Het is inmiddels meer dan een jaar geleden dat het WK voetbal in Zuid-Afrika werd georganiseerd. IPS bericht dat het eerste WK op Afrikaanse bodem weinig heeft opgeleverd voor het land. De dure stadions zijn nog lang niet rendabel, en de hulpprojecten die ertoe moesten bijdragen dat ook de arme Zuid-Afrikanen iets aan het miljardenevenement hadden, blijken maar langzaam gerealiseerd te worden.

Voetbalvelden

Zondag 10 juli huldigde de Zuid-Afrikaanse Voetbalbond (SAFA) in de buurt van Bronkhortspruit het zesde voetbalveld in dat sinds vorige zomer met hulp van de Wereldvoetbalbond (FIFA) kon worden aangelegd. De bedoeling is dat in heel Zuid-Afrika 52 goede velden met kunstgras en alle nodige gebouwen verschijnen, waar jongeren uit achtergestelde gemeenschappen hun talenten kunnen ontplooien.

Als alles goed loopt, zullen de voetbalcentra die bij de velden worden gebouwd, bijdragen tot de sociale vooruitgang in de arme wijken eromheen. Maar bij de toespraken in Bronkhortspruit klonk  ongerustheid door, meldt de officiële nieuwssite BuaNews. De gebruikers moeten ervoor zorgen dat het project geen witte olifant wordt, een project dat veel geld kost, maar nauwelijks nut heeft, speechte SAFA-ondervoorzitter Danny Jordaan. Hij bleek vooral beducht voor het gevaar dat de installaties spoedig onbruikbaar zouden kunnen worden door vandalisme.

Klein bedrag voor FIFA

Een deel van de investeringen in de voetbalvelden in armenwijken komt uit de World Cup Legacy Trust, een fonds van 560 miljoen rand (59 miljoen euro) dat de FIFA in December aan Zuid-Afrika overmaakte. Met het geld worden nu projecten gefinancierd die de ontwikkeling van het voetbal in Zuid-Afrika vooruithelpen, maar ook onderwijsinitiatieven en humanitaire projecten.

Voor de FIFA betekende het fonds geen echte aderlating. Volgens de Zuid-Afrikaanse krant Mail & Guardian haalde de Wereldvoetbalbond tijdens het WK van vorig jaar naar schatting 3,2 miljard dollar (2,3 miljard euro) uit sponsorcontracten en de verkoop van televisierechten. Het geld voor het trustfonds komt echter uit de winst op de ticketverkoop, die volgens een studie van  PricewaterhouseCoopers 5,1 miljard rand (534 miljoen euro) opleverde.

Hoge kosten voor Zuid-Afrika

De kosten-batenanalyse voor Zuid-Afrika klinkt minder positief. Schattingen over de totale uitgaven die op rekening kwamen van de Zuid-Afrikaanse overheid, zoals de bouw van nieuwe stadions en de verbetering van de transportinfrastructuur, de massale inzet van de veiligheidsdiensten en de marketingcampagne om genoeg bezoekers te lokken, variëren van zestig tot honderd miljard rand (6,3 tot 10,5 miljard euro).

Bij de aftrap van het toernooi stelde president Jacob Zuma dat het evenement het bruto binnenlands product van Zuid-Afrika in 2010 met een procentpunt zou doen stijgen. Dat bleek achteraf overdreven. Volgens de Mail & Guardian zijn Zuid-Afrikaanse economen het er nu over eens dat het WK Zuid-Afrika een bijkomende groei van 0,2 tot 0,3 procent opleverde. De bouwwerkzaamheden leverden 150.000 tot 200.000 bijkomende banen op, maar dat effect was maar tijdelijk.

Stadions blijven geld kosten

Intussen blijken de nieuwe stadions de Zuid-Afrikaanse belastingbetalers nog altijd geld te kosten, en dat zou nog jaren zo kunnen blijven. Het onderhoud van het stadion van Polokwane, een van kleinere en minder bekende gaststeden van het WK, kost dit jaar 23 miljoen rand (2,4 miljoen euro). Het stadbestuur moet daarvan 17 miljoen rand (1,8 miljoen euro) op tafel leggen.

Het stadion heeft geen echte thuisploegen, en de stad moet grote voetbal- of rugbyclubs geld toestoppen als ze goede affiches willen. Om niet verlieslatend te zijn, zou het stadion elke maand twee wedstrijden moeten kunnen organiseren die meer dan 15.000 toeschouwers trekken. Dat blijkt moeilijk haalbaar voor Polokwane.

Geen Thuisploegen

Ook andere nieuwe of vernieuwde stadions zijn nog niet rendabel. Het Nelson Mandela Bay Stadion heeft wel een thuisploeg, de rugbyformatie Eastern Province Kings, maar zou toch pas ten vroegste binnen twee à drie jaar zelfbedruipend zijn. De problemen zijn nog groter bij de duurste stadions: Green Point in Kaapstad en Moses Mabhida in Durban. Ze zijn allebei ver van wijken met veel voetbalfans gebouwd, hebben geen thuisploegen en hebben het moeilijk de rugbyploegen weg te lokken uit de stadions waar die traditioneel speelden. Het onderhoud en de uitbating van Green Point kost 46,5 miljoen rand (4,9 miljoen euro) per jaar.

(bron: IPS)

Links tussen voetbal en politiek, de FIFA gruwt ervan. Maar in Afrika kan het spel niet worden losgekoppeld van de politieke realiteit, schrijft journalist Kennedy Gondwe.

Door Kennedy Gondwe/Twenty Ten

Het is theepauze en de journalisten komen bij elkaar voor een bespiegeling van de presentatie die net is afgelopen. De bijeenkomst vindt plaats op de Universiteit van Coventry in Engeland, waar enkele Afrikaanse schrijvers deelnemen aan de Play the Game-conferentie van 2009.

De presentatie die wordt besproken, is die van Andrew Jennings, een Engelse onderzoeksjournalist, die vrijwel in zijn eentje de strijd heeft aangebonden met de stalen gordijnen die om de FIFA-kantoren en het topbestuur hangen. Het exposé in zijn boek FOUL! vat het allemaal goed samen.

Tijdens zijn presentatie vertelde Jennings een anekdote over een ontmoeting met de vice-president van de FIFA Jack Warner. De topman van de FIFA heeft sterke politieke banden in zijn thuisland Trinidad en Tobago en hij heeft zelfs nog meer invloed bij de FIFA.

Aanvaring
Jennings liet beelden zien van zijn aanvaring met Warner op een Zwitsers vliegveld, hoe hij bijna werd bespuugd en later racistische opmerkingen naar zijn hoofd kreeg geslingerd tijdens een politieke bijeenkomst in Trinidad en Tobago. Het leek erop alsof hij Warners persoonlijke domein was binnengedrongen. Gedenkwaardige passages uit de presentatie van Jennings vormen het onderwerp van gesprek tijdens de theepauze.

Dan was er nog Declan Hills bijdrage over verkochte wedstrijden. Hill, een Canadese journalist en de latere winnaar van de Play the Game-onderscheiding van 2009, had verkochte wedstrijden gecatalogiseerd in zijn boek The Fix.

Door het intrigerende betoog van Jennings gingen de deelnemers op zoek naar aanwijzingen over de betrokkenheid van Warner bij financiële onregelmatigheden, bijvoorbeeld bij de kaartverkoop. De functionaris was intussen ter verantwoording geroepen door een disciplinaire commissie.

Huwelijk
Een Ethiopische journalist sprak over het huwelijk tussen politiek en voetbal in zijn eigen land. Hij suggereerde dat het er daar niet anders aan toeging dan hij had gezien in de documentaire van Jennings.

Sterker nog, hij meende dat bestuurders in Afrika zich nog erger gedroegen tegenover journalisten. Die zienswijze werd ondersteund door een Nigeriaanse collega die een presentatie had voorbereid over een persoonlijk verhaal.

In zijn verslag, dat hij De strijd tussen David en Goliath noemde, vertelt hij over de Nigeriaanse functionaris Amos Adamu, die probeerde zijn werk te dwarsbomen door met gerechtelijke stappen te dreigen. Amadu, die inmiddels is geschorst als bestuurslid van de FIFA, was destijds actief in de Nigeriaanse regering als hoofd sportontwikkeling. Hij was ook voorzitter van het comité dat in 2003 de All Africa Games in Nigeria organiseerde.

Scheidslijn
Tijdens een discussie gingen de journalisten diep in op een aantal vragen, waarvan de belangrijkste was waarom er wereldwijd zo’n dunne scheidslijn bestond tussen voetbal en politiek.

In Afrika staat voetbal gelijk aan politiek. Die zijn al twee handen op één buik sinds de paus misdienaar was. Het is lastig om te achterhalen wanneer voetbal en politiek in Afrika tot het gemeenschappelijk besef kwamen dat zij bepaald geen water en vuur waren.

Toen de meeste Afrikaanse landen politiek onafhankelijk werden van hun koloniale overheersers, waren de toverwoorden in Afrika eenheid, eenheid en eenheid. Het eenpartijstelsel maakte plaats voor meerpartijenpolitiek. De nieuwe tirannen wilden hun volk verenigen, hetzij op het sportveld, hetzij op een ander sociaal vlak. Ze konden dit het eenvoudigst bereiken door zich op bestuurlijk niveau te mengen in de sport en door alle factoren op te ruimen die deze missie in de weg stonden.

Men was bang dat, zonder eensgezindheid onder de sinds kort onafhankelijke Afrikanen, de kolonialen in een andere gedaante zouden terugkeren, het volk zouden verdelen en hen later opnieuw zouden kolonialiseren.

Scenario
Is er elders in de wereld nog een dunne scheidslijn tussen voetbal en politiek, in het Afrikaanse scenario is daar nauwelijks sprake van. Als wereldvoetbalbond trekt de FIFA onmiddellijk aan de bel bij de minste zweem van wanbeleid onder de lidstaten, maar dit weerhoudt politici en de politiek er niet van om zelf een centrale rol in te nemen in het voetbal op het Afrikaanse continent.

Sommige politici hebben de populariteit van de sport zelfs gebruikt om zich te verzekeren van een politieke functie. Deze politici zijn hun carrière begonnen als voetbalbestuurders en lieten zich later in hun leven verlokken tot een politiek avontuur.

Afrikaanse regeringen sponsoren directeuren van voetbalbonden
die zij als ‘gebruiksvriendelijk’ beschouwen. Directeuren die in de gratie zijn bij de machthebbende politici, krijgen veel sneller toegang tot subsidies.

Mandela
Het eerste wereldkampioenschap voetbal in Afrika toont mooi aan hoe onafscheidelijk voetbal en politiek hier zijn. De Zuid-Afrikaanse regering moest haar toewijding aan het evenement demonstreren. Nelson Mandela werd zo sterk vereenzelvigd met de gebeurtenis dat hij tijdens de slotceremonie kort ten tonele moest verschijnen, ondanks zijn fragiele gezondheidstoestand.

Zelfs Sepp Blatter, een fel tegenstander van overheidsbemoeienis in het bestuur van het voetbal, kan niet ontkennen dat de politiek een rol speelde bij de toekenning en de uiteindelijke organisatie van Afrika’s eerste wereldkampioenschap.

Blatters verwijzing naar de Makana Football Association, een voetbalbond die op Robbeneiland werd opgericht tijdens het apartheidsregime, getuigt ervan dat de verwevenheid van voetbal en politiek op het Afrikaanse continent een geaccepteerd gegeven is.

De Makana Football Association was een georganiseerde divisie in een politieke gevangenis, die de regels van de FIFA hanteerde en waarin de huidige Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma fungeerde als functionaris en scheidsrechter.

Ceremonie
Tijdens een ceremonie op Robbeneiland in juli 2007 werd de Makana Football Association tot erelid van de FIFA benoemd. Het belang van voetbal en politiek in Zuid-Afrika wordt heel helder geïllustreerd in More Than Just a Game, een historische film die is gebaseerd op de Makana Football Association. Toen het boek en de film in 2009 in Kaapstad voor het eerst uitkwamen, erkende Blatter de relatie tussen voetbal en politiek.

Jerome Champagne, een vertegenwoordiger van de FIFA, gaf ook toe dat ‘het aangeeft welke rol voetbal heeft gespeeld in de geschiedenis van dit land, en het laat zien wat met voetbal kan worden bereikt: waardigheid en gelijkheid. Het onderstreept ook nog eens de waarde van de menselijke geest.’

Dictators
Een van Afrika’s meest geduchte dictators, Idi Amin, stond bekend om zijn passie voor het voetbal en veel Oegandese voetbalfans missen hem nog steeds om die reden. Amin was dan wel een politiek monster, maar zijn bewind vormde ook het hoogtepunt in de geschiedenis van het Oegandese voetbal.

Ondanks zijn kwaadaardigheid was Amin een toegewijd voetballiefhebber. In 1976 beloonde hij het nationale elftal van Oeganda, de Cranes, zelfs met een reisje naar Libië. Daar mochten de spelers zich al winkelend uitleven nadat ze de CECAFA Cup hadden binnengehaald, een regionale titel.

In 1978, tijdens het gruwelijke bewind van Amin, bereikte Oeganda de finale van de Afrika Cup, die met 2-0 werd verloren van Ghana. Het was aan de persoonlijke betrokkenheid van de dictator te danken dat het team zover was gekomen.

Luipaardhuid
Mogelijk wedijverde Amin met zijn politieke mentor, president Mobutu Sese Seko, die in het buurland Zaïre (nu de Democratische Republiek Congo) nauw betrokken was bij de Leopards, zoals het nationale elftal liefkozend werd genoemd. Sese Seko poseerde altijd met een hoed van luipaardhuid om zijn onmetelijke macht te tonen. Daaraan werd de bijnaam van het nationale elftal ontleend.

Hij noemde het elftal nog net niet naar zichzelf, in tegenstelling tot Kenneth Kaunda in het buurland Zambia. Kaunda gaf het nationale seniorenelftal de bijnaam KK-11, zijn initialen. Kaunda verscheen tijdens internationale wedstrijden gehuld in het rood-wit van de elfvoudige Zambiaanse landskampioen Nkana en vermaakte de menigte met jongleerkunstjes. Saillant is ook de traditie dat Kaunda bij iedere internationale wedstrijd de aftrap verrichte voor een afgeladen stadion.

Het Independence Stadium in Lusaka, waar Kaunda zijn vaardigheden tentoonspreidde, was in 1964 gebouwd om de onafhankelijkheid van het Britse koloniale bestuur te vieren en zou daarna worden afgebroken. Later werd het echter in gebruik genomen voor internationale voetbalwedstrijden. Ironisch genoeg werd Kaunda’s autostoet begin jaren ’90 in het Independence Stadium met sinaasappelen bekogeld door Zambiaanse demonstranten die het niet eens waren met zijn beleid.

Kiezers
De reden dat politici zich inlaten met voetbal is dat supporters ook kiezers zijn. Hoe meer politici zich identificeren met winnaars of voetbalsterren, hoe groter hun politieke succes.

De opvolger van Kaunda, Frederick Chiluba, buitte de populariteit van de sport ten volle uit. Hij trok door het land en doneerde minibusjes en geld aan voetbalclubs in een poging om, in strijd met de grondwet, voor een derde ambtstermijn te worden herkozen.

Chiluba dwong de directeur van de voetbalbond FAZ, Teddy Mulonga, ontslag te nemen na de bedroevende prestaties van het Zambiaanse team tijdens de Afrika Cup in Burkina Faso in 1998. Toen Mulonga opzij was gezet, maakte Chiluba de weg vrij voor de verkiezing van Evaristo Kasunga, die naar verluid aanzienlijke financiële steun kreeg van het overheidsapparaat.

Raadslid
De huidige gouverneur van de Zambiaanse provincie Copperbelt, Mwansa Mbulakulima, werkte als human resources manager bij een verzekeringsmaatschappij van de overheid, toen hij voorzitter werd van een voetbalclub en raadslid voor de regerende partij Movement for Multi-Party Democracy (MMD).

Na twee nederlagen bij de parlementaire verkiezingen zocht Mbulakulima zijn geluk bij de nationale voetbalbond, waar hij in 2004 werd benoemd tot woordvoerder. Dankzij die benoeming kwam hij volop in de schijnwerpers te staan en binnen twee jaar had hij een parlementszetel voor de MMD veroverd. Toen hij dit eenmaal had bereikt, en dat was waarschijnlijk vanaf het begin zijn doel geweest, verliet Mbulakulima de voetbalbond om zich te wijden aan zijn politieke carrière.

Er zijn voorbeelden te over van dit soort mensen bij de Afrikaanse voetbalbonden. De meesten zoeken een populair platform voor ze een politieke functie betrekken.

Weah
Naast Zambia valt Liberia op. Dit is het enige land dat een Wereldvoetballer van het Jaar (1995) heeft voortgebracht, George Weah, en hij werd de grootste oppositieleider. Het lijdt geen twijfel dat de populariteit van Weah als voetballer hem bijna naar de overwinning leidde bij de presidentsverkiezingen van 2005.

Ellen Johnson Sirleaf kwam aan de macht na een beslissende ronde, maar Weah had aldoor geleid in de opiniepeilingen dankzij zijn roem als voetballer. Er werd beweerd dat veel van Weahs aanhangers kindsoldaten waren, aangezien voetbal het enige was dat Liberia tijdens de burgeroorlog verenigde. De wapens zwegen als het nationale elftal speelde.
Na de oorlog wist Weah, als grote voetbalster, kindsoldaten ertoe te bewegen om de wapens neer te leggen.

Misdaden
FIFA-voorzitter Sepp Blatter raakte iets meer dan tien jaar geleden betrokken bij de Liberiaanse politiek. De Britse schrijver Andrew Jennings tekende op dat Blatter eer bewees aan de voormalige Liberiaanse president Charles Taylor – die later in Den Haag terecht zou staan wegens een hele reeks misdaden tegen de menselijkheid.

Volgens Jennings onderhield Blatter in 1999 banden met de afgezette Liberiaanse leider. De gruweldaden van Taylor, die toen al aan het licht waren gekomen, negeerde hij daarbij. Blatter kreeg opeens de hoogste onderscheiding van Liberia, The Humane Order of African Redemption. Dit eerbewijs ontbreekt echter op Blatters officiële erelijst.

Blatter scheen zich geen zorgen te maken over Taylors verleden tijdens zijn bezoek aan Liberia, zolang zijn reis hem maar stemmen opleverde voor de FIFA-verkiezingen van 2002, wat aangeeft hoezeer politiek van invloed is op voetbalverkiezingen op het hoogste niveau.

Blatters bezoek hielp Taylors schurkenimago te verzachten, aldus Jennings. Als tegenprestatie voerde Taylors schoonzoon Edwin Snowe, directeur van de Liberiaanse voetbalbond, campagne voor Blatters herverkiezing in 2002.

Toelage
Totdat Taylor uit de macht werd gezet, zag Snowe misschien geen noodzaak om de hulp van Blatter in te roepen. Zoals zoveel Afrikaanse en andere derdewereldlanden, kreeg Liberia een jaarlijkse toelage van 250.000 dollar, die werd verdubbeld na het wereldkampioenschap van 2010. Snowe gebruikte die toelage om te vertrekken uit Liberia en zich in te schrijven aan een universiteit in Denver. Daar ging hij sportmanagement studeren nadat Taylor was afgezet.

Toen Jennings de toenmalige woordvoerder van Blatter, Andreas Herren, vroeg hoe hij een dergelijk bedrog van arme mensen kon rechtvaardigen, antwoordde hij dat de FIFA gaarne bijdroeg aan de ‘vervolgopleiding’ van Snowe.

Toen Snowe terugkeerde naar Liberia liet hij de sport en zijn dure opleiding voor wat ze waren en werd hij manager van de Liberiaanse oliemaatschappij Petroleum Refining Company. Hij wordt er sindsdien van beschuldigd dat hij dit bedrijf leegplundert.

Ferme greep
In Rwanda zorgt president Paul Kagame ervoor dat zijn bewind een ferme greep houdt op het voetbal in dat land.

De directeur van de voetbalbond van Rwanda, Jean Bosco Kazura, werd opgepakt omdat hij aanwezig was bij de openingsceremonie van het wereldkampioenschap. De FIFA verplicht directeuren van de voetbalbonden om aanwezig te zijn bij de openingsceremonie van het WK. Maar Kazura was ook brigadegeneraal en werd teruggefloten en opgepakt wegens ‘insubordinatie’. Als militair had hij blijkbaar eerst toestemming moeten vragen voor hij vertrok.

Afrikaanse politici gebruiken voetbal voor eigen gewin omdat het zoveel publiek trekt. De meeste bondsfunctionarissen misbruiken en plunderen de sport, met onbeperkte bescherming van de FIFA, die zelf ook een autocratisch bewind voert. En daar lijdt de sport onder.

Overheid
Politiek is in Afrika integraal onderdeel van voetbal omdat het merendeel van het geld dat aan het nationale voetbalelftal wordt uitgegeven afkomstig is van de staat, waarbij voetbal nauw verweven is met de dienstverleningsprogramma’s van de overheid. Grote bedrijven die naar de gunst van de zittende regering dingen, geven dan ook gul: BP, Ecobank, ABSA, Barclays Bank, Standard Bank, SABMiller, MTN en vele anderen. De sociale verantwoordelijkheid van bedrijven draait daarbij met name om voetbal.

Afrikaanse politici zijn altijd geïnteresseerd in evenementen die veel mensen trekken – en voetbal is perfect aangezien het, in tegenstelling tot verkiezingsbijeenkomsten, stadions kan vullen. Je zou kunnen stellen dat voetbal allang uit de weg zou zijn geruimd als het een politieke rivaal was geweest.

Het is dan ook logisch dat een Afrikaans politicus zijn tegenstander weinig ruimte zal gunnen om munt te slaan uit de populariteit van de sport, aangezien voetbal nou net de grootste groep stemgerechtigden tussen de 16 en 40 jaar oud trekt.

Coach
De persoonlijke ervaring van de voormalige coach van Ivoorkust, Vahid Halilhodžić, illustreert de sterke band tussen politiek en voetbal. Halilhodžić werd na twee jaar ontslagen toen zijn team één wedstrijd had verloren tijdens de Afrika Cup in Angola. Het verlies van die wedstrijd woog zo zwaar dat de Bosniër werd opgeofferd, ondanks het feit dat hij Didier Drogba en de rest van het team naar de eindronde van het WK van 2010 had geleid.

‘Het Afrikaanse voetbal lijdt aan chronische organisatieproblemen. Politici bemoeien zich daar met werkelijk alles, vooral met voetbal. De redenen zijn duidelijk. Voetbal is erg populair, vooral op nationaal niveau, en sommige louche politici gebruiken voetbal om politieke punten te scoren,’ zei hij tegen een Britse krant.

‘De organisatie is hier een chaos, maar corruptie speelt ook een rol. Een van de grootste problemen hier is het feit dat de meeste spelers erg narcistisch zijn. Het individu komt op de eerste plaats. Het individuele belang krijgt voorrang op het teambelang. Er bestaat dus geen echte teamgeest en daardoor is het onmogelijk om winnaars te kweken.’

Status
‘In Afrika speelt sociaal-economische status een grote rol in het voetbal en dat is op zich al een probleem. Daar komt het individualisme dan ook uit voort. Mensen willen zichzelf profileren en kansen creëren om in Europa te gaan spelen. Dit leidt tot de enorme opkomst van de zogenaamde voetbalmakelaars, fraudeurs die zich gaan bemoeien met het werk van de coach. Daarom denk ik dat het Afrikaanse voetbal niet in staat is om het potentieel te benutten dat het bezit.’

Halilhodžić is duidelijk over de redenen voor zijn ontslag: ‘De politiek was de voornaamste reden voor mijn vertrek. Onze nederlaag werd uitgebuit om politieke punten te scoren,’ zei hij op 8 juni 2010 terugblikkend tegen de Britse krant The Guardian.

Oké, politici en regeringen zijn beducht voor het nadelige effect op de publieke opinie als ze ‘onterecht’ bedenkingen uiten over bestuurskwesties in het voetbal, wanneer dat ertoe leidt dat de FIFA hun land schorst. Ze durven het niet aan om abnormale toestanden in het systeem aan de kaak te stellen uit angst dat ze hun populariteit verliezen. Als hun land roem vergaart, kunnen ze daarentegen juist politiek gewin behalen.

Bwalya
De directeur van de Zambiaanse voetbalbond FAZ, Kalusha Bwalya, werd aanvankelijk geschorst toen hij weigerde te verschijnen voor de Nationale Sportraad van Zambia – een organisatie die door het parlement in het leven is geroepen – naar aanleiding van de illegale transfer van een minderjarige, Emmanuel Mayuka, van Kabwe Warriors naar Maccabi Tel Aviv in Israël. Maar zelfs toen maakte de regering deze schorsing ongedaan.

De sportraad is de hoogste instantie op het gebied van sport en is bij wet verplicht om toezicht te houden op alle sporten, maar het lijkt erop alsof voetbal boven alle twijfel is verheven. Politici handhaven liever de status quo uit angst dat ze inboeten aan populariteit of een schorsing van hun land door de FIFA riskeren wegens zogenaamde bemoeienissen van derden.

De wetten van Zambia waren duidelijk overtreden met de transfer van Mayuka, die plaatsvond onder auspiciën van Bwalya. De Afrikaanse voetballer van het jaar van 1988 weigerde arrogant om te verschijnen voor de sportraad en uitleg te geven over de illegale deal die leidde tot zijn schorsing – die binnen enkele uren weer ongedaan werd gemaakt. Hij moet hebben geweten dat de FIFA aan zijn kant stond. En dat was ook zeker het geval.

Sancties
Ongehoorzaamheid tegenover de sportraad staat gelijk aan een wetsovertreding en de voorzitter van de NSCZ, dr. Julius Sakala, schorste Bwalya dan ook. De regels van de FIFA verbieden heel duidelijk de transfer van minderjarigen, maar toch kwam er massale steun voor Bwalya. Eventuele sancties voor Bwalya en zijn personeel werden overgelaten aan de FIFA en de zaak stierf een stille dood, terwijl de overtreders vrijuit gingen.

Politici hebben wel vaker voetbalfunctionarissen die een overtreding begingen ongestraft gelaten uit angst dat ze hun populariteit zouden verliezen of te maken zouden krijgen met een schorsing van de FIFA. De voormalige minister van sport van Zambia, Gabriel Namulambe, vroeg zich ooit af: ‘Wanneer ziet de FIFA nou eigenlijk iets als overheidsbemoeienis? Als we geld geven aan de FAZ dan beschouwt niemand dat als bemoeienis. Als we vragen stellen over de wijze waarop het geld wordt gebruikt, dan bestempelen ze dat wel als bemoeienis. Hoe zit dat?’

Van dezelfde orde was de beslissing van president Joseph Kabila van de Democratische Republiek Congo om de winnaars van de African Nations Championship (CHAN) mee te nemen op een tournee door het land. Kabila schonk ieder lid van het winnende team bovendien een auto en een onbekende som geld. Daarmee stal hij de harten van de door oorlog geplaagde, maar voetbalminnende bevolking.

Congo
In het oostelijke deel van Congo – een van de zwaarst getroffen oorlogsgebieden – werd feestgevierd als nooit tevoren toen het team er arriveerde.

Kabila was uiteraard zeer ingenomen met de steun toen zijn beslissing om het team op pad te sturen naar deze gebieden werd geprezen. Congo had geen enkele grote titel gewonnen voor maart 2009 en de CHAN-zege werd gezien als een uitgelezen kans om de mineraalrijke Afrikaanse staat te verenigen.

De gouverneur van Katanga, Moïse Katumbi, wilde niet overtroefd worden en creëerde een voetbalelftal in het zuiden van het land dat werd opgezet volgens het stramien van Chelsea. Katumbi’s ploeg TP Mazembe won in november van 2009 de CAF Champions League, en vertegenwoordigde het continent vervolgens tijdens het WK voetbal voor clubs.

Zijn inzet voor het voetbal leverde Katumbi veel aanhangers op, naast de uitgesproken kritiek die hij te verduren kreeg. Hij verstevigt zijn positie door miljoenen dollars in Katanga’s aanbeden club te pompen. De reden dat Drogba zo populair is in Ivoorkust is omdat hij bij verschillende gelegenheden voetbal heeft gebruikt om strijdende partijen bij elkaar te brengen.

Obstakels
Maar aansprakelijkheid en voetbalbonzen gaan niet altijd samen. Mensen die hun bestuurlijke kwaliteiten in twijfel trekken, worden gezien als obstakels. Wanneer hun methoden in twijfel worden getrokken, reageren ze fel, want ze weten dat ze de bescherming genieten van de regering en de FIFA.

De Fransman Hervé Renard opende een verbale aanval op Kalumiana Kalumiana, een journalist die werkt voor de grootste krant van Zambia, The Post, en daagde hem uit tot een robbertje vechten tijdens de Afrika Cup in Angola.

Renard genoot bescherming van hogerhand en niemand op dat niveau berispte hem voor zijn onacceptabele gedrag uit angst in te boeten aan populariteit. Renard werd mogelijk geïnspireerd door de aanval van zijn baas Kalusha Bwalya op een andere journalist van The Post, Augustine Mukoka, tijdens de laatste loting voor het FIFA wereldkampioenschap in december 2009. Bwalya en Mukoka kruisten de degens toen de directeur van de voetbalbond beweerde dat de journalist, vanwege zijn artikelen, een nagel aan zijn doodskist was en aan die van zijn staf.

Verontschuldigingen
Bwalya bood zijn verontschuldigingen aan voor zijn onbetamelijke gedrag tijdens een bijeenkomst die werd bijgewoond door de FIFA-mediadeskundige Emmanuel Maradas, de woordvoerder van het organisatiecomité van 2010 Rich Mkhondo en het hoofd van de media-afdeling Jermaine Craig, maar hij trok zijn excuses later in en lanceerde een tegenaanval op de journalist.

Vertrouwelingen van Bwalya fluisterden dat hij het advies kreeg om een klacht in te dienen om de zaak tegen hem af te zwakken. Voorts werd gefluisterd dat Bwalya zich geen zorgen hoefde te maken omdat hij sterke politieke banden had met Zuid-Afrika. Wie zou een officiële afgevaardigde van het wereldkampioenschap opsluiten in het land waar hij heeft geholpen het evenement te organiseren?

De Zambiaanse regering ging voorzichtig om met de kwestie en zou ook nadien niets zeggen dat de rol van de afgevaardigden in gevaar zou kunnen brengen.

Gezicht
De Algerijnse journaliste Asma Halimi overkwam iets soortgelijks toen international Rafik Saïfi van Algerije haar in het gezicht sloeg na de wedstrijd tegen de Verenigde Staten tijdens het WK van 2010.

Nadat een officiële klacht was ingediend, verklaarde een woordvoerder van de FIFA tijdens de dagelijkse mediabriefing alleen dat de zaak nog werd onderzocht. Drie weken later was er nog niets gebeurd. Het leek wel alsof de FIFA dit gedrag goedkeurde.

Dergelijke aanvallen op Afrikaanse journalisten zijn vergelijkbaar met de vervolging van hun collega’s om politieke redenen, wat aangeeft hoe sterk de invloed van de politiek op voetbal is en omgekeerd. Dit staat in schril contrast met de campagne van de FIFA om door middel van voetbal verschillen te overbruggen. Voetbal werd gezien als een verzoenende kracht in Zuid-Afrika, Rwanda, Sierra Leone, Liberia en Ivoorkust. Het werd ook gebruikt om etnische identiteit, spanningen en geweld te kanaliseren, zoals in Kenia en in nog ergere mate in Rwanda.

Oorlog
Steve Bloomfield betoogt in zijn boek Africa United dat voetbal en politiek al lang verweven zijn in Egypte. De rampzalige Zesdaagse Oorlog van 1967 tegen Israël liet diepe sporen na op de nationale psyche, en schokte een land dat altijd had geloofd in zijn eigen militaire overwicht.

De regering zocht naar redenen voor de nederlaag en vond die in voetbal. Het nationale tijdverdrijf was ‘afleidend’ geworden, beweerde de regering, en voetbal werd verboden. Het duurde vier jaar voor de regering ertoe kon worden overgehaald om voetbal weer toe te staan in het land.

Bloomfield legt de hypocrisie bloot van de ‘voetbalvrede’ tijdens de tijdelijke wapenstilstanden in Gaza, die de strijdende partijen de gelegenheid moesten geven om een wedstrijd te kijken tussen twee Egyptische clubs: Al-Ahly en Zamalek.

Toen Hamas en Fatah in 2007 elkaar bestreden om de heerschappij over Gaza, zwegen de wapens alleen toen Al-Ahly tegen Zamalek speelde. Na de wedstrijd maakten de soldaten hun wapens schoon en begonnen ze elkaar weer te bestoken.

Mariga
De Keniaanse premier Raila Odinga nam persoonlijk contact op met zijn Britse ambtgenoot Gordon Brown om een werkvergunning aan te vragen voor McDonald Mariga, die zou gaan spelen voor Manchester City. Hoewel Mariga het contract bij City niet tekende, aangezien de vergunning pas werd verstrekt nadat de deadline voor internationale transfers was verstreken, werd Odinga in Kenia geprezen voor zijn bemiddeling.

Zelfs bij ellende en armoede richten politici zich op voetbal. Voor het begin van het wereldkampioenschap in Zuid-Afrika ging het machtige Brazilië naar Zimbabwe en Tanzania om vriendschappelijke interlands te spelen. De Brazilianen vroegen ongeveer 2,5 miljoen dollar om tegen Tanzania’s Taifa Stars te spelen. De wedstrijd was zo belangrijk voor de Tanzaniaanse voetbalbond dat die zelfs een lening afsloot voor dit bedrag. Het wedstrijdgeld dat Brazilië ontving, bracht critici in het Oost-Afrikaanse land ertoe zich af te vragen of een arm land wel zoveel geld moest uitgeven voor één enkele wedstrijd.

De Tanzaniaanse overheid beweerde niets van de zaak af te weten, maar die vlieger ging niet op voor Zimbabwe waar enorme bedragen werden neergeteld om tegen Brazilië te mogen spelen. De wedstrijd had op het oog geen enkel nut, maar bevatte alle ingrediënten voor een politiek succes.

Het was de eerste keer sinds de onafhankelijkheid van Zimbabwe in 1980 dat een niet-Afrikaans team in dat land speelde. Nog belangrijker was dat de Zimbabwanen hun politieke verschillen opzij zetten – onder aanvoering van president Robert Mugabe en zijn kwelgeest premier Morgan Tsvangirai – en het Braziliaanse team hartelijk welkom heetten toen het in Harare tegen het nationale elftal speelden.

Bullets
In het buurland Malawi stopte voormalig president Bakili Muluzi miljoenen in het voetbal. Hij sponsorde een divisie en adopteerde zelfs een club die hij naar zichzelf vernoemde: de Bakili Bullets. Was het toeval dat de Bakili Bullets erg populair werden tijdens zijn presidentschap en dat hij ophield met het sponsoren van de club nadat hij zijn politieke functie had neergelegd?

Het is belangrijk dat de eenheid die tijdens het WK zo werd gecultiveerd, opbloeit tot een sterkere band die Afrikanen er altijd aan herinnert dat ze broeders en zusters zijn, ongeacht hun etnische achtergronden, verschillen en politieke idealen.

In Afrika is de vooruitgang van het voetbal ondenkbaar zonder investeringen op alle niveaus. Voetbal is geld, geen tijdverdrijf en hoe eerder we dat erkennen, hoe beter het zal zijn voor Afrika. De Afrikaanse voetbalbonden kunnen het, in tegenstelling tot hun Europese tegenhangers, helaas niet redden zonder overheidssteun. Regeringen menen dat zij voetbal moeten steunen vanwege de populariteit die het geniet onder de bevolking, de stemgerechtigden.

Onderwijs
Als Afrikaanse regeringen teams naar toernooien als het WK sturen,  stelen ze van de één om de ander te helpen. Er zijn immers sectoren die het geld harder nodig hebben, zoals de gezondheidszorg, het onderwijs en de sociale zekerheid. Misschien ligt de verantwoordelijkheid wel bij de mensen die de leiders kiezen. Als zij mensen kiezen die oprecht van het spel houden – politici die voetbal gebruiken om geld te verdienen voor het land en niet om hun eigen zakken te vullen – dan zullen de regeringen ophouden om offers te vragen die niets opleveren.

Het tijdperk waarin er bij de regering wordt gebedeld om geld voor internationale toernooien moet worden afgesloten. Voetbal is wereldwijd big business. Subsidies kosten de overheden en bedrijven handenvol geld en ze belonen niet de mensen die het geld moeten ophoesten.

Wanneer teams slecht presteren tijdens deze toernooien stellen politici hun kiezers tevreden door voetbalbonzen op te offeren die de voetbal-en-politiek-lakmoestest niet hebben doorstaan.

Overleven
Zouden sommige van deze dieven van de voetbalbonden niet de krukken van een invalide stelen, of de speen uit de mond van een baby rukken om te overleven? Zijn het heiligen of moeten ze ter verantwoording worden geroepen wegens het stelen van belastinggelden?

Met wie associeert Sepp Blatter zich? Als hij de telefoon pakt en Lula in Brazilië belt of Jacob Zuma in Zuid-Afrika om hen te vragen om hun invloed aan te wenden en hun voetbalbonden ertoe over te halen om voor hem te stemmen, geldt dat dan als bemoeienis? Misschien wel.

Foto: Michael Nsubuga/Twenty Ten

Het is een terugkerend ritueel in Afrika. Zodra er een WK voor de deur staat, krijgt de lokale coach de zak en wordt er een buitenlandse coach met veel bombarie binnengehaald. Maar wat hebben die blanke coaches eigenlijk bereikt met Afrikaanse teams? Waarom stellen Afrikaanse voetbalbestuurders zoveel vertrouwen in hen?

Door Joseph Opio/Twenty Ten

Een mensenmassa had zich verzameld in de verstikkende hitte in Yaoundé. Onder de 3.000 fans die de aankomst van Kameroen’s voorname gast afwachtten, waren niet minder dan 2.000 hoogwaardigheidsbekleders. Journalisten voerden last-minute checks uit op hun camera’s, kuchtten in hun microfoons en hielden hun notitieboekjes in de aanslag. Yaoundé’s grootste luchthaven was een bijenkorf van activiteit, en de verwachtingen van de aanwezigen waren haast tastbaar.

Een buitenstaander zou het nauwelijks geloofd hebben, maar de hooggeëerde gast was geen staatshoofd, het was een voetbalcoach. Paul Le Guen, voormalig coach van Lyon, Rangers en Paris-Saint Germain (PSG), werd duidelijk hoger ingeschat dan menig wereldleider. De Fransman werd binnengehaald als de nieuwe Messias.

Envelop
De verwachtingen van Afrika waren hooggespannen. Vanaf het moment dat Sepp Blatter de envelop opende om aan te kondigen dat Zuid-Afrika gastland zou zijn van het WK 2010, geloofde een compleet continent dat haar tijd was gekomen.

Na afloop van het toernooi moest het continent zich tevreden stellen met dezelfde kwartfinale plek als in 1990 en 2002. Afrika gaat ongetwijfeld een lange rouwperiode tegemoet. Maar geen lijkschouwersrapport over Afrika’s voortijdige einde van haar eigen feestje zal compleet zijn zonder een hoofdstuk dat gewijd is aan ieders favoriete pispaal – de coaches.

Vijf van de zes Afrikaanse landen stuurden hun team naar Zuid-Afrika onder leiding van een buitenlandse coach. Dat gold ook voor het gastland. Alleen Algerije werd geleid door een lokale coach.

Buitenlander
Hoe kan een continent succes verwachten als het zijn beste troepen de strijd in stuurt met een buitenlander als generaal? Afrikanen hebben in principe geen problemen met buitenlandse coaches, mits er enkele grote namen aan het roer staan. Geen Afrikaan had geprotesteerd als de Guus Hiddinks, José Mourinhos en Arsène Wengers van deze wereld als coach waren aangesteld.

Maar Lars Lagerbäck? Paul Le Guen? Sven-Göran Eriksson? Mannen zonder enige ervaring met het Afrikaanse voetbal? Dat is wat bij de meeste voetballiefhebbers in Afrika kwaad bloed zet. En dit is al sinds mensenheugenis het verhaal van Afrika op het WK.

Nigeria
Feit is dat Afrikaanse voetbalbestuurders geen tactische uitblinkers aantrekken, maar inferieure mislukkingen en internationale paria. Nigeria, bijvoorbeeld, beleefde zo’n dramatisch toernooi dat president Goodluck het gehele nationale elftal schorste. Maar was de verbazing van de Nigerianen terecht? De man die de Super Adelaars op het WK vertegenwoordigde, was immers Lars Lagerbäck.

Nadat Nigeria als derde eindigde op de Afrika Cup 2010, een resultaat dat in eigen land met afschuw werd ontvangen, werd Lagerbäck aangesteld om de Super Adelaars te redden. De bondsbobo’s waren blijkbaar niet ontmoedigd door het feit dat hij zijn land Zweden niet voor het WK 2010 had weten te kwalificeren. Dat feit had voldoende moeten zijn om de deal al van tevoren als een ramp te bestempelen.

Ivoorkust
De Ivorianen vertrouwden hun nationale elftal toe aan Sven-Göran Eriksson, een benoeming die kreten van ongeloof moet hebben veroorzaakt in minstens twee WK-landen. Als coach mislukte de Zweed zowel bij Engeland als Mexico. In beide gevallen werd hij hardhandig de laan uitgestuurd.

In feite was Eriksson bij zijn laatste baan verbannen vanwege het laten ontsporen van Mexico’s kwalificatiereeks. Opnieuw had dit feit alleen al voldoende moeten zijn om de beste man niet aan het roer van de Olifanten te laten staan.

Kameroen
De reputatie van de keuzeheer van Kameroen was niet net zo slecht als die als Lagerbäck en Eriksson. Nee, Paul Le Guen’s reputatie was zo mogelijk nog slechter. Om te beginnen had de Fransman geen noemenswaardige internationale prestaties neergezet. Hij was gespecialiseerd in het clubvoetbal, onder andere in Frankrijk en Schotland. Zijn kortstondige baan in Glasgow was een dieptepunt.

Bij PSG overtrof hij zichzelf. Hij hield het weliswaar langer vol maar de club streed in zijn tijd voortdurend tegen degradatie, wat er uiteindelijk tot leidde dat zijn contract niet werd verlengd. Le Guen’s reputatie lag aan gruzelementen op het moment dat hij een telefoontje uit Yaoundé kreeg.

Zuid-Afrika
Carlos Alberto Parreira zat niet in zo’n hopeloze situatie als Le Guen toen Zuid-Afrika hem een smeekbede stuurde. Maar zijn recente cv was niet veel indrukwekkender. Jazeker, Parreira had Brazilië naar het WK 2006 geleid maar hij stopte na de roemloze aftocht van de Kanaries. Hij werd ervan beschuldigd een “gedateerd merk” te zijn.

Een en ander weerhield Zuid-Afrika er niet van de Braziliaan een contract aan te bieden. Hij vertrok echter al snel huiswaarts om voor zijn zieke vrouw te zorgen. Parreira was een tijdje coach bij Fluminense maar werd na magere resultaten ontslagen. Dat maakte de weg vrij voor een hernieuwd contract bij zijn voormalige werkgever.

Ghana
Van de vijf buitenlandse coaches die de Afrikaanse teams op het WK in Zuid-Afrika vertegenwoordigden, was alleen de Ghanese bondscoach Milovan “Milo” Rajevac gevrijwaard van een cv vol mislukkingen. Hoe kon van deze losers verwacht worden dat ze resultaten zouden boeken tegen de beste voetballanden ter wereld? Hoe kon van hen verwacht worden dat ze wonderen zouden verrichten?

Dat vier van de vijf buitenlandse coaches recente mislukkelingen waren, was voldoende om de fans rusteloos te maken. Wat de Afrikanen echter tot woede dreef, was het feit dat deze bannelingen werden behandeld als Messias of wonderdokter. Ze kregen het vertrouwen boven lokale coaches en tekenden genereuze contracten. ‘Veel Afrikanen denken nog altijd dat Europeanen meer weten,’ aldus Thomas Mlambo, presentator bij de Zuid-Afrikaanse tv-zender SuperSport.

Amodu
Lagerbäck is een goed voorbeeld. De 61-jarige Zweed werd binnengehaald nadat de voetbalbond de Nigeriaanse coach Shaibu Amodu ongeschikt achtte om de Super Adelaars naar het WK te leiden. Amodu was degene die de Nigerianen kwalificeerde voor het WK 2010. Bovendien leidde hij de ploeg naar de derde plaats op de Afrika Cup 2010.

Technisch gezien had Amodu dus successen geboekt, daar waar Lagerbäck opzichtig had gefaald met Zweden. Toch werd Lagerbäck’s bedenkelijke palmares beloond met een lucratief contract van 1,3 miljoen euro voor drie maanden. Dat is meer dan tien keer zoveel als wat Amodu verdiende toen hij bondscoach was.

Nigeria’s uitschakeling in de groepsfase is uiteraard het minimumresultaat dat iedere coach zou kunnen bewerkstelligen. Als er wat meer vertrouwen was geweest in Amodu, dan had hij precies hetzelfde kunnen bereiken. Met andere woorden, hij had Nigeria minstens net zo slecht kunnen laten presteren als Lagerbäck, maar dan voor heel wat minder geld.

Loon
Lagerbäck’s buitensporige salaris leverde hem een vierde plek op op de lijst van grootverdieners op het WK 2010. Hij eindigde daarmee hoger dan Bert van Marwijk en Vicente del Bosque, twee coaches die hun ploegen mooi wel naar de finale wisten te leiden.

Datzelfde verschil tussen loon en prestatie gold voor de andere buitenlandse coaches van Afrikaanse teams. Parreira tekende een contract van 1,1 miljoen euro, iets dat met afgrijzen werd ontvangen in Zuid-Afrika. De voormalig Bafana Bafana ster Roger de Sá omschreef het bedrag als ‘schokkend, misselijkmakend en obsceen’. Met tegenzin werd het salaris van Parreira aanvaard als een voorwaarde voor succes.

Nadat de Bafana Bafana als eerste gastland ooit bleven steken in de groepsfase, dachten de Zuid-Afrikanen er ongetwijfeld heel anders over. Parreira werd uiteindelijk beter betaald dan Javier Aguirre, die Mexico door dezelfde groep (A) loodste. En Oscar Tabárez van Uruguay, wiens team Zuid-Afrika afslachtte, ontving zelfs zo weinig geld dat hij alleen Kim Jong-Hun van Noord-Korea overtrof.

Afgang
Nooit eerder werd er zoveel geld over de balk gesmeten zonder tastbaar resultaat. In Kameroen ontvouwde zich exact hetzelfde verhaal. Le Guen verdiende een stevige 730.000 euro als dank voor ’s lands afgang in de eerste ronde. Maar zijn beloning was een kleinigheidje in vergelijking met die van Eriksson.

De Zweed werd het gezicht van Afrika’s neiging om buitenlandse coaches buitensporig goed te belonen. Eriksson, die twee maanden voor aanvang van het WK werd aangenomen, kreeg 1,4 miljoen euro om zijn magie op het Ivoriaanse nationale elftal los te laten. Het protest in Ivoorkust, waar men met gemiddeld twee dollar per dag moet rondkomen, was dermate dat de Zweed zich genoodzaakt zag zich publiekelijk te verdedigen. ‘Ik vind niet dat ik zo goed betaald word,’ zei hij, ‘maar ik ben tevreden.’

Eriksson’s manager Athole Still slaagde erin de Ivorianen nog woedender te maken. ‘De deal die ik voor Sven met Ivoorkust sloot werd extreem vriendschappelijk beklonken,’ onthulde hij. ‘Er werd niet hard onderhandeld. Het geld dat hij betaald kreeg, werd aangeboden door Ivoorkust. Als ik had gewild had ik nog veel meer kunnen bedingen voor Sven. Dat deed ik niet.’

Om te laten zien hoeveel woede Eriksson losmaakte onder de Ivorianen, noemde de blogger Carlos Amato hem ‘een prijzig pleistertje’.

Fortuin
De coach van Ghana, Rajevac, werd het minst betaald van alle buitenlandse coaches die Afrikaanse teams vertegenwoordigden. En ook al rechtvaardigde hij zijn salaris volledig, het is tekenend dat de Serviër (395.000 euro per jaar) nog altijd beduidend meer verdiende dan de enige Afrikaanse coach op het WK, Rabah Saadane (263.000 euro). De Algerijn zou zes jaar moeten werken om te verdienen wat Eriksson in twee maanden uitbetaald kreeg.

Het Afrikaanse verlangen naar buitenlanders was draaglijk geweest als deze coaches geen noodmaatregelen waren geweest. Saadane werd tenminste nog drie jaar voor het WK 2010 aangesteld, na vier eerdere perioden als bondscoach tussen 1981 en 2004. Dat gaf de 61-jarige coach in ieder geval de tijd om zijn team tijdens twee Afrika Cups te vertegenwoordigen.

De buitenlandse coaches werd een dergelijk geluk niet gegund. Rajevac, met twee jaar de langstzittende coach, benutte dat voordeel en leidde de Ghanezen naar de kwartfinales. Daarentegen hadden Le Guen en Parreira ieder slechts twaalf maanden de tijd om hun spelers voor te bereiden op het WK. Lagerbäck en Eriksson waren zelfs paniekbenoemingen; zij hadden nauwelijks de tijd om de achternamen van hun spelers uit het hoofd te leren.

Geschiedenis
‘De geschiedenis lijkt zich keer op keer te herhalen bij het aanstellen van coaches zo vlak voor een groot toernooi,’ zegt de voormalige aanvoerder van Zuid-Afrika, Neil Tovey. ‘We rennen te snel achter buitenlandse coaches aan. Je krijgt het niet voor mekaar dat zij een paar maanden van tevoren binnenkomen en dan de cultuur van de spelers begrijpen.’

Lagerbäck’s aanstelling kwam tot stand nadat Glenn Hoddle van de baan afzag. Amodu was aan de kant gezet, maar Hoddle weigerde tegemoet te komen aan de corrupte bondsbestuurders. Hij betaalde geen steekpenningen en zag af van de deal. Eriksson’s benoeming was vergelijkbaar in de zin dat de Ivoriaanse voetbalbond Vahid Halilhodžić had ontslagen zonder een vervanger op het oog te hebben.

Eriksson was alweer de vijfde coach van het nationale elftal sinds 2008 en net als zijn vier voorvangers was hij Europeaan. De Zweed begon aan een race tegen de klok vanaf het moment dat hij was aangenomen. Hij had een team geërfd waarvan Halilhodžić dacht dat ze eerder een VN-vredesonderhandelaar nodig hadden dan een tacticus. ‘Het team is zo verdeeld dat sommige spelers niet samen willen spelen,’ zo luidde de uitsmijter van de Bosniër.

Trainingsweek
Eriksson had zijn voorselectie amper bekend gemaakt of hem werd verteld dat zeventien spelers, waaronder Didier Drogba, Yaya Touré en Salomon Kalou, niet konden meedoen aan de eerste trainingsweek. Zij hadden clubverplichtingen. Het betekende dat de Zweed zijn voltallige ploeg pas twee weken voor het WK zou ontmoeten.

In die korte tijdspanne moest Eriksson een verdeelde ploeg verenigen, een verdediging samensmeden die vier doelpunten had doorgelaten tegen Ghana en Algerije op de Afrika Cup 2010 en, ook niet onbelangrijk, zijn selectie terugbrengen tot 23 spelers. Bovendien spreekt hij niet vloeiend Frans, de officiële taal van Ivoorkust.

Een tragedie was in de maak en deze zou haar ontknoping beleven op het WK. Dit alles smeekt om de vragen: Zou Afrika beter hebben gepresteerd met Afrikaanse coaches aan het roer? En zullen de traumatische gebeurtenissen in Zuid-Afrika de voetbalbonden in Afrika ervan overtuigd hebben lokale coaches aan te stellen?

Falen
De eerste vraag is een lastige; de tweede wat minder. Ondanks het falen van de buitenlandse coaches op het WK zijn de Afrikaanse voetbalbonden niet van plan hun beleid aan te passen. De redenen zijn even divers als belachelijk. Om te beginnen denken de meeste bobo’s dat ze beter af zijn met een buitenlander als de zaken verkeerd lopen. Als een team onder de maat presteert, is het veel makkelijker om een buitenlander de schuld te geven.

Met andere woorden: met de benoeming van een buitenlandse coach verzekeren de Afrikaanse bonden zich van een zondebok, terwijl ze de fans de indruk geven dat ze hun uiterste best hebben gedaan. Ze hebben immers veel geld betaald voor een buitenlander. Een contract kan vervolgens eenvoudig en zonder gevolgen worden beëindigd.

Zet dit scenario af tegen eentje waarbij een bobo zijn werk in gevaar brengt door te vertrouwen op een lokale coach. Blijven de resultaten uit, dan heeft hij geen ontsnappingsroute. De fans eisen zijn hoofd vanwege zijn misplaatste geloof in een lokale coach. Fans denken namelijk dat lokale coaches zullen falen en dat buitenlandse coaches garant staan voor succes.

Ervaring
De officials van de voetbalbonden doen zulke verhalen over het algemeen af als samenzweringstheorieën. Zij redeneren dat zij buitenlandse coaches verkiezen boven lokale, omdat deze ervaring van topniveau met zich meebrengen. Critici vragen zich echter terecht af hoe lokale coaches deze ervaring kunnen krijgen als zij nooit de kans krijgen op een topbaan.

Daarbij claimen de voetbalbonden dat buitenlandse coaches immuun zijn voor tribalisme – het gegeven waarbij men leden van de eigen etnische groep voortrekt. Met deze denkwijze is de fervent Afrikaganger Philippe Troussier goed bekend. ‘De buitenlandse coach is een neutraal persoon die geen favoriete etnische groep of regio heeft,’ aldus de Fransman.

Het is tekenend dat de bobo’s van de voetbalbond alleen zulke bedenkingen hebben over lokale coaches als het WK nadert. Tot die tijd vertrouwen ze graag het nationale elftal toe aan lokale coaches. Zij zijn het die de nationale elftallen door kwalificatieronden heen loodsen. Maar zodra het prestigieuze WK voor de deur staat, krijgen ze plots niet meer het vertrouwen van hun landgenoten.

Brein
In de geschiedenis van het WK hebben slechts negen buitenlandse coaches Afrikaanse teams naar de eindronde geleid, vergeleken met dertien lokale coaches. Bij internationale jeugdtoernooien zijn de verhoudingen nog een stuk schever. Vijf van de zes titels die Afrikaanse landenteams wonnen tijdens U17 en U20 WK’s, werden binnengehaald met een lokale coach. Slechts twee van hen kregen daarop de baan als bondscoach van het echte nationale elftal.

Jean-Paul Akono leidde Kameroen naar de gouden plak op de Olympische Spelen van 2000, om vervolgens van de radar te verdwijnen. Sellas Tetteh ging de geschiedenisboeken in als de lokale coach die Ghana de U20 WK titel in 2009 bezorgde. Nadat de voorzitter van de Ghanese voetbalbond zei dat hij ‘verre van klaar is om de Black Stars te leiden’, nam Tetteh een baan als bondscoach van Rwanda aan.

‘Lokale coaches hebben wereldtitels gewonnen op het U17, U20 en U23 niveau maar dat wordt niet erkend,’ zegt Trott Moloto, oud-bondscoach van Zuid-Afrika. ‘Dat er slechts één Afrikaanse coach op het WK was, toont het gebrek aan vertrouwen dat Afrikanen in hun eigen mensen hebben. Voetbalbestuurders in Afrika denken dat lokale coaches alleen goed zijn voor de Afrika Cup en voor kwalificatiewedstrijden maar niet voor het WK.’

Fransman
Van de 34 keer dat een Afrikaans land zich plaatste voor het WK sinds 1934 stond er 24 keer een buitenlandse coach aan het roer. Negen keer betrof het een Fransman, vijf keer een Joegoslaaf, twee keer een Duitser, eenmaal een Zweed en een Braziliaan; de overige keren was het een Schot, een Nederlander, een Rus en een Pool. Dat zijn bedroevende cijfers in het post-koloniale tijdperk.

Voor Simata Simata, secretaris van de Zambiaanse vereniging voor coaches, is Afrika’s obsessie met blanke coaches een bron van frustratie. ‘Het is hetzelfde als zeggen dat David Livingstone de Victoria Falls ontdekte,’ zo betoogt hij. ‘Maar nee, Livingstone was de eerste Europeaan die de Victoria Falls zag. Lokale mensen wisten al dat dit wereldwonder bestond en zij kenden het terrein. Zo zien wij ook de bijdrage van buitenlandse coaches.’

Simata’s ideeën worden gedeeld door voetbalbestuurders in Algerije, een land dat tijdens haar drie WK-campagnes werd geleid door een lokale coach. ‘Saadane is de man die ons kwalificeerde voor het WK,’ stelt verdediger Madjid Bougherra met klem. ‘Het is 24 jaar geleden dat we ons [voor het laatst] kwalificeerden en Saadane was ook toen de coach. Hij is een gerespecteerd man in Algerije en ik denk dat zijn benoeming goed is voor het imago van het land.’

Zoheir Djelloul, assistent van Saadane, vindt Algerije’s houding ten opzichte van lokale coaches eveneens terecht. ‘Je moet eens kijken naar de resultaten wanneer een buitenlandse coach de lokale coach vervangt. Die zijn vaak slecht.’

Erkenning
Lokale coaches in Afrika hebben altijd moeten vechten voor erkenning en respect sinds de introductie van het spel op het continent. ‘De missionarissen in Nigeria waren zelf geen coaches of spelers, maar zij werden experts omdat ze het spel in Engeland kenden,’ beweert Segun Odegbami, de speler die met Nigeria de Afrika Cup van 1980 won onder leiding van een Braziliaanse coach. ‘We waren afhankelijk van hem. Later werd de eerwaarde Slattery, in zijn eigen land een simpele scheidsrechter, de nieuwe coach.’

Willen lokale coaches een kans maken op de felbegeerde baan als bondscoach, dan zullen de voetbalbestuurders in Afrika een cultuuromslag moeten ondergaan. Want het aanstellen van buitenlandse coaches gaat terug tot 1934, toen Egypte de Schot James McCrae naar de eindronde in Frankrijk leidde. In 1970 betrad Marokko het hoogste voetbalpodium onder leiding van de Joegoslaaf Blagoja Vidinić. Vier jaar later nam Vidinić Zaïre onder zijn hoede maar dat optreden zorgde voor nogal wat imagoschade onder buitenlandse coaches.

In 1978 nam Tunesië de lokale coach Abdelmajid Chetali mee naar Argentinië. Chetali werd verantwoordelijk voor Afrika’s eerste zege op het WK – ze versloegen Mexico met 3-1. Vier jaar later zorgde veroorzaakte Algerije een nog grotere sensatie in Spanje. Met de lokale coaches Rachid Mekhloufi en Mahieddinne Khalef versloegen de Woestijnvossen Duitsland met 2-1 en Chili met 3-2. Deze resultaten zijn wellicht de reden waarom Noord-Afrikaanse landen wel op lokale coaches vertrouwen.

Kameroen
In de landen ten zuiden van de Sahara is men duidelijk minder gecharmeerd van lokale coaches. Dat ligt mede aan de goede resultaten van de Russische coach Valeri Nepomniachi met het nationale elftal van Kameroen op het WK 1990. Het effect van de Rus was evident toen de Zuid-Afrikaan Clive Barker zijn land voor het WK 1998 wist te plaatsen, maar uiteindelijk werd vervangen door Troussier. Het falen van de Fransman leidde weer tot de aanstelling van Yomo Sono.

Het WK 2002 deed het al weinige respect voor de lokale coach nog verder kelderen. Twee lokale coaches mochten het proberen maar zij werden qua prestaties overtroefd door een buitenlandse coach. Yomo Sono en Festus Onigbinde kwamen met respectievelijk Zuid-Afrika en Nigeria niet door de groepsfase heen. De Fransman Bruno Metsu leidde Senegal echter naar de kwartfinales. Voor de voetbalbestuurders was dat nieuw bewijs dat zij gelijk hadden.

Camara
De strijd tussen lokale versus buitenlandse coaches wordt nog het beste belichaamd door het conflict tussen bondscoach Titi Camara en de voetbalbond van Guineé tijdens salarisonderhandelingen in 2009. Camara beschuldigde de bond van racisme nadat ze zijn voorstel van 8.800 euro per maand hadden afgewezen. ‘Het is omdat ik zwart en Afrikaans ben,’ betoogde Camara. ‘Als ik blank was geweest, had ik zo twee keer zoveel kunnen verdienen.’

Camara’s beschuldigingen leken enkele maanden later in Kameroen bewaarheid te worden. Le Guen, die werkloos was op het moment dat hij een contract tekende, werd bij aankomst in Yaoundé getrakteerd op een festijn van drie dagen. Een lokale krant schatte de kosten van de receptie op meer dan 250.000 euro.

Een enigszins beteuterde Le Guen zei later dat hij niet de Messias was. Het duurde een jaar voordat de Kameroeners beseften dat hij gelijk had.

Vele miljoenen mensen zagen toe hoe Jérôme in het Soccer City stadion de hand van zijn broer Kevin-Prince schudde. Voor het eerst in de geschiedenis stonden twee broers tegenover elkaar in een WK wedstrijd. Voor Afrikanen deed dit broederduel pijnlijk denken aan hoe Europa op schaamteloze wijze Afrika’s beste talenten geroofd had.

Door Joseph Opio/Twenty Ten

Jérôme en Kevin-Prince Boateng delen een Ghanese vader. Maar terwijl Jérôme ervoor koos om voor zijn nieuwe vaderland Duitsland uit te komen, draagt Kevin-Prince met trots de Ghanese kleuren. En zo kwam het dat de broers elkaars tegenstander werden tijdens het WK 2010 in Zuid-Afrika.

Kolonialisten werden dikwijls beschuldigd van het plunderen van de minerale rijkdommen van hun Afrikaanse kolonies. Deze aanklacht ging gepaard met een hevige ontkenning van de Engelsen, Fransen en Portugezen. Toch mogen deze koloniale meesters zich gelukkig prijzen dat ze niet beschuldigd worden van een veel ergere zonde – het roven van Afrika’s voetbaljuwelen.

Eusébio
Misschien was Eusébio wel de meest sprankelende parel die Europa ooit buit maakte. Eusébio werd in 1960 door Portugal uit Mozambique weggehaald. Hij was geboren in Lourenço Marques  (nu Maputo) in 1942 en zo gauw zijn vaardigheden onder de aandacht van de Portugese heersers kwamen, werd hij overgebracht naar het moederland.

Volgens de koloniale wetten die toentertijd van kracht waren, werd Eusébio niet gezien als Mozambikaan en bezat hij nooit een Mozambikaans paspoort. Alle inwoners van Mozambique werden in die tijd van hun recht op erfgoed ontzegd, het Portugese burgerschap werd hen opgedrongen zodra ze geboren werden.

Alle inwoners van de Provincie werden geacht een eed van trouw te zweren aan de Republiek Portugal, allen waren verkiesbaar om in het Portugese leger te dienen en in ieder officieel document stond het woord Portugal naast de vraag over nationaliteit. In feite werd het beschouwd als hoogverraad om aan zichzelf te refereren als Mozambikaan. Deze draconische maatregelen waren in het leven geroepen nadat de roep om onafhankelijkheid groter werd.

Investering
Eusébio vertrok naar Portugal op 18-jarige leeftijd. Zijn vliegticket naar Lissabon was de meest lucratieve investering die Portugal ooit gedaan had. Maar herinneringen aan de vlucht plagen hem decennia later nog steeds.

Toen hij voor een humanitaire trip in 2006 terug ging naar Mozambique, vertrouwde hij de pers toe: ‘Altijd als ik terug vlieg, voel ik me erg gespannen. Ik ben de hele nacht in de lucht, en ik herinner me dat deze reis de andere kant op gaat dan degene die ik nam op mijn achttiende. Toen verliet ik mijn thuis. Die gevoelens vergeet je niet, zelfs niet als je 64 bent.’

Vier jaar na zijn vertrek veranderden de gewapende strijdkrachten van het Mozambikaanse Bevrijdingsfront (FRELIMO) het verlangen naar zelfbeschikking van hun landgenoten in een bloedige oorlog om onafhankelijkheid. Tegen die tijd was Eusébio al een nationale held en hard op weg de status van godheid te verkrijgen.

Benfica
De Zwarte Panter, zoals hij liefkozend werd genoemd, voegde zich binnen een jaar na zijn aankomst bij het Portugese nationale elftal en won samen met Benfica de Europa Cup. Tien jaar voordat Mozambique haar onafhankelijkheid verwierf, werd Eusébio gekroond tot Europees Voetballer van het Jaar. Een jaar later moesten zijn landgenoten toezien hoe hij Portugal naar de halve finales van het WK van 1966 leidde.

Zo geliefd was Eusébio dat, toen Europese clubs Benfica overspoelden met aanbiedingen, het een zaak van nationale trots werd. De Portugese dictator Oliveira Salazar riep hem uit tot nationale schat en het werd verboden hem aan een buitenlandse club te verkopen.

Eusébio stortte in toen hij voor het eerst terug kwam in Mozambique. Portugal was weliswaar zijn fysieke thuis, maar Mozambique bleef het thuis van zijn hart. ‘Portugees is wat ik ben, maar Mozambikaan is wie ik ben,’ zo sprak hij.

Talenten
Portugal en andere koloniale grootmachten gebruikten het kolonialisme om Afrika’s grootste talenten weg te smokkelen. Maar het einde van het kolonialisme betekende niet het einde van deze praktijken. Sterker, het zette de Europese grootmachten aan tot het aannemen van nieuwe, meer politiek correcte methoden om het te doen.

Het WK 2010 was getuige van spelers die Afrikaanse landen zouden hebben vertegenwoordigd als de Europese landen hen niet hadden verlokt hun nationale loyaliteiten te verwisselen.

Terwijl Eusébio geen keus had, zijn Afrikaanse spelers die Europese landen vertegenwoordigen daartoe bewogen met andere middelen. In de jaren ’90 van de vorige eeuw werd het voor spelers van Afrikaanse aankomst als een goede carrièrezet beschouwd om Europees staatsburgerschap te verwerven. Dankzij hun nieuwe paspoort maakten ze kans op een plekje in het nationale elftal van een Europees land.

Frankrijk
Met of zonder paspoort: het verkiezen van een Europees land boven dat van een Afrikaans land is sportief gezien een stuk lucratiever. Zo verkoos Zinedine Zidane Frankrijk boven Algerije. Het is twijfelachtig of zo’n legendarische voetballer was geworden als hij had gekozen voor zijn Noord-Afrikaanse roots.

Een land als Frankrijk, ongehinderd door de logistieke en administratieve nachtmerries die zo kenmerkend zijn voor het voetbal in Afrika, is een veel betere springplank naar onsterfelijkheid dan Algerije. Als Zidane voor de Woestijnvossen had gekozen, zou hij zijn kunsten nooit hebben kunnen vertonen op het WK-podium.

Dat geldt ook voor George Weah. De geboren Liberiaan maakte naam bij AS Monaco in Frankrijk voordat hij naar AC Milaan verkaste. Ondanks zijn uitverkiezing tot Wereldvoetballer van het Jaar betaalde Weah een hoge prijs door de avances van Frankrijk af te wijzen. Nimmer mocht hij zijn exceptionele talenten tentoonspreiden op het WK-toneel.

Economische macht
Zulke argumenten maken duidelijk waarom Europese landen nog altijd met speels gemak Afrikaans voetbaltalent kunnen lokken, ondanks het feit dat het kolonialisme tot de verleden tijd behoort. Het koloniale imperialisme van Portugal, Frankrijk en de andere mogendheden is vervangen door de hedendaagse lokaas van pure economische macht.

Frankrijk was duidelijk de grootste schuldige van alle 32 deelnemende landenteams aan het WK in Zuid-Afrika. Les Bleus hadden gemakkelijk door het leven kunnen gaan als een Afrikaans team. Het Franse team bestond uit bijna zoveel geboren Afrikanen als die van gastheer en tegenstander in Groep A, Zuid-Afrika.

De halve verdediging van de Fransen was van Afrikaanse origine. Rechtsback Bacary Sagna is een zoon van Senegalese immigranten in Frankrijk. Hij had kunnen en moeten spelen voor zijn geboorteland. In 2002, nadat Senegal zich had gekwalificeerd voor het WK, verzond Sagna’s vader in allerijl brieven naar bondscoach Bruno Metsu en de Senegalese voetbalautoriteiten, waarin hij hen vroeg zijn zoon te bellen.

De brieven van Sagna sr. werden genegeerd totdat zijn zoon drie jaar later zijn debuut maakte in de Engelse Premier League. De Senegalezen belden naar het huis van de familie Sagna om hem alsnog op te roepen. Maar het was al te laat. René Girard, coach van het Franse U21-team, had Sagna’s vader inmiddels ervan overtuigd dat zijn zoon beter voor zijn adoptieland kon uitkomen.

Consternatie
Sagna, wiens neef Ibrahima Sonko wel voor Senegal speelt, geeft toe dat zijn beslissing nogal wat consternatie veroorzaakte in West-Afrika. ‘Ik word bekritiseerd,’ zegt hij. ‘Iedere keer als ik terugga naar Senegal, word ik omringd door massa’s kinderen die me vragen waarom ik Frankrijk koos. Maar ik ben al een grote jongen. Ik kan het hebben.’

Terwijl Sagna de Franse rechterflank bezet, bemant een andere zoon van de Afrikaanse aarde de linkerzijde. Patrice Evra is een kind van een Senegalese vader en een Kaapverdische moeder. In tegenstelling tot Sagna is de aanvoerder van Les Bleus geboren en getogen in de Senegalese hoofdstad Dakar.

‘Ik groeide op te midden van de cultuur in mijn vaderland,’ onthulde Evra eens. ‘Maar mijn vader was een diplomaat en we verwesterden al snel.’ Over zijn beslissing om Frankrijk te vertegenwoordigen, herinnerde hij zich: ‘Ik had een aanbod om voor Senegal te spelen. Maar mijn vader zei dat ik mijn hart moest volgen. Ik koos voor Frankrijk.’

Evra’s beslissing viel niet in goede aarde in zijn thuisland. ‘Ik kreeg een hoop gescheld te verduren,’ zei hij. ‘Ik kreeg het etiket opgeplakt van een door geld geobsedeerde verrader van de natie.’

Verzet
Senegal en andere Afrikaanse landen hebben natuurlijk altijd een grote reserve gevoeld jegens wat zij beschouwen als een geïnstitutionaliseerde Franse politiek van het roven van Afrika’s voetbaltalenten. Dat is deels waarom Senegal’s overwinning op Frankrijk tijdens het WK in 2002 zo uitbundig gevierd werd. Senegalezen en Afrikanen in het algemeen interpreteerden de winst als een daad van verzet, als een klap in het gezicht van een superieure en ongevoelige imperialist.

Het Franse team in Zuid-Afrika bestond naast Sagna en Evra uit meer Afrikaanse export. De tweede doelman, Steve Mandanda, werd geboren in Kinshasa, de hoofdstad van de Democratische Republiek Congo. Zijn beslissing om voor Frankrijk uit te komen, leverde hem de dubieuze bijnaam “Frenchie” op.

In 2008 speelde Mandanda in dienst van zijn adoptieland tegen zijn geboorteland. Wat de hele affaire zo’n internationale farce maakte, was het feit dat Mandanda’s jongere broer, Parfait, aan de andere kant in het doel stond. Misschien was het terecht dat de beide broers het doel schoon hielden tijdens de wedstrijd.

Alou Diarra
Raymond Domenech, bondscoach van de Fransen, stelde meerdere Afrikanen op. Zo kwam Alou Diarra uit Senegal, Abou Diaby en Djibril Cissé uit Ivoorkust, Sidney Govou uit Benin, en André-Pierre Gignac uit Algerije.

Het is twijfelachtig of Gignac, als reservespeler, dezelfde indruk zal achterlaten als Les Bleus’ meest illustere voetballer van Afrikaanse afkomst, Zidane. Destijds hadden verscheidene teamgenoten van “Zizou” ook Afrikaanse roots, zoals Marcel Desailly, Patrick Vieira en Claude Makélelé.

Desailly werd in Ghana geboren onder de naam Abbey Odenke. Hij veranderde zijn naam toen zijn moeder trouwde met het hoofd van het Franse consulaat in de hoofdstad Accra. Desailly en zijn broers en zussen werden allen geadopteerd, waarna de gehele familie zich verplaatste naar Frankrijk. Desailly was toen vier jaar oud.

Vieira werd geboren in Senegal als zoon van Kaapverdische ouders. Makélelé, wiens roepnaam “Lawaai” betekent in de lokale taal Lingala, is geboren in Kinshasa. Zijn vader speelde zelf voor DR Congo.

Plunderen
Het feit dat Frankrijk al jaren Afrika plunderde van haar voetbaltalent, werd pas zichtbaar nadat Les Bleus het WK van 1998 op hun naam schreven. Maar voetbalkenners weten dat er een lange historie aan voorafging. Voorbeelden zijn onder andere Just Fontaine (Marokko),  Jean Tigana (Mali) en Basile Boli (Ivoorkust).

Maar Frankrijk is niet het enige land op het WK 2010 dat zich schuldig maakte aan dergelijk schaamteloze spelersroof. Portugal wilde graag de herinneringen aan Eusébio’s oproepen tijdens het WK in Zuid-Afrika. En dus werd de nationale ploeg geleid door de Mozambikaanse coach Carlos Queiroz.

Rechtsback Miguel was de enige speler van Afrikaanse afkomst in de selectie van bondscoach Queiroz. De ouders van Miguel komen uit Kaapverdië. Twee andere spelers met Afrikaanse roots, Nani (Kaapverdië) en Jose Bosingwa (DR Congo), waren geblesseerd ten tijde van het WK.

Voordeel
Portugal en Frankrijk hadden duidelijk voordeel van het feit dat zij Afrikaans talent opnamen in hun nationale elftallen. Dat dat niet het geval was bij Engeland, is te wijten aan de verschillen in het koloniale beleid van deze grootmachten.

De Fransen streefden een politiek van “Frenchification” na, waarin inwoners van de koloniale gebieden werden gezien als volwaardige Franse burgers. Uit één onderzoek blijkt dat er al 147 voetballers uit Afrika meededen in de Franse eerste en tweede divisies in 1938. Deze politiek leidde ertoe dat Afrikanen werden opgenomen in de selectie van de Franse nationale ploeg, zoals bijvoorbeeld de Marokkaan Larbi Ben Barek.

Tegenwoordig onderhoudt Frankrijk nog altijd nauwe banden met haar voormalige kolonies in Afrika. Een variant op het aloude “Frenchification” leeft eveneens voort. Immigranten uit de voormalige kolonies worden officieel beschouwd als Fransen, ongeacht ras of etniciteit.

Indirect rule
De Engelsen daarentegen voerden een politiek van “indirect rule”, waarbij de inwoners van de kolonies in Afrika op indirecte wijze werden geregeerd. Zij werden niet beschouwd als Engelsen en maakten ook geen aanspraak op Engels staatsburgerschap. Als gevolg daarvan zijn er nauwelijks spelers van Afrikaanse origine te vinden in de Engelse nationale selectie.

Maar de route van Afrikaanse voetballers naar Europa wordt niet louter bepaald door het koloniale verleden. Zo werd Ghana niet door Duitsland gekoloniseerd maar arriveerde bondscoach Joachim Löw desondanks met Jérôme Boateng in Zuid-Afrika. Zijn halfbroer Kevin-Prince koos voor de Ghanese Black Stars.

Bizar genoeg werden Duitsland en Ghana beiden dezelfde Groep D geloot voor het WK 2010. Voor Afrikanen, nog altijd verbitterd na de exploitatie door Europa in het koloniale tijdperk, was de strijd tussen de gebroeders Boateng het bewijs dat Afrika de roof van haar kostbaarste objecten nog altijd niet heeft weten te stoppen.

Transfers
Maar Europa heeft Afrika niet slechts door spelersroof het beste materiaal ontnomen. Clubs in Europa hebben ook grote schade aangericht door transfers van minderjarige voetballers. Het is een feit dat Afrika een mondiaal broeinest van voetbaltalent is. Veel van deze talenten vertrokken al op jonge leeftijd.

Enkele van hen tekenden fatsoenlijke professionele contracten en ontvingen werkvergunningen, maar deze gevallen zijn zeldzaam. Slechts een deel van de minderjarige spelers, die naar Europa worden gesmokkeld door gewetenloze managers en scouts, vervullen hun volledige potentieel. Ze zijn vaak onvoldoende bestand tegen de druk van het professionele voetbal.

Te vaak worden deze jonge talenten, wier carrières zich positief zouden hebben ontwikkeld als zij niet zo haastig waren weggehaald, dakloos en verlaten in de straten van de Europese steden achtergelaten. Met een verlopen toeristenvisum en zonder legale status slijten zij arm en berooid hun dagen op straat. Zij verliezen bovendien uiteindelijk hun binding met hun geboorteland.

Actie
De FIFA is initiatieven gestart om de exodus van jonge Afrikaanse talenten tegen te gaan. FIFA-voorzitter Sepp Blatter kondigde in 2005 harde acties aan tegen Europese clubs die Afrika plunderen. ‘Ze worden meegenomen als ze 14 of 15 jaar oud zijn en de clubs zeggen dat hun ouders met ze meegaan,’ zei hij. ‘Maar ze worden opgenomen in een andere familie en wat gebeurt er dan met hen? Eén van de, zeg, twintig maakt kans op een carrière, de anderen moeten geschermd worden.’

De statuten van de FIFA verbieden clubs om spelers aan te trekken die jonger zijn dan 18 jaar. Sluwe Europese clubs maken echter handig gebruik van een gat in de werknemerswetten van de Europese Unie. Hierdoor kunnen ze handelen in spelers vanaf 16 jaar.

De Franse organisatie “Foot Solidaire” schatte in 2009 dat er meer dan 7.000 jonge Afrikanen in Frankrijk op straat leefden nadat zij geprobeerd hadden een profvoetballer te worden. 98 Procent van hen is illegaal, 70 procent is jonger dan 18 jaar. Sommige van hen hadden visums en contracten die niet waren verlengd, anderen waren in de steek gelaten zodra ze in Frankrijk aankwamen.

Oprichter Jean Claude Mbvoumin, een Kameroener die het allemaal zelf heeft meegemaakt, wijdt zich aan het tegengaan van deze praktijken. Hij zette “Foot Solidaire” op om bewustzijn te creëren. ‘De ouders van deze Afrikaanse voetballertjes zijn vaak naïef,’ zegt hij. ‘Ze hebben een blind vertrouwen in blanken die hen beloven hun kinderen naar Europa te brengen. Het is een moderne vorm van slavernij.’

Save the Children
Ook toonaangevende internationale organisaties als UNICEF en Save the Children houden zich met deze problematiek bezig. ‘Deze voetbalgerelateerde handel baart ons zorgen,’ zegt Heather Kerr, directeur van Save the Children in Ivoorkust. ‘De motivatie achter de voetbalscholen en de handel in spelers is geld.’

‘Deze jonge spelers zijn goedkoop in vergelijking met hun leeftijdgenoten in Europa,’ zo vervolgt ze. ‘Het loont de moeite om er honderd te sturen. De manager verdient zijn geld al aan één of twee spelers die het maken. De andere 98 verdwijnen in de vergetelheid.’

Ondanks de harde bewoordingen van Blatter is de kans klein dat de handel in minderjarige voetballers op korte termijn zal stoppen. Mbvoumin beweert dat het in niemands voordeel is om het systeem aan te pakken. Europese clubs willen immers goedkoop talent en Afrikaanse spelers willen een professionele carrière in Europa.

Als niemand aan de bel trekt, zal de roof van Afrika’s mooiste juwelen onverminderd doorgaan. Een continent dat rijk is aan voetbaltalent zal uiteindelijk doodbloeden.

Foto: Jean-Pierre Kepseu/Twenty Ten

Ieder WK laat herinneringen achter bij voetbalfans. Het speciale van het WK 2010 was dat het het eerste WK ooit was dat werd gehouden op Afrikaanse bodem. Het evenement verenigde Afrika en leidde tot een toename van Afro-patriottisme op het continent.

Door Selay M. Kouassi/Twenty Ten

Maar Afrika’s WK, dat beschouwd werd als een baken van hoop voor de Afrikanen, kwam met verrassende wendingen en eindigde als een tranentrekkend drama.

Op 15 mei 2004, seconden nadat Zuid-Afrika was aangekondigd als gastland van het WK 2010, ging er een golf van enthousiasme en blijdschap over het hele Afrikaanse continent. Voor veel mensen begon Afrika’s WK op die dag, lang voor 11 juni 2010.

Succesvol
Het onrecht dat Zuid-Afrika was aangedaan was hersteld. Een paar jaar eerder verloor de Regenboognatie met slechts één stem het recht om het WK 2006 te houden. Er heerste een enorme teleurstelling, maar de Zuid-Afrikanen gaven niet op. Ze deden een nieuwe poging en zouden uiteindelijk succesvol zijn.

Het gastheerschap van Zuid-Afrika voor het WK 2010 leidde tot de nodige speculaties en verwachtingen. Van Johannesburg tot Caïro, van Abidjan tot Nairobi – overal werd men gegrepen door de besmettelijke uitbarsting van collectieve vreugde.

Sommige Afrikanen begonnen te denken dat het WK zou voorzien in groei en ontwikkeling van het continent. Uitdrukkingen als “Afrika’s tijd is gekomen” en “de blik van de hele wereld zal nu op Afrika gericht zijn” kwamen uit duizenden kelen.

Belangstelling
Afrikanen waren er trots op te weten dat hun continent in het middelpunt van de belangstelling zou staan, niet vanwege HIV, hongersnoden of burgeroorlogen, maar omdat hun continent het podium zou zijn van het grootste sportevenement ter wereld.

Het thuisvoordeel – de kracht van juju, sangomas en andere Afrikaanse magie – zou helpen de Europese en Zuid-Amerikaanse grootmachten tegen te houden. Al vele maanden circuleerden zulke ideeën, die werden versterkt door de sombere gedachten van Europese en Zuid-Amerikaanse dominantie tijdens eerdere WK’s.

Afrikanen hebben een passie voor het spel. Voetbal is ook nagenoeg overal volkssport nummer 1. Kinderen spelen het spel op blote voeten op stoffige veldjes, terwijl jongeren en volwassenen de bal rondtrappen in de vele wijken van de grote steden.

Wereldbeker
Ieder Afrikaans team had meer dan genoeg redenen om de Wereldbeker te willen heffen, maar welk team wilde het het meest?

Het grootste sportevenement dat had plaatsgevonden in post-apartheid Zuid-Afrika was het WK Rugby in 1995. Het gastland won de beker. Voor aanvang waren er twijfels of Zuid-Afrika zo’n groot toernooi zou kunnen organiseren. Na afloop van de finale schreven binnen- en buitenlandse journalisten vol lof over het gastland. De Zuid-Afrikanen wilden het succes van 1995 overtreffen. Ze wilden het ook beter doen dan Kameroen op het WK 1990.

De Ontembare Leeuwen schopten het als eerste Afrikaanse land tot de kwartfinales, een prestatie die werd geëvenaard door Senegal in 2002. De levende legende Roger Milla is gestopt, maar het team heeft een nieuwe held: Samuel Eto’o.

Ivoorkust was in tweeën opgesplitst door een burgeroorlog totdat de legendarische figuur van het Ivoriaanse voetbal, Didier Drogba, smeekte om nationale eenheid en verzoening. Ivoorkust is al jaren de grootste belofte van Afrika, het nationale elftal omvat een generatie van getalenteerde spelers in de bloei van hun leven.

Algerije
Van de Algerijnse Woestijnvossen werd niet veel verwacht toen ze het opnamen tegen Egypte in de beslissende WK-kwalificatieronde in 2009. Maar Algerije versloeg de zesvoudig Afrikaans kampioen en mocht naar Zuid-Afrika. Het winnen van het WK zou een passend weerwoord zijn aan hen die vonden dat Algerije de kwalificatie niet verdiende.

Voor zowel Ghana als Nigeria zou het winnen van de titel een terechte volgende stap in zijn voetbalgeschiedenis van deze twee West-Afrikaanse landen. Ghana bereikte in 2006 de tweede ronde van het WK en won in 2009 het WK voor spelers onder de 20 jaar. De Super Adelaars wonnen Olympisch Goud op de Spelen van 1996 en kwamen al twee keer de groepsfase van het WK door.

Ieder Afrikaans team had duizend goede redenen om de Wereldbeker te willen winnen. Geen van de teams had meer redenen om te verlangen naar de meest felbegeerde gouden trofee dan de anderen. Maar waren de Afrikaanse teams klaar voor de uitdaging?

Twaalfde man
Hoe stond het eigenlijk met de fans, de twaalfde man? Afrikanen vertoonden een ongeëvenaarde steun aan hun teams tijdens het WK 2010. De beelden van de Afrikaanse teams die landden op Zuid-Afrikaanse luchthavens werden live uitgezonden op de Zuid-Afrikaanse televisie. De terminals waren volgepakt met enthousiaste fans, zwaaiend met vlaggen en blazend op de vuvuzela’s.

In de aankomsthal hingen posters van Afrikaanse voetbaliconen. Eén poster verkondigde de boodschap: “Wij zijn klaar om de wereld te verwelkomen!”. Een andere liet weten: “We kunnen niet wachten op 2010!”. Over de Zuid-Afrikaanse gastvrijheid viel hoegenaamd niets te klagen.

In de straten van Johannesburg hingen vlaggen aan auto’s en bussen. Op belangrijke kruispunten baadden verkopers in een zee van groene, rode en gele voetbalshirts, broekjes, spandoeken, petten, polsbandjes, trainingspakken en sjaaltjes, begeleid door schallende vuvuzela’s. ‘Wil je een vuvuzela?’ vroegen ze. Een immens billboard van Didier Drogba sierde de hoogste wolkenkrabber van de stad.

Oefenwedstrijden
Het aftellen was begonnen. Niet alle werkzaamheden waren gereed, wat de discussie over de organisatorische kwaliteiten van de Afrikanen wederom deed oplaaien. Maar de Afrikanen zelf steunden de zes teams van het continent. Ze keken liever naar de oefenwedstrijden van de Afrikaanse vertegenwoordigers dan naar de trainingen van de Europese grootmachten.

Nigeria’s confrontatie met Noord-Korea in een buitenwijk van Johannesburg was ongetwijfeld de meest memorabele oefenpot uit de serie, vooral vanwege de grote paniek die ontstond in het Makhulong stadion. Een paar uur voor aanvang waren er al lange rijen voor de loketten bij het stadion. De meeste van hen waren in Zuid-Afrika gevestigde Nigerianen die hun helden kwamen bewonderen.

Meer dan twintig mensen raakten gewond in de opschudding die plaatsvond voor de poorten van het stadion. Maar het incident verminderde niet de vreugde onder de die-hard Nigeriaanse fans en alle andere Afrikanen die de wedstrijd zagen. Nigeria versloeg de Noord-Koreanen met 3-1. De massale steun van de Afrikanen beloofde veel goeds.

Openingswedstrijd
Op vrijdag 11 juni verzamelden duizenden supporters zich in het Diepsloot Fan Park om te kijken naar de openingswedstrijd van het WK: Zuid-Afrika tegen Mexico. Voor alle voetballiefhebbers die zich geen kaartje konden veroorloven, kwam het Fan Park het dichtste bij de atmosfeer in Soccer City stadion zelf.

Of het nu was in het stadion, in het Fan Park of op één van de tienduizenden andere publieke locaties, iedereen at, dronk en ademde voetbal. In het Fan Park in een buitenwijk van Johannesburg begonnen de supporters te juichen toen vrouwelijke dansers, die de Zuid-Afrikaanse nationale kleuren droegen, de Diski Dans ten uitvoer brachten.

Deze dans gaat als volgt: hoofd, hoofd, doe alsof je een pass geeft met de bal, til de bal op en trap! Sommige van de kijkers deden mee met de dansers en schudden hun hele lichaam. De dans stopte pas toen het gigantische scherm de eerste beelden van de wedstrijd liet zien. Een explosie van vreugde volgde.

In de eerste helft was Mexico de bovenliggende partij. Daarna kwam het moment van de Bafana Bafana. Tien minuten na de rust plaatste Siphiwe Tshabalala een krachtig schot in de kruising en scoorde daarmee het eerste doelpunt van het WK. Het geluid van duizenden vuvuzela’s zwelde aan. Tien minuten voor tijd maakte Rafael Marquez gelijk voor Mexico en ontnam daarmee de gastheer de kans op een overwinning.

Ivoorkust
Gedurende de groepsfase waren de ogen van het continent gericht op Ivoorkust, vanwege hun talentvolle ploeg. Hun eerste groepswedstrijd tegen Portugal in Port Elizabeth eindigde in een 0-0 gelijkspel. Het was geen al te beste start van de West-Afrikanen.

De tweede groepswedstrijd was er één om je vingers bij af te likken. Ivoorkust nam het op tegen de eeuwige WK-favoriet: Brazilië. Spelen tegen de Brazilianen was niet zomaar een wedstrijd, het was een evenement op zich.

De supporters van de Goddelijke Kanaries stalen de show op de avond van 20 juni in de omgeving van het Soccer City Stadion buiten Johannesburg. In de vrieskou waren opgewonden en halfdronken Brazilianen luid aan het zingen voor de aftrap. In het stadion zelf zaten vele Ivoriaanse hoogwaardigheidsbekleders, waaronder premier Soro Guillaume. De omgeving was een collage van geel, groen en oranje.

Spandoeken
Terwijl Brazilië ongetwijfeld nog steeds populair is, is het mogelijk dat ze ervan geprofiteerd hebben dezelfde kleuren te hebben als de Bafana Bafana. Het was normaal om supporters de groen-gele shirts te zien dragen. Maar steun was er vooral voor Ivoorkust, gelet op spandoeken met slogans als: “Drogba 4 Africa”, “Brazilië, jullie eind is nu gekomen” en “Ivoorkust, maak de Afrikanen trots!”.

De wedstrijd begon. Geen van de teams zag er erg gevaarlijk uit. Maar dan, in de 25ste minuut, passeerde Luís Fabiano twee Ivoriaanse verdedigers en stuurde de bal het net in. De impasse was gebroken.

Een fanatieke Ivoriaanse supporter klaagde over de speelstijl van zijn team. ‘Zo mag Ivoorkust helemaal niet spelen! Hoe kan een aanvallend team met dodelijke spitsen als Drogba en Gervinho besluiten defensief te worden in zo’n cruciale wedstrijd?’

Opnieuw tilde Luís Fabiano de bal over twee verdedigers heen, bracht hem naar beneden met zijn armen en voorbij doelman Barry Copa. De Franse scheidsrechter Stéphane Lannoy mistte de overtreding en stond het doelpunt toe. De handsbal maakte de Ivoriaanse supporters boos, maar het was te laat. Zelfs het doelpunt van Drogba kon Ivoorkust niet meer redden.

Kameroen
Volgelingen van Kameroen hadden getwijfeld aan de startopstelling van de Ontembare Leeuwen. Alex Song, een van de beste spelers, kwam niet op het lijstje voor, topschutter Samuel Eto’o was op de vleugel geposteerd. Het was duidelijk dat er iets mis was. En inderdaad, de Kameroeners renden als kippen zonder kop over het veld. ‘Het zijn elf vreemden op een veld,’ zo zei een supporter, ‘die de kleuren van het nationale elftal dragen.’ Japan won met 1-0.

De algemene gedachte was dat Kameroen haar tweede groepswedstrijd tegen de Denen zou gaan winnen. Een vermakelijke wedstrijd was het zeker. De Kameroeners oogden gemotiveerd, ze speelden als een collectief. Het leidde tot een doelpunt aan Kameroense zijde.

De Ontembare Leeuwen hadden er op dat moment met gemak 5-0 van kunnen maken, maar keer op keer stuurden ze de bal recht op de keeper af. Toen sloeg Denemarken terug. Ze maakten gelijk en scoorden daarna nog een doelpunt. Eto’o en zijn teamgenoten betaalden de prijs voor de vele missers.

De teleurstelling in Kameroen was groot. Het team waarvan men verwachtte dat het potten zou gaan breken, lag er als eerste uit. De Leeuwen konden naar huis.

Ghana
Nigeria onderging hetzelfde lot als Kameroen en ook Algerije zou zich snel voegen bij de lijst van Afrikaanse teams die uit het toernooi waren gestoten. De hoop van het ganse continent was nu gevestigd op de Black Stars van Ghana.

Ghana bereikte de kwartfinales en werd daardoor het symbool voor de Afrikaanse droom. Van tevoren hadden weinigen verwacht dat de Ghanezen het zo ver zouden schoppen, zo zonder hun talisman Michael Essien. Maar de andere grote Afrikaanse namen – Samuel Eto’o, Didier Drogba, Nwankwo Kanu – waren er niet in geslaagd hun teams naar successen te leiden.

De kwartfinale wedstrijd tegen Uruguay leverde respect op voor Ghana. Ze stonden op de drempel van de halve finales. Maar ze faalden. De wedstrijd was een drama dat moeilijk te verwerken was voor de Ghanezen en voor allen die hen een warm hart toedroegen. En dat waren er velen. In Zuid-Afrika waren de Black Stars omgedoopt tot de “Baghana Baghana”.

Muntari
Het West-Afrikaanse team kwam haperend op gang. De Ghanezen creëerden weinig beslissende acties, totdat middenvelder Sulley Muntari tegen het eind van de eerste helft de bal de touwen injoeg. Het gejuich was amper verstomd of Diego Forlán had de gelijkmaker al op zijn sloffen.

In de extra tijd loste Asamoah Gyan een krachtig schot. De bal was bijna over de doellijn maar daar was Luis Alberto Suárez! De Uruguayaan weerde de bal opzettelijk met zijn handen en ontzegde Ghana een plek in de halve finales op het WK.

Suárez moest met rood van het veld. Maar Gyan kon de strafschop niet verzilveren. Zijn schot kwam op de lat terecht en de kans op de WK-droom was verkeken. In de strafschoppenserie verloor Ghana met 4-2.

De Ghanese voetballers verlieten met hangende hoofden en wanhoop op hun gezichten het veld. Suárez werd een object van haat in heel Afrika. Maar Afrikanen kunnen hen niet de schuld blijven geven om zijn handbal. Hij werd gestraft voor zijn fout. Als Gyan had gescoord, had niemand het meer over Suárez gehad.

Record
De Black Stars evenaarden het record van Kameroen en Senegal. Ze hadden de kans om WK-geschiedenis te schrijven maar lieten het na. Het drama riep de nodige vragen op. Zijn Afrikaanse teams gedoemd te mislukken? Zijn hun trainingsmethoden afdoende? Is hun motivatie groot genoeg om ’s werelds meest begeerde trofee in de wacht te slepen?

De antwoorden op deze vragen kunnen zowel “ja” als “nee” zijn. Maar de echte kwestie is dat Afrikanen moeten leren van hun fouten. Alleen zo maken ze kans op de titel tijdens het WK 2014.

CAF-voorzitter Issa Hayatou moet het imago van zijn organisatie redden

Zes FIFA-officials, waaronder vier uit Afrika, zijn geschorst wegens corruptie. Voorzitter Sepp Blatter is tevreden met dit oordeel van de ethische commissie. BBC-verslaggever Farayi Mungazi is minder hoopvol en vreest een zware terugslag voor het Afrikaanse voetbal.

De zaak kwam aan het rollen na onderzoek van de Engelse krant Sunday Times.  De Nigeriaanse FIFA-official Amos Adamu zou aan verslaggevers van de krant hebben verklaard zijn stem te geven in ruil voor 500.000 pond. Dat geld zou gebruikt worden om synthetische grasvelden in Nigeria aan te leggen, maar moest wel overgemaakt worden op de privérekening van Adamu.

Ook andere Afrikaanse FIFA-officials zoals Ismael Bhamjee (Botswana), Amadou Diakite (Mali) en Slim Aloulou (Tunesië) zouden zich schuldig gemaakt hebben aan pogingen tot corruptie. Alle vier officials zijn voor enkele jaren geschorst en hebben daarnaast boetes gekregen.

Blauwe plek
Farayi Mungazi, de bekende verslaggever van de BBC, stelt dat de veroordelingen een “blauwe plek” op het imago van het Afrikaanse voetbal en de Afrikaanse voetbalbond CAF zijn. Inderdaad, de FIFA-officials uit Tunesië en Mali zijn tevens leden van het hoogste besluitvormingsorgaan van de CAF, de executive committee. ‘Een klap in het gezicht van het continent dat zojuist haar eerste WK heeft mogen organiseren,’ zo luidt zijn oordeel.

‘Dit betekent dat CAF-voorzitter Issa Hayatou de niet te benijden taak heeft om het imago van zijn organisatie te herstellen en de eer van het continent te redden,’ schrijft Mungazi. ‘Het terugwinnen van het vertrouwen van de fans is een heel moeilijke opgave. Het vereist een radicale transformatie van de CAF en de manier waarop het zaken doet.’

Begin volgend jaar zullen negen van de in totaal 16 zetels in CAF’s executive committee verkiesbaar worden gesteld. ‘Een gouden moment voor de CAF om zichzelf opnieuw uit te vinden,’ aldus Mungazi.

Schoon schip?
Op het eerste gezicht lijkt het alsof FIFA met deze acties schoon schip heeft gemaakt. De schorsingen van onder andere Adamu, wiens onethische voorstellen op de verborgen camera zijn vastgelegd, zijn echter vrij laag gezien de aard van de overtredingen.

Bovendien steekt FIFA niet onder stoelen of banken dat zij de onderzoeksmethoden van de Sunday Times zelf “onethisch” vinden. FIFA weigert zodoende openlijk het boetekleed aan te doen en valt in plaats daarvan de boodschapper aan. Dat kwam de organisatie op hoon van onder andere de Engelse krant Guardian te staan.

Adamu zelf kan zich niet vinden in de straf en is naar eigen zeggen “onschuldig”. Hij en andere FIFA-officials gaan tegen de straffen in beroep.

Lees ook:
‘Bondsbestuurders vermoorden het Afrikaanse voetbal’

Danny Jordaan is genomineerd voor een positie binnen het uitvoerend comité van de wereldvoetbalbond FIFA. Jordaan heeft jarenlange ervaring als voetbalbestuurder, onder andere als hoofd van de organisatie van het WK 2010 in Zuid-Afrika.

Jordaan is een bekend figuur in eigen land en ver daarbuiten. De 59-jarige Zuid-Afrikaan was verantwoordelijk voor de organisatie van het WK Voetbal dat eerder dit jaar in het meest zuidelijk gelegen Afrikaanse land werd gehouden.  Nu is Jordaan door zijn land voorgedragen voor een positie binnen FIFA’s hoogste besluitvormingsorgaan.

Twee van Afrika’s vier permanente posities binnen het uitvoerende comité worden aankomende februari opnieuw ter verkiezing gesteld. Een van deze posities is in handen van de Nigeriaan Amos Adamu. Hij is momenteel geschorst hangende een onderzoek naar een omkopingschandaal, dat naar buiten werd gebracht door de Engelse krant Sunday Times.

De andere plek wordt bezet door de voorzitter van de Ivoriaanse voetbalbond Jacques Anouma. Het is nog onduidelijk of Anouma zich opnieuw verkiesbaar zal stellen.

Bijdrage
Jordaan is de eerste die zijn kandidatuur bekend maakt. De organisatie van het WK zal ongetwijfeld in zijn voordeel werken. ‘Het is belangrijk voor me dat Afrika het gevoel heeft dat ik mijn bijdrage kan leveren,’ zo zei hij. Jordaan’s kandidatuur is vrij uniek omdat hij tracht tegelijkertijd een hoge positie binnen de Afrikaanse voetbalbond CAF als de FIFA te bemachtigen.

De Zuid-Afrikaan, al meer dan twee decennia een voetbalbestuurder, gaf aan steun te genieten van menig voetbalbond in Afrika. Die zijn hard nodig wil hij gekozen worden tijdens de verkiezingen van de Afrikaanse voetbalbond CAF in februari. Deze vinden plaats in Khartoum, Soedan.

Foto: Stefan Verwer

Zelden hoor je nieuws uit Afrika, gemaakt door Afrikanen zelf. Afrikaanse journalisten werken over het algemeen in landen waar de persvrijheid flink is ingeperkt. In de documentaire “Through our own eyes” staat het werk van Afrikaanse journalisten centraal. Op 11 november vindt in Kriterion de première plaats.

In “Through our own eyes” worden drie Afrikaanse journalisten op de voet gevolgd. Zij zijn op dat moment in Zuid-Afrika om verslag te doen van het WK Voetbal.

Selay Kouassi
Onderzoeksjournalist Selay Kouassi werkt in Ivoorkust, een land dat aan het begin van het millennium een hevige burgeroorlog kende. In de verscheurde maatschappij houdt de regering journalisten scherp in de gaten. Selay doet onderzoek naar de dubieuze praktijken rond voetbalscholen in zijn land.

‘In mijn geval opent voetbal een deur voor sportjournalisten, voor alle Afrikaanse journalisten, om problemen aan te kaarten en te laten zien wat er in Afrika gebeurt.’
- Selay

Goitsemang Nkomo
De Zuid-Afrikaanse Goitsemang Nkomo is een jonge moderne radiojournaliste, in een samenleving die sterk verdeeld is tussen arm en rijk. Vrouwen in de arme wijken van de stad strijden tegen aids en armoede. Goitsemang is niet arm, maar ze is erg betrokken.

‘Ik steun deze vrouwen, want ze brengen veranderingen teweeg. Ze gaan tegen de norm in en ze beginnen iets nieuws. Dat stimuleert vrouwen overal ter wereld.’
- Goitsemang

Andrew Esiebo
Fotograaf Andrew Esiebo uit Nigeria wil de ‘achterkant’ van voetbal laten zien. Als creatieve, ongedwongen losbol zet hij vraagtekens bij het stereotype beeld van het moeizaam werken als journalist in Afrika.

‘Het is belangrijk dat wij verhalen vertellen vanuit ons eigen perspectief. Dan ziet men onze wereld door onze eigen ogen.’
- Andrew

Première
De documentaire “Through our own eyes: Africans telling African stories” gaat op 11 november in de Amsterdamse bioscoop Kriterion in première. Wil je bij deze exclusieve voorstelling aanwezig zijn? Stuur dan een mailtje naar info@lokaalmondiaal.net.

Wordt het positieve imago van Zuid-Afrika na het WK te grabbel gegooid?

De Zuid-Afrikaanse regering wil een nieuwe, verregaande mediawet invoeren. Hierin bepaalt de overheid welke informatie geheim is en staat op het publiceren van deze informatie een gevangenisstraf van maximaal 25 jaar. Tegenstanders vrezen het einde van de persvrijheid.

De grondwet van Zuid-Afrika, opgesteld in 1996, is een van de meest progressieve ter wereld. Vooral de persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting zijn hierin zeer goed gewaarborgd. Regeringspartij ANC wil een nieuwe mediawet invoeren die deze vrijheden danig inperkt.

Daarnaast heeft de regerende ANC-partij een voorstel ingediend om een staatstribunaal op te richten, dat de zelfregulerende Press Council vervangt.

Om de daad bij het woord te voegen, werd onderzoeksjournalist Mzilikazi wa Afrika begin augustus op de burelen van zijn krant, de Sunday Times, gearresteerd en verhoord. De intimidatie volgde op de aanklacht die een regionale ANC-politicus tegen hem had uitgevaardigd. Begin september werden alle aanklachten tegen de journalist ongegrond verklaard.

Politieke domheid

Het is de vraag waarom de Zuid-Afrikaanse pers juist nu onder vuur ligt, stelt Guy Berger, professor aan de School voor de Journalistiek van Rhodes University in Grahamstown. Het lijkt er sterk op dat het ANC het positieve imago van Zuid-Afrika na het houden van het WK Voetbal eerder dit jaar aan het verkwanselen is. ‘Het nieuwe imago wordt nu slachtoffer van politieke domheid,’ zo zegt Berger.

Het domme aan de pogingen van het ANC om de persvrijheid te ondermijnen, zo gaat Berger verder, is dat de partij de grootschalige binnen- en buitenlandse verontwaardiging compleet heeft onderschat.

Berger stelt dat persoonlijke factoren ten grondslag liggen aan de nieuwe mediawet. Corruptieschandalen met top ANC-functionarissen in de hoofdrol worden breed uitgemeten in de landelijke pers. Ook de buitenechtelijke relaties van president Zuma en de vage zakentransacties van zijn familieleden vinden regelmatig hun weg naar de voorpagina’s van de kranten.

Het zijn zaken die de elite ernstig in verlegenheid brengen. Tegenstanders zeggen dan ook dat de nieuwe mediawet niets meer is dan een middel om vervelende journalisten te dwarsbomen.

Calculaties

Politieke calculaties spelen ook een rol, stelt Berger. ‘Een tijdlang waren de rivalen binnen het ANC alleen bezig elkaar te bevechten. Regelmatig werd er naar de pers gelekt om tegenstanders zwart te maken. Dit gebeurde in het bijzonder in de strijd tussen de vorige president Mbeki en de huidige, Zuma.’

Berger: ‘Nu, in 2010, komen de rivalen tezamen in hun afkeer van een gemeenschappelijke vijand: de pers. Het ANC kan zo gemakkelijk een zondebok aanwijzen voor alle sociale problemen in het land. De partij stelt dat de “reactionaire” pers zich niet opstelt ten behoeve van overheidsprogramma’s.’

President Zuma zelf zegt dat de zelfregulering binnen de journalistiek niet werkt. Journalisten zouden zich teveel vrijheden permitteren en daarmee zou de kwaliteit van de pers snel achteruit hollen.

Werkloosheid

Verhalen over misbruik van toelagen van parlementariërs en ministers die in de duurste hotels verblijven, contrasteren sterk met de levens van de Zuid-Afrikanen die op hen hebben gestemd. Het ANC regeert het land al 16 jaar maar wist de werkloosheid, die nu op 40 procent staat, niet terug te dringen. De meerderheid van de bevolking profiteert niet van het sociale zekerheidsstelsel.

Het ironische aan het succes van het WK, stelt Berger, is dat het verwachtingspatroon van de bevolking is gegroeid. Nu de regering haar beloften niet kan waarmaken, nemen de protesten toe. Amper een maand na afloop van het evenement legden stakingen van leraren en andere ambtenaren het land plat.

Het past allemaal in het plaatje van het ANC om de persvrijheid in te dammen. ‘Ze hebben de illusie dat als de pers kan worden gemuilkorfd, hun eigen leiderschap er beter uitziet, sociale problemen worden opgelost, en lokale protestacties worden stopgezet,’aldus Berger.

Campagne

Of het de leiders van het ANC gaat lukken is een geheel andere kwestie. Journalisten, scholen voor de journalistiek en verschillende groeperingen laten het er niet bij zitten. Momenteel wordt er een grote campagne gehouden om het publiek te informeren over de gevaren van het indammen van de persvrijheid.

Mocht de nieuwe mediawet worden ingevoerd, dan zal deze worden voorgelegd aan het Constitutionele Hof. ‘De voorgenomen repressie zal waarschijnlijk worden geblokkeerd. Dat zal een flinke opsteker zijn voor journalisten in Zuid-Afrika en ver daarbuiten,’ aldus Berger.

De quotes van Guy Berger zijn verkregen uit de nieuwsbrief van de Commonwealth Journalists Association (CJA) van oktober 2010.

De familie van Shepherd in Zimbabwe. Foto: Maarten Boersema

Men vreesde voor xenofobisch geweld na afloop van het WK Voetbal in Zuid-Afrika. Maar tot nu toe bleef geweld tegen vluchtelingen uit de omliggende landen uit. Shepherd en andere Zimbabwanen blijven ondertussen hun geluk beproeven in Afrika’s meest welvarende land.

Door Maarten Boersema

De avond van de finale van het WK in Zuid-Afrika herinner ik me niet alleen vanwege Andrès Iniesta, maar ook vanwege berichten in de media over zogenaamd op handen zijnde xenofobisch geweld in Zuid-Afrika. Arme Zuid-Afrikanen zouden vluchtelingen in hun land met geweld gaan bestoken, omdat zij banen zouden ‘stelen’.

Voor en tijdens het WK had Zuid-Afrika een doel waar de gehele bevolking naar toe werkte en waar men voor leefde. Voetbal was de bindende factor voor een verdeeld land. Meer nog, het toernooi zorgde ook voor veel werk. De vrees bestond echter dat na het WK een stroom aan xenofobisch geweld zou gaan plaatsvinden, mede omdat de extra banen na het toernooi direct zouden verdwijnen.

Men dacht terug aan 2008, toen zich ernstig geweld voordeed in enkele grote steden. Een dergelijke geweldsexplosie bleef uit; wel keerden bezorgde Zimbabwanen uit Johannesburg en Kaapstad terug naar hun eigen land. Als wij enkele weken na de finale arriveren bij de grens in Beithbridge, merken we weinig meer van deze taferelen. Aan de Zimbabwaanse kant van de grens zou er een vluchtelingenkamp zijn ingericht, maar daar wil autoriteit noch hulporganisatie van weten.

Pretoria
In Zimbabwe gaan we op bezoek bij Shepherd, een man die tot voor kort in Zuid-Afrika leefde en voornamelijk werkte. Hij is vergelijkbaar met twee Zimbabwanen, Quinten en Acadia, die we in Pretoria op straat hebben ontmoet. Zij zijn samen met tientallen andere mannen elke avond op de veranda van het koffiehuis in het centrum van Pretoria te vinden. Ze slapen er op de betonnen vloer en onder dunne dekens.

Quinten en Acadia vertrokken in 2009 naar Zuid-Afrika omdat er in hun moederland geen werk was. ‘Dat ik niet kon werken maakte me depressief,’ zegt Quinten. Het leven in de straten van Pretoria beschrijven ze als het bestaan van een “rolling stone” die wordt voortbewogen op de wind. De mogelijkheid om bij het door de plaatselijke kerken bemande koffiehuis te slapen, blijkt een van de weinige zekerheden in hun leven. Af en toe wordt hen toegeschreeuwd dat ze moeten teruggaan naar hun eigen land. Xenofobisch geweld hebben ze niet meegemaakt.

Platteland
Wij ontmoeten dus Shepherd, op een afstand van ongeveer 600 kilometer bij de mannen uit Pretoria vandaan. Hij woont met zijn gezin op het Zimbabwaanse platteland in twee stenen hutten. Een simpele omheining bakent het schoon en goed onderhouden woonerf af. Op loopafstand van zijn huis heeft Shepherd twee stukken landbouwgrond.

In 2008 verliet hij zijn kleine territorium om net als Quinten en Acadia in de straten van Pretoria zijn geluk te beproeven. Hij moest noodgedwongen zijn gezin verlaten omdat er door de politieke en economische crisis in Zimbabwe niet meer voldoende voedsel voor hem en zijn gezin te vinden was. Zes maanden leefde hij in Pretoria op straat. Soms verrichte hij zwaar lichamelijke arbeid, soms moest hij weken wachten op werk.

Shepherd was verstoten van zijn familie en zijn familie was verstoten van hem. Een moeilijke tijd, zegt zijn vrouw eufemistisch.

Verlangen
Shepherd keerde ooit terug naar Zimbabwe omdat hij van verlangen naar zijn gezin niet meer kon slapen. ‘Wanneer je ouder wordt, heb je elkaar steeds meer nodig,’ zegt hij om zijn verlangen te illustreren. Met het zuurverdiende geld keerde Shepherd daarom weer terug.

In 2009 besloot hij om nog een keer te gaan. ‘Het ging niet om het voedsel maar om de extra dingen voor de familie,’ legt Shepherd uit. Met extra dingen bedoelt hij schriften, uniformen en andere zaken voor zijn schoolgaande kinderen. Ditmaal beschikte Shepherd over een paspoort en dus nam hij de officiële grensovergang. Het gevaarlijke “borderhoppen” was niet meer nodig.

Er zijn nog altijd mensen die “borderhoppen”. Deze mensen hebben geen geld voor een paspoort. Ze kunnen bij de grens ook niet het bedrag betalen om de douane om te komen. Toch willen ze naar Zuid-Afrika om daar geld te verdienen voor hun gezin. Ze  kiezen daarom voor de gevaarlijke weg over hekken en door rivieren met de kans beroofd of gepakt te worden.

Crisis
Shepherd maakte aan het begin van de economische crisis de keuze: liever een huis op het platteland dan een verblijf in de stad. Leven op het platteland is immers goedkoper dan in de stad. Daarbij is er de mogelijkheid om zelf voedsel te verbouwen. Voor werkloze mensen in de stad is dat lastiger.

Quinten en Acadia zijn daar een voorbeeld van. In Zimbabwe was de een kleermaker, de ander had net een opleiding geschiedenis afgerond. Dat was niet voldoende om rond te komen en daarom leven ze op straat in Zuid-Afrika. Slachtoffer voelen ze zich niet. Onder de jas van Acadia schuilt een stropdas. ‘Ik moet er toch netjes uitzien wanneer ik naar de bibliotheek ga.’ Quinten: ‘We nemen het leven zoals het komt.’

Beesie
Thuis in Zimbabwe toont Shepherd trots zijn stukken grond, terwijl zijn kleine zoon vrolijk met een Beesie voor hem uithuppelt. Tegelijkertijd spreidt Shepherd zijn toekomstplannen uit. ‘Ik wil een kleine handel in tweedehands kleren opzetten.’ Door tweedehands kleren in Mozambique te kopen en die in Zimbabwe te verkopen en door zijn landbouwactiviteiten hoopt hij zijn gezin te kunnen onderhouden.

Toch gaat hij aan het eind van het jaar voor korte tijd terug naar Zuid-Afrika. ‘Ik moet een schooluniform voor mijn zoon aanschaffen.’ Achter zijn witte tanden schuilt tomeloze hoop.

De angst voor xenofobisch geweld na het WK weerhoudt Zimbabwanen en Mozambikanen er niet van naar het welvarende Zuid-Afrika te verhuizen. Daarvoor is de economische situatie in eigen land te slecht. Mogelijk xenofobisch geweld nemen zij op de koop toe. In de tussentijd vindt hoop zijn eigen weg.

Tienduizenden toeristen reisden afgelopen zomer naar Zuid-Afrika om het grootste voetbalfeest ter wereld te vieren. Maar blijft de glans van het evenement nu de stofwolken van het WK zijn neergedaald? Theologiestudenten Maarten Boersema en Ruard Stolper reisden enkele weken door zuidelijk Afrika, op zoek naar hoop in de schaduw van het WK. Het project werd mede mogelijk gemaakt door NCDO.

Er werd vooraf aan het WK veel gesproken over de hereniging van het volk in Zuid Afrika, maar zou dit ook echt gebeuren?
Voor de fans die de opening van het WK vierden in de sloppen wijken van Soweto leek het er wel op. Er werd al gezegd dat Nelson Mandela er trots op zou zijn dat zwart en wit samen aan het feesten waren.
Alle fans liepen door elkaar heen en  waren gezamenlijk trots op Zuid Afrika.

Twenty Ten deelneemster Simone Scholtz maakte hier een reportage over.

foto door: Nikki Rixon

Er zijn miljarden rands uitgegeven, verschillende mensenlevens gingen verloren, en mensen kregen te maken met moordaanslagen, vuurgevechten, corruptie, nepotisme, verdeling, bevolkingstoenames, snelrechtprocedures, beloftes die zijn verbroken, woningen die zijn verplaatst, dubieuze academische praktijken, intimidatie, geweld en angst. Op die voedingsbodem werd het stadion van Mbombela in Nelspruit gebouwd in de provincie Mpumhulanga in Zuid-Afrika.

Het moderne gebouw lijkt van binnen op een giraf, en hier hebben enkele wedstrijden van het WK voetbal van 2010 plaatsgevonden. Het werd neergezet op 118 hectare illegaal verkregen grond, wat leidde tot de controverse rond het gebouw.

Het juweeltje pronkt in een omgeving van onvoorstelbare ellende, die wordt gekenmerkt door een gebrek aan water en elektriciteit voor de omwonende bevolking die werd gedwongen plaats te maken voor dit stadion met 46.000 zitplaatsen.

Volgens de bevolking is Mbombela een symbool van wijze waarop hun levenswijze werd verstoord, hun ellende toenam, hun gemeenschap werd verdeeld, opinieleiders werden vermoord, en bepaalde individuen zich clandestien verrijkten. Kortom, hoe de bevolking werd bedrogen. Volgens hen heeft het WK de ellende waarin ze al verkeerden alleen nog maar duidelijker naar voren gebracht. Hun klachten en verdriet vonden een uitweg in enkele volksopstanden.

Amanda geeft een rode kaart aan het WK

‘Ik wil niet over het WK praten, want ik ben bang om slechte herinneringen op te halen die niet goed voor me zijn,’ klaagt Amanda Nkosi, een jonge vrouw van 34 die in de voet werd geschoten tijdens een demonstratie tegen een ‘maffia-achtig management’ tijdens de bouw van het stadion van Mbombela. De politie opende het vuur op de demonstranten op die bewuste 15 oktober 2009.
Amanda heeft niet alleen het gebruik van haar voet verloren, ze is ook haar werk kwijtgeraakt en kan nu alleen nog maar overleven dankzij de uitkering van een van haar twee kinderen.

‘Die uitkering bedraagt slechts 250 rand. Dat is nauwelijks genoeg om een week bescheiden van te kunnen leven.’ vertrouwt ze ons toe.
Het WK is voor Amanda Nkosi alleen maar een slechte herinnering die haar nog steeds achtervolgt. Haar aanklacht tegen de politie met nummer 381/10/2009, ligt bedolven onder andere dossiers op het bureau van inspecteur S.J Gumede van de politie van Nelspruit. Ze heeft tot op heden nog geen antwoord ontvangen. Haar advocaat Mr Mazibuko probeert het dossier geopend te krijgen, maar haar pogingen blijven vruchteloos, zonder aanwijsbare reden. ‘Ik weet niet wat ik alleen kan aanrichten in dit land waarin de armen niet gehoord worden,’ roept ze wanhopig uit.

Het land van Mataffin

Het land van Mataffin voedt de controverse omtrent de gewaagde architectuur van het stadion van Mbombela echter nog meer dan een ‘zeker maffia-achtig management’.

Mataffin is de naam van het Swazi stamhoofd, een rechtstreekse afstammeling van de koning van Swaziland, die Swaziland in 1800 verliet om zich te vestigen op de plek waar zich nu het stadion bevindt.

Phineas Mdluli, de erfgenaam van het land van Mataffin, werd op fraudeleuze wijze een deel van zijn land ontfutseld zodat het prestigieuze stadion in het kader van het WK van 2010 kon worden gebouwd.

Als we even teruggaan in de tijd zien we dat dit niet de eerste keer is dat de afstammelingen van Mataffin land wordt ontnomen. In 1840 eiste een blanke boer, een vriend van Mataffin een deel van het land op om het te verbouwen en er fruit op te telen dat gretig aftrek vond in Engeland. Dit vond plaats na gemeen overleg. Het stamhoofd werd tijdens een reis naar Mozambique vermoord. Later deed de blanke boer alsof de overledene hem het land had verkocht. Hij werd gesteund door het Apartheidregime van die tijd en werd zo eigenaar van het land dat sindsdien zijn naam zou dragen, Hall.

Pas in 1981, toen Phineas Mdluli na jaren trouwe militaire dienst met pensioen ging, werd de procedure opgestart om de voorouderlijke grond terug te krijgen. Dat was een moedige actie want volgens de toenmalige wet had geen enkele zwarte het recht om grond te bezitten. Pas toen de wet over de teruggave van land in 1994 werd ingevoerd door de Minister van Justitie onder de eerste democratische regering, die van Mandela, had de procedure succes. Hij voldeed aan de eisen die door de wet werden gesteld voor de teruggave van land, dat wil zeggen dat er een gemeenschap was met statuten en het bewezen vermogen om het land te beheren.
Mdluli en de zijnen kregen 6000 hectaren land terug die hadden toebehoord aan stamhoofd Mataffin. Het fonds werd toevertrouwd aan Phineas Mdluli, die gold als oprichter en aan Terry Mdluli, de president. Enkele andere leden van de gemeenschap werd verkozen tot het uitvoerende orgaan dat zich bezighield met het management van het fonds ten bate van de hele gemeenschap die op de privégrond van Mataffin leefde.

De druppel die de emmer deed overlopen

De tweede keer dat land van Mataffin werd afgepakt, was een gevolg van de WK-koorts. Het ging in tegen alle wetten, maar gebeurde met medeweten van de plaatselijke autoriteiten. Terry Mdluli, president van het Mataffin Trust, besloot in 2007 eenzijdig om een deel van het land te verkwanselen voor de bouw van het Mbombela Stadium. Zo kreeg de gemeente na een onderhandse aanbesteding 118 ha van het land in bezit voor het symbolische bedrag van 1 rand.

Deze eenzijdige beslissing die tot gevolg had dat er land werd weggeven, leidde tot ongenoegen onder de bevolking, vooral onder de jongeren die de straat op gingen om hun rechten op te eisen.
Velen, en vooral de jongeren, verwelkomden de bouw van het stadion, maar, zo vonden zij, de wettelijke procedures moesten wel in acht worden genomen. ‘

We waren niet tegen de bouw van het stadion op onze grond, maar we veroordelen de aankoopprocedure en de aankoop van onze grond door de gemeente en dat wilden we niet zomaar over ons heen laten gaan. We strijden om gehoord te worden en voor gerechtigheid, zegt Lusito Dlamini, een van de jongeren van de jongerenbond van Mataffin om de demonstraties van jongeren te verklaren die werden onderdrukt door de politie.

De jongeren demonstreerden voor een herziening van de verkoopakte van het land, voor het creëren van werkgelegenheid voor de bevolking rond de bouw van het stadion, het recht om te blijven wonen waar ze nu wonen en de onmiddellijke herbouw van scholen die zijn afgebroken of tijdelijk zijn ondergebracht in containers.

Tegelijkertijd werd er een proces aangespannen tegen de gemeente. Rechter Ntendeya Mavundla van het gerechtshof in Pretoria, die de verkoop ronduit stuitend vond, heeft bepaald dat de gemeente 8,7 miljoen rand moet betalen aan de gemeenschap van Mataffin.

Het WK dat verdeelt en families en bevolkingsgroepen tegen elkaar opzet

De beschuldigingen dat gemeenschapsgoederen slecht waren beheerd, bleven weerklinken. De hoofdverdachte is uiteraard Terry Mdluli die, helaas, president bleef van het uitvoerende orgaan.
Er zijn berichten dat verschillende aspecten van deze illegale verkoop zijn bedoeld om te verhullen dat Terry en enkele gemeenteambtenaren bedrijven bezitten die hun diensten verkopen aan de ondernemers die zijn belast met de bouw van het stadion en de organisatie van het WK.
Die beschuldigingen zijn bevestigd door de advocaat van de gemeenschap: ‘Bepaalde individuen, een stelletje gangsters die banden hebben met de autoriteiten en topfiguren en die de zakenwereld goed kennen, negeren de behoeften van de bevolking en profiteren egoïstisch en zonder medelijden van gemeenschapsgoederen, terwijl de voornaamste rechthebbenden achterblijven in extreme armoede.’

Phineas Mdluli beschuldigt onophoudelijk de gemeente die families verdeelt om te kunnen profiteren van de opbrengst, en hij zegt slachtoffer te zijn, hij en de gemeenschap, van deze WK-affaire.

Eerst het WK en dan pas scholen!

‘Het voornaamste doel is een opleiding voor iedereen in Afrika’. Deze slagzin wordt herhaald door mensen zoals de secretaris-generaal van de VN, de president van de FIFA, belangrijke artiesten en grote voetbalsterren, maar hij is verre van verwezenlijkt in Mataffin.

Het is vrij tegenstrijdig om te praten over ‘het voornaamste doel is een opleiding voor iedereen in Afrika’ wanneer er scholen worden afgebroken. Om ruimte te maken voor het stadion van Mbombela zijn er basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs afgebroken en de leerlingen moesten opeens ver reizen en les volgen onder erg moeilijke omstandigheden.
‘Ze hebben ons moderne scholen beloofd, maar we moeten er erg lang op wachten. Het enige wat hen (de plaatselijke autoriteiten) bezighoudt, is de bouw van het voetbalstadion voor het WK. Het is teleurstellend dat ze het alleen maar hebben over het WK. De nieuwe noodgebouwen hebben geen stromend water, geen elektriciteit en het is echt moeilijk om onder die omstandigheden te werken.’

Esther geeft al zeven jaar les en die moeilijke tijden duurden volgens haar van 2007 tot 2010, de voorbereidingstijd voor het WK. Ze vertelt dat haar leerlingen de containers die dienst doen als klaslokalen in brand hebben gestoken en dat ze de arbeiders tijdens de slotfase van de bouw hebben tegengewerkt om zo druk uit te oefenen op de overheid om hen te voorzien van betere scholen.

Veel leerlingen werden tijdens die strijd opgepakt door de politie, maar toch begint het nu vruchten af te werken want er is een erg mooie basisschool gebouwd, en de bevolking wacht nu op een school voor voortgezet onderwijs die hopelijk net zo mooi zal zijn als de basisschool.

Beloftes aan de bevolking die werd gebroken

Tijdens het begin van de werkzaamheden beloofde de plaatselijke overheid de bevolking dat er een nieuwe infrastructuur zou komen, water, elektriciteit, wc’s en nieuwe huizen. Er was zelfs sprake van de bouw van een stadhuis van 250,000 rand (ongeveer 25.000 euro). ‘Niets van dat alles is gebeurd’, constateert Lusito Dlamini, een van de leiders die werd opgepakt vanwege de leerlingendemonstraties. Hij bedankt nu voor de eer, want hij vreest het ergste voor zichzelf. Een golf van moorden in de omgeving leidt volgens hem tot stilte en berusting onder de bevolking.
‘Je slaat een hoge toon aan en klaagt ze aan en de volgende dag ben je dood’, zegt een andere jongen die erop staat dat zijn naam niet wordt gepubliceerd want, zo vertrouwt hij ons toe: als ik dood ben, is er niemand die mijn zaak kan oppakken of mijn familie kan ondersteunen’. Maar het contrast tussen het nieuw stadion, dat 1 miljard rand heeft gekost (100 miljoen euro) en de arme bevolking er omheen, is schrijnend.

Rond het juweeltje van een miljard rand, leven vele mensen zonder water, brandhout, en sommigen hebben zelfs geen onderdak en moeten hun behoeften in de natuur doen. De stadionlampen verlichten de krotten die er omheen staan door de gaten in hun muren en maken het contrast nog schriller. Niets kan de wrangheid van die gemeenschap nog sterker accentueren dan de nabijheid van het stadion en het licht dat doordringt in hun privésfeer.

Ondanks de grove onrechtvaardigheid lijkt de stilte het toch te winnen van verzet onder de bevolking van Mataffin want velen hebben hun leven gelaten nadat ze frauduleuze praktijken rondom de bouw van het stadion van Mbombela hadden gesignaleerd. De bekendste gevallen, maar zeker niet de enige, zijn die van Jimmy Mohlala, opinieleider en verdediger van de samenleving, werd op 4 januari 2009 vermoord en Samuel Mpatlanyane werd dood aangetroffen in zijn slaapkamer, gedood met een 9mm Beretta die van een slapende politieagent was gestolen. De politie slaagde er in beide gevallen niet in om de daders en hun handlangers in de kraag te vatten.

MBombela, het mooiste en meest modern gebouw in Mpumalanga heeft meer problemen dan welvaart opgeleverd voor de omwonende bevolking. Kan justitie de vrede in de gemeenschap herstellen? Phineas Mdluli en de zijnen hopen het van ganser harte.

Geschreven door: Espera Donouvossi