar het katheder en praat voor de vuist weg. ‘Moeders en vaders van Clara Town. Het is een grote eer om weer in deze gemeenschap te zijn, een gemeenschap van goede mensen. Het is een voorrecht om jullie weer te ontmoeten.’  Een oorverdovend gejuich klinkt op.

Weah vervolgt: ‘Onze wijk heeft veel goede mensen voortgebracht die zich aan een bestaan van armoede hebben weten te ontworstelen. Niet alleen een profvoetballer, maar ook dokters, managers en verpleegsters. Laten we allemaal samenwerken om de armoede uit te roeien en kansen te creëren voor onze jongeren. Ik zal mijn bijdrage blijven leveren, maar ik kan het niet alleen doen.’

De voetballer richt een speciaal woord tot de jongeren. ‘De toekomst van ons land ligt bij onze jongens en meisjes. Ik weet dat onze economie er niet rooskleurig voor staat, maar jullie moeten er alles aan doen om werk te vinden. Jullie moeten er alles aan doen om bedrijfjes op te zetten die geld genereren. Jullie moeten net als ik een rolmodel worden.’

Drugs gebruiken
Weah laat zijn ogen op indringende wijze de zaal rondgaan en spreekt dan op dreigende toon: ‘Ik wil hier in Clara Town geen jongeren zien die stelen, drinken, drugs gebruiken en geen respect voor ouderen tonen. Ik wil dat de jeugd zijn verantwoordelijkheid neemt en zijn talenten benut. Bundel al jullie ideeën en projecten samen en dan zal ik mijn bijdrage leveren om ze te realiseren.’

Als Weah uitgesproken is wordt er aan de overkant van de straat een monument ter ere van hem onthuld. De grote muurschildering toont de voetballer als een Romeinse keizer met lauwerkrans. Niets lijkt Clara Town ver genoeg te gaan om haar grote held te eren.

George Weah beëindigde zijn voetbalcarrière in 2002. Hij deed in oktober 2005 mee aan de presidentsverkiezingen in Liberia en had na de eerste ronde ook de meeste stemmen. Toch moest hij het uiteindelijk het afleggen tegen de huidige president, Ellen Johnson-Sirleaf. Onder haar presidentschap is het land nu duidelijk de weg naar boven ingeslagen.

Charles Taylor, die president van Liberia was tijdens onze ontmoeting met George Weah in 1999, zit nu in de gevangenis in Scheveningen. Hij moet voorkomen bij het Internationale Sierra Leone tribunaal in verband met zijn vermeende betrokkenheid bij de bloedige burgeroorlog in dit land.

In de rubriek ‘Herinneringen uit de oude doos’, blikt Marc Broere iedere week terug op zijn persoonlijke ervaringen met Afrikaanse voetballers. In deze eerste aflevering een terugblik op een reis die hij in 1999 samen met stervoetballer George Weah maakte naar Liberia. Hoe kon het toch dat alleen voetbal voor vrede kon zorgen in dit door burgeroorlog geteisterde land en wat was de rol van George Weah daarbij?

Het vliegtuig scheert lag over de westkust van Afrika. De 24-jarige jongen die na tien jaar voor het eerst weer terugkeert naar Liberia, kan het bijna niet geloven. ‘Zit George Weah echt in hetzelfde vliegtuig?’ Hij herhaalt zijn vraag wel drie keer en kijkt door het gangpad naar voren. Weah zit achter het gordijn in de business class, helemaal weggedoken in zijn stoel met een grote cassetterecorder op schoot.

‘Toen de burgeroorlog in 1989 uitbrak ben ik samen met mijn familie naar de Verenigde Staten gevlucht’, vertelt de jongen. ‘In al die jaren van bloedige oorlog was George Weah onze enige hoop. Als het nationale voetbalelftal speelde, legden de krijgsheren hun wapens neer en was er eenheid in het land. George heeft het allemaal uit zijn eigen zak betaald, hij wist dat er levens gered konden worden als ons voetbalelftal speelde. Daarom zal hij voor altijd ons nationale symbool blijven.’

Na een scherpe bocht zet het vliegtuig de daling in. Liberia weet dat haar nationale held in aantocht is. Honderden schoolkinderen hebben zich achter het hek van het kleine vliegveld verschanst om de voetballer te begroeten. Echt gelegenheid om hun ster te zien hebben ze niet. Weah’s BMW, met zijn naam op het nummerbord, staat al bij de vliegtuigtrap klaar. Voor de kinderen er erg in hebben is de auto vertrokken.

Het begin van verzoening
Om half acht de volgende ochtend traint het Liberiaanse team in het nationale stadion. Ook voor de oorlog was voetbal al belangrijk in Liberia’, vertelt de Liberiaanse journalist Emmanuel Geeza Williams me. George Weah stond toen de burgeroorlog in 1989 uitbrak aan het begin van zijn internationale carrière. ‘

Hij nam de verantwoordelijkheid op zich voor ons hele land’, zegt Geeza Williams met trots in zijn stem. ‘Probeer je de situatie voor te stellen van al die Liberianen in vluchtelingenkampen. We hadden geen enkel toekomstperspectief, moesten iedere dag zien te overleven en zagen de ene na de andere vredesconferentie mislukken. Dan is daar opeens een man die zag dat je door sport mensen bij elkaar kon brengen, dat je door sport mensen tijdelijk hun zorgen kon laten vergeten en troosten.’

‘Een man die het nationale elftal van Liberia bij elkaar wist te brengen omdat het misschien wel het begin kon zijn van een hernieuwd nationaal gevoel, het begin van verzoening.’

Gemaakt voor de winnende goal
Aan het einde van de middag gaan Weah en zijn vrienden basketballen tegen een universiteitsteam. Een van de toeschouwers is Pampee Wleh. Hij is de trainer die George Weah op tienjarige leeftijd ontdekte. Weah woonde toen in een klein dorpje waar hij werd opgevoed door zijn grootmoeder. Wleh zag meteen dat de magere jongen over een fantastische balcontrole en dribbel beschikte en nam hem onder zijn hoede.

De trainer werd een soort vaderfiguur voor Weah. Ze verhuisden samen naar Monrovia waar Weah ging spelen bij Clara Town Survivors en later de Invincible Eleven. Het duurde niet lang voordat hij werd overgenomen door Tonnerre Yaounde uit Kameroen, een van de grote topteams uit Afrika. Weah zou er nog geen jaar blijven omdat de bondscoach van Kameroen, de Fransman Claude Leroy, zijn collega Arsene Wenger van AS Monaco tipte over een uitzonderlijk talent uit Liberia.

In het mondaine Monaco beleefde Weah succesvolle jaren. Hij was een van de belangrijkste spelers van het team dat landskampioen werd van Frankrijk en in 1992 de finale van de Europa Cup voor bekerwinnaars bereikte. Weah ging vervolgens naar Paris St.Germain waar hij een echte ster werd. Samen met David Ginola vormde hij een van de gevaarlijkste spitsenduo’s van Europa. In de Champions League 1994-’95 scoorde Weah zeven doelpunten in zeven wedstrijden.

Hij werd in 1995 uitgeroepen tot beste speler van Afrika, Europa en van de wereld. Een jaar later ging hij naar AC Milan. ‘Weet je wat het is met George?’ zegt coach Wleh. ‘Als je een doelpunt nodig hebt, zal hij je dat schenken. George is geboren voor de winnende goal.’

Lees ook het tweede deel

Emmanuel Geeza Williams was een van de toonaangevende sportjournalisten van Liberia, totdat daar in het begin van de jaren negentig een bloedige burgeroorlog uitbrak. Maar tijdens deze moeilijke periode hield zijn liefde voor voetbal hem op de been. Emmanuel vluchtte naar Ghana en woont tegenwoordig in de Verenigde Staten, waar hij zijn werk als sportsjournalist voortzet.
Tijdens de Afrika Cup nam hij Marc Broere en André van der Stouwe mee naar het vluchtelingenkamp in Ghana waar hij tien jaar verbleef. In de reportage vertelt Emmanuel uit eigen ervaring hoe voetbal kan leiden tot vrede en wat de sport betekent in zijn eigen leven.

Een van onze reportages tijdens de Afrika Cup ging over Florence Okoe, de 23-jarige ster van de Black Queens. In het tijdschrift Onze Wereld (april, 2008) staat een artikel van André van der Stouwe over zijn ontmoeting met deze gedreven middenveldster.