Unifying Africa is een fotoboek over voetbal in Afrika met meer dan 500 foto’s die de kracht van voetbal tonen als verbindende factor voor Afrika. Met Unifying Africa wil Uchechukwu James Iroha de bijzondere relatie die Afrikanen hebben met voetbal laten zien. In zijn boek staat het plezier van samen voetballen of samen kijken naar een wedstrijd centraal net als de het belang van gezonde competitie, de euforie van het winnen en de pijn van het verliezen. 

James Iroha Uchechukwu werd in 2008 onderscheiden met een Prins Claus Prijs en exposeerde met zijn serie ‘Fire Flesh and Blood’ in de galerie van het Fonds.

link: www.princeclausfund.org

Foto's: Thierry Gouegnon/Twenty Ten

Selay M. Kouassi/ Twenty Ten

De Afrikaanse voetballers die neerstreken in Zuid-Afrika droomden ervan de 18-karaats massief gouden beker van de FIFA op de avond van 11 juli 2010 in de wacht te slepen. Een steeds groter aantal mensen wordt eveneens aangetrokken door het zeldzame metaal en zij komen vanuit heel Afrika om in de mijnen van Zuid-Afrika te gaan werken. Maar voor zowel de spelers als de mijnwerkers is er geen gouden weg die leidt naar Zuid-Afrika 2010.

De Afrikaanse spelers werden in een vroeg stadium uitgeschakeld, maar illegale mijnwerkers uit Zimbabwe en Mozambique worden nog steeds aangetrokken tot deze langdurige wedstrijd zonder regels. Bij illegale mijnbouw is er, in tegenstelling tot het WK van de FIFA, geen maximum aantal deelnemers; deze wedstrijd kost de deelnemers vaak het leven nadat ze klem kwamen te zitten in een vicieuze cirkel van armoede.

Elliot Nkunda (niet zijn echte naam) is een 24-jarige illegale mijnwerker uit Zimbabwe. Zijn verhaal is typisch voor dat van veel mensen uit Zimbabwe of Mozambique die illegale mijnbouw bedrijven in schacht 1 van de gesloten Harmony Gold Mine’s President Steyn aan de rand van Welkom, een plaats in het Free State gebied. Vijf jaar geleden ontvluchtte hij de armoede van Zimbabwe en vestigde hij zich in Welkom, hopend op betere tijden. Hij was vastbesloten om zijn lot te veranderen. Die vastberadenheid zien we ook terug in de Afrikaanse voetballers die deelnamen aan het WK.

‘Vijf illegale mijnwerkers omgekomen in gesloten Free State mijn’ was de treurige kop op de officiële website van de SABC, slechts drie dagen nadat Zuid-Afrika een moeizaam gelijkspel had gespeeld tegen Mexico in de openingswedstrijd van groep A. Het ongeluk gebeurde in Harmony Gold President Steyn 1. Een ingestorte mijngang, ondergronds vuur en explosies maakten deel uit van het ongeluk dat die dag werd uitgestort over de legale en illegale mijnwerkers. Elliot weet dat hem een soortgelijk lot ten deel kan vallen, maar hij is niet bang. Hij denkt dat ieder mens een dode is die uitstel van executie heeft gekregen. ‘Ik ga een vermogen opbouwen met goud, koste wat het kost […]. Mijn lot is nog niet bezegeld,’ zegt hij trots.

Elliot is jong en onervaren, net als de meeste van de zes Afrikaanse landen die meedoen aan het WK van 2010, maar hij is vastbesloten om zijn nieuwe, criminele, onderneming succesvol te maken. Elliot trok zonder enige opleiding of ervaring naar Zuid-Afrika in de hoop dat hij met z’n spierballen een bestaan kon opbouwen in een land dat wordt geteisterd door torenhoge werkloosheid. De illegale mijnbouwbedrijven die door sommige Zuid-Afrikanen en Zimbabwezen zijn opgezet verwelkomden Elliot.

Welkom, de Gouden Stad!
Toen hij pas aankwam in Zuid-Afrika verbleef Elliot in G-Hostel, aan de rand van Welkom. De bergen mijnafval en de schachtbokken waarmee het landschap rond Welkom (160 km ten noordoosten van Bloemfontein) is bezaaid, zeggen genoeg over de belangrijkste activiteit in deze stad. Welkom levert zelfs de grootste hoeveelheid goud in de hele Free State provincie.

Als je iemand op straat de weg vraagt in Welkom, dan krijg je een grijns vol gouden tanden te zien. Gouden tanden zijn modieus in Welkom. ‘Tanden stellen niets voor als er geen goud op zit,’ zegt Abraham Mudiwa, een tiener die met z’n maten voetbalt op een zanderig veldje langs de weg. ‘Je moet zorgen dat je tanden opvallen.’

De mijnbouw in Welkom was een bron van inspiratie voor de plaatselijke zangeres, Yondo Sabela, beter bekend als ‘Nono’. Zij heeft twee liedjes geschreven over de relatie tussen mensen en goud. ‘Dit is Impilo,’ zegt Nono. Ze richt haar wijsvinger op de achterkant van haar eerste CD. ‘Dat betekent leven,’ voegt ze eraan toe. ‘Goud maakt deel uit van het leven van de mensen die in Welkom wonen. Het maakt deel uit van de mode, de kunst, van alles. We werken ervoor en we sterven ervoor.’

G-Hostel
De mijnen in Welkom trekken steeds meer mensen aan uit Zimbabwe, Botswana en Mozambique die vluchten voor de politieke onrust en de economische druk. Zij wonen in G-Hostel. De verfijnde architectuur van Welkom staat in schril contrast met het groepje ruwe, betonnen gebouwen die samen G-Hostel vormen, het centrum van de illegale goudmijnindustrie in Welkom.

Het afval dat zich ophoopt rond G-Hostel doet vragen rijzen over de hoeveel goud die hier wordt gevonden. Er zijn geen uiterlijke tekenen van rijkdom in de kleine flatjes, of rond de polsen of nekken van de bewoners. Maar het goud dat de bewoners op hun tanden laten zetten, komt allemaal hier vandaan. In G-Hostel waren er enkele uren voor de tweede groepswedstrijd van Zuid-Afrika tegen Uruguay nauwelijks tekenen van ondersteuning voor Bafana Bafana. Geen groot scherm op het binnenplein, geen vlaggen aan de muur of aan de talloze kledinglijnen die tussen de gebouwen hangen.

Enkele kinderen spelen naast een hoop vuilnis, in het zicht van hun norse ouders die de tekenen van de goudsmelterij op hun gezichten dragen. Hun winddichte truien en helmen kunnen de brandwonden op hun gezichten nauwelijks verhullen. Hun verschijning en zelfs hun stilte zegt genoeg over de toestand waarin deze mensen moeten leven.

Enkele duistere, vieze vaten die in de hoek staan, zijn getuigen van de plaatselijke smelterijen. Ze gebruiken de vaten om het erts op hoge temperatuur te smelten zodat ze het goud kunnen winnen. Het klopt dat de meeste bewoners van G-Hostel uit Zimbabwe komen, en dat Zimbabwe niet deelneemt aan de wedstrijd voor de gouden beker van de FIFA, maar ze zouden tenminste kunnen juichen voor het team van hun gastland! Voor de meeste van deze ‘Zama Zama’s’ (illegale goudzoekers) is de obsessie om rijk te worden met illegale mijnbouw veel sterker dan het genot van een wedstrijd. ‘De meeste spelers hebben geld gespaard. Ze spelen alleen voor de roem en voor de lol,’ zegt een Zama Zama die anoniem wil blijven. ‘De wedstrijd betekent niet zoveel voor me. Ik worstel voor mijn bestaan.’

Toen hem werd gevraagd naar het dagelijkse leven van een Zama Zama in G-Hostel, ging onze anonieme spreker er snel vandoor. Het is lastig voor een ‘buitenstaander’ om inzicht te krijgen in het leven van een Zama Zama in G-Hostel. De Zama Zama’s zijn erg wantrouwig. Voor hen is iedere buitenstaander een spion of iemand die connecties heeft met de politie.

De politie doet vaak invallen in G-Hostel om de bewoners op te pakken, waardoor de Zama Zama’s wantrouwig staan tegenover vreemden of indringers. Maar als ze ontkomen aan de armoede en behoren tot de ‘nouveau riche’, dan praten ze openlijk met iedereen die het maar wil horen over hun daden en is het zelfs lastig om hen stil te krijgen als ze eenmaal op gang zijn gekomen na een paar flessen bier.

Afro Vibes is hun favoriete plek om samen te komen roddelen.

Afro Vibes!
Afro Vibes is een gezellige en leuke bar met moderne bankstellen en zachte discoverlichting. Het trekt de meeste grote jongens aan die heersen over de illegale mijnbouw in Welkom. Ze komen hier om zich te ontspannen en naar de wedstrijden te kijken. Afro Vibes is relatief duur voor Welkomse begrippen, maar de klanten met gouden tanden betalen met een brede grijns en geven zelfs fooi.

De meeste gasten van Afro Vibes hebben connecties met G-Hostel, maar het zijn geen typische bewoners. De gasten dragen nieuwe gele-en-groene windbrekers en trainingspakken voor aanvang van de wedstrijd. Het geluid van de beroemde vuvuzela’s overstemt de zachte Afro Jazz en creëert een stadionsfeer in de bar.

In de belangrijkste ruimte hangen vier grote schermen aan de muur die zijn versierd met de Zuid-Afrikaanse kleuren. Er staat een plaatselijke sportzender op die de wedstrijd gaat uitzenden. De hoop van de fans dat het gastland door zou gaan naar de eliminatieronde wordt de grond in geboord na de 3-0 overwinning van Uruguay.

Dit verlies leidt tot grote wanhoop bij velen, en doorgang naar de tweede ronde hangt voor Zuid-Afrika aan een zijden draadje. De teleurgestelde fans blijven hoop houden en beginnen hun vertrouwen te stellen in andere Afrikaanse teams. Ze praten over de prestaties van Didier Drogba, Samuel Eto’o, en andere Afrikaanse topspitsen. Hoop, die zo bleek later, ijdel zou zijn.

Hoewel de zes Afrikaanse landen steun ontvingen vanuit thuis, bevond Elliot zich in Zuid-Afrika niet op ‘vriendschappelijk terrein’. ‘Ik had geen papieren en moest me verstoppen voor de politie, maar ik kon omgaan met deze situatie […] maar vreemdelingenhaat! Hoe kun je je verstoppen voor vreemdelingenhaat? Het is er nu eenmaal en je komt er niet omheen,’ zegt Elliot.

De jonge avonturier had het moeilijk voor hij werd opgeleid door een legale mijnwerker die hem een paar trucjes leerde om het zeldzame metaal te winnen. Toen hij besefte dat hij veel wist, verlieten hij en enkele maten G-Hostel en trokken ze naar Harmony Gold President’s Steyn 1, een verlaten mijn aan de rand van Welkom.

Onderweg naar een gesloten mijn
De hobbelige weg naar de verlaten mijn wordt smaller door het hoge gras dat welig groeit in de oranje aarde van het Zuid-Afrikaanse veld. Dit gebied is opmerkelijk leeg en het enige teken van menselijke activiteit of aanwezigheid is een gepantserde wagen van de Protea Coin Group die aan de voet van de schachtbok staat geparkeerd.

Hier wonen Elliot en zijn vijf maten. ‘We zijn hier vanwege het goud. We beschouwen deze plek als ons thuis. We slapen hier, koken hier, we doen alles hier,’ zegt hij. Het vertrouwen winnen van een illegale mijnwerker en met hem praten over zijn werk naast een gesloten mijn is een taak die zowel geduld als stoutmoedigheid vereist. Toen Elliot er eenmaal zeker van was dat zijn gesprekspartners geen vermomde politieagenten waren, klapte hij uit de school. ‘Het is illegaal om hier te zijn en ik kan worden neergeschoten door de politie als ze me hier betrappen,’ zegt hij. Hij is zich bewust van de problemen die hem dan te wachten staan, maar hij wil niet ophouden voor hij het gele metaal heeft gevonden.

Elliot en zijn maten hebben geen geld om het beveiligingspersoneel om te kopen zodat ze ondergronds kunnen gaan zoeken zoals vele andere Zama Zama’s. In plaats van te zoeken naar de grote schat in het ondergrondse gebied, proberen ze rond te komen van het goudstof dat ze verzamelen rond de smelterij. Ik verzamel het stof rond de fabriek. Ik bewerk het en maak een goot. Ik gebruik stukken vloerbedekking en maak er een net van, en dan gooi ik de aarde op dat net en giet ik er water overheen. Het tapijt werkt als een net en houdt al het goud vast.’

Voor hij klaar is met zijn uitleg over de manier waarop de Zama Zama’s goud winnen, verdwijnt Elliot letterlijk in het hoge gele gras. Enkele seconden later stopte er een patrouillewagen van ‘Protea Security’ en de bestuurder verzocht ons het gebied te verlaten voor we onvriendelijk zouden worden behandeld.

Hoe wist Elliot dat de patrouillewagen eraan kwam? Dat geheim kent alleen hij. Elliot komt tevoorschijn uit het gras en vertelt over zijn bittere ervaring: ‘Op een dag werd ik hier opgepakt door de politie en ik moest hen betalen om vrij te komen. Ik had geen keuze.’ De spits van Uruguay, Luiz Suarez, die een schot op het doel met beide handen afweerde, deed de hoop uiteenspatten van een continent dat ervan droomde dat het enige overgebleven Afrikaanse team de halve finale zou bereiken. De dromen van Elliot waren voorbij toen hij werd opgepakt door de politie.

Elliot had het bijna gered. Hij was zo dicht bij zijn doel toen hij werd opgepakt door de politie langs een verlaten mijn. Hij had genoeg geld gespaard om zijn droom te verwezenlijken: hij wou auto’s kopen en terugkeren naar Zimbabwe om daar een transportbedrijf op te zetten en zijn familie te ondersteunen.

In ruil voor zijn leven en zijn vrijheid gaf Elliot hen al het geld dat hij had verzameld door al die jaren goud te verkopen. Hij bleef achter met een bitterzoete smaak in zijn mond na de goudkoorts, maar wil nu opnieuw beginnen met meer zelfvertrouwen en vastberadenheid dan voorheen. De moed en toewijding van Elliot om zijn droom te verwezenlijken zouden de Afrikaanse spelers moeten inspireren die werden gedwarsboomd op hun pad naar het winnen van de felbegeerde gouden beker, die van het FIFA WK van 2010.

Het programma KNVB WorldCoaches van de KNVB en SOS Kinderdorpen gaat trainers in Zuid-Afrika opleiden. De trainers worden naast voetbaldeskundige ook ‘lifecoach’. Ze worden opgeleid om zowel in als buiten het veld een voorbeeld te vormen voor de kinderen.

Voetbal wordt gebruikt om kansarme kinderen in Zuid-Afrika te bereiken en nieuwe mogelijkheden te geven. De KNVB gaat de tactische vaardigheden van de trainers bijspijkeren, terwijl SOS Kinderdorpen de sociale kant gaat aanpakken.

Het is de bedoeling dat de coaches de kinderen aansporen om hun best te doen in en buiten het veld. Ze krijgen van de trainers voorlichting over HIV/aids, onderwijs, criminaliteit en gezondheidszorg. Op deze manier worden duizenden kinderen structureel begeleid om te bouwen aan een solide basis.

Het initiatief wordt door veel beroemde trainers gesteund. Zo werkt WorldCoaches onder andere samen met Bert van Marwijk, Frank Rijkaard, Ruud Gullit en Johan Neeskens.

Foto: Oupa Nkosi/Twenty Ten

Heel Zuid-Afrika zat een maand lang aan de buis gekluisterd. Jong en oud, vrouw of man, zwart of wit. Iedereen keek haar het WK. Op 27 augustus gaat de nationale voetbalcompetitie van start. Het is te hopen dat het enthousiasme overwaait richting de vaderlandse competitie.

Trevor Kramer is een 31-jarige sportjournalist uit Zuid-Afrika. Als liefhebber van voetbal en schrijver van de website football365.co.za is hij nauw betrokken bij de Zuid-Afrikaanse competitie, de Premier Soccer league (PSL). Kamer hoopt dat het overweldigende enthousiasme dat tijdens het WK heerste, invloed heeft op de binnenlandse competitie.

‘Het WK zorgde voor een grote hype. Mensen die nog nooit naar voetbal hadden gekeken, zaten nu voor de tv de wedstrijden te volgen. Maar of het enthousiasme wordt doorgesluisd richting de PSL valt nog te bezien.’

Premier League
Dat het lastig wordt om de vonk over te laten springen is een feit. Ten eerste is voetbal niet de meest geliefde sport in Zuid-Afrika. Rugby is volksport nummer één. Voetbal is bovendien populair bij een slechts een deel van de Zuid-Afrikanen, voornamelijk de zwarte bevolking.

Daarnaast is het ook nog zo dat niet de lokale competitie, maar de Engelse Premier League op de meeste support kan rekenen. Alle Engelse wedstrijden worden live uitgezonden en de grote clubs zijn erg populair in Zuid-Afrika.

Tekort schieten
Waar een paar weken geleden Messi, Forlan en Xavi de sterren van de hemel speelden en de fans betoverden met de schoonheid van het voetbal, blijft de PSL op zijn zachtst gezegd een beetje achter. Fans worden door het kijken naar de Premier League en het WK verwend door grote sterren en goed voetbal. Bij de lokale PSL zijn de ‘local heroes’ niet in staat om de Zuid-Afrikanen op het puntje van hun stoel te krijgen.

Stadions
Een andere belangrijke factor volgens Kramer zijn de stadions. ‘Veel voetbalclubs in Zuid-Afrika hebben geen eigen stadion. Ze spelen thuiswedstrijden in verschillende stadions. De clubs hebben geen ‘eigen huis’ waarmee fans zich kunnen identificeren.’

Volgens Kramer zou daar verandering in moeten komen om meer fans te lokken. De nieuwe stadions, die voor het WK zijn gebouwd kunnen hier volgens de journalist aan bij dragen.

‘Mensen willen graag voetbal kijken een wereldklasse stadion. Bovendien hebben de fans een veiliger gevoel als ze de nieuwe stadions bezoeken.’

Ontwikkeling
Hoe lastig het ook is om te zorgen voor een opleving van de lokale competitie, het helpt wel om het voetbal in Zuid-Afrika te ontwikkelen. Meer aandacht betekent meer inkomsten wat weer leidt tot het opleiden en aantrekken van betere spelers. Als de competitie van hoger niveau is, ontwikkelen de voetballers zich ook uiteindelijk ook het nationale team.

Maar er is nog een lange weg te gaan voor het zo ver is. Toch ziet Kramer wel pluspunten in het kijken naar de PSL.

‘In Engeland gaat de competitie altijd tussen vier grote clubs. In Zuid-Afrika is de competitie meer open. Veel meer clubs maken hier kans op de titel.’

Toekomst
Kramer ziet de toekomst in ieder geval rooskleurig in. Volgens hem is het voetbal zich de laatste jaren flink aan het ontwikkelen en de Zuid-Afrikaanse voetbalbond steekt veel geld in de competitie.

‘De voetbalbond is in mijn ogen bovendien verplicht om een deel van de opbrengst van het WK in het lokale voetbal te steken, zodat dat zich nog meer ontwikkelt.’

Als de hoop van Kramer werkelijkheid wordt, bestaat de kans dat Zuid-Afrika met een kwalitatief betere selectie zich kan richten op Brazilië 2014 en daar wellicht voor een succesje kan zorgen. Maar de macht om de plannen uit te voeren ligt volledig in handen van de fans. Nu maar hopen dat ze op 27 augustus massaal de weg naar het stadion weten te vinden.

Anne Mireille Nzouankeu / Twenty Ten

Dankzij de deelname van Kameroen aan het WK voetbal van 2010 hebben veel ondernemers hun omzet kunnen verhogen. De verkoop van sportieve gadgets is gestegen en uitbaters van drankwinkeltjes zijn tevreden over de toestroom van klanten.

In Yaoundé prijzen vlaggen en posters de speciale aanbiedingen aan voor televisies.

‘Over het algemeen verkopen we ongeveer vijf televisietoestellen per maand, maar in de afgelopen maand mei hebben we 17 televisietoestellen verkocht. Dat is een heus record,’ legt Guy Tchamba uit, de eigenaar van een winkel die elektronische artikelen verkoopt in de centrale markt van Yaoundé.

‘Onze klanten zijn restauranteigenaren en drankverkopers die meer publiek willen trekken tijdens de wedstrijden. Sommige mensen kopen een televisie voor thuis’ voegt Serges Atéba er nog aan toe. Ook hij is eigenaar van een winkel op de markt van Yaoundé.

Tijdens vorige wereldkampioenschappen heeft Serges Atéba ook een heleboel shirtjes verkocht, evenals vlaggen en fluitjes. De shirtjes komen uit China en worden verkocht voor 1000 (1,5 €) tot 4000 Fcfa (6 €) per stuk. Normaal verkoopt hij dit soort gadgets niet, maar hij heeft oog voor goede handel. Enkele dagen voor het einde van het WK heeft Serges Atéba zijn hele voorraad voetbalgadgets verkocht. Hij wil ons niet vertellen hoeveel het WK concreet heeft bijgedragen aan zijn omzet, maar de grote glimlach die verschijnt bij die vraag, zegt al genoeg.

Drukkerijen hebben ook hun omzet verhoogd. Ze drukken zakkalenders met de wedstrijden. Op de kalenders kunnen de fans de scores bijhouden en nieuwe combinaties zelf invullen. De kalender kost 100Fcfa (0,1€) en Simon, een van de vele straatverkopers op de rotonde bij het centrale postkantoor van Yaoundé, bevestigt dat ‘de kalenders goed verkopen,’ zoals hij het uitdrukt.

Tijdens de wedstrijden zitten de fans graag in de drankwinkeltjes om daar naar de wedstrijden te kijken onder het genot van een alcoholische versnapering. Dit tot grote vreugde van de uitbaters die hierdoor iets meer verkopen dan gebruikelijk.

Het geld van de FIFA
De Fédération Internationale de Football Association (FIFA) geeft jaarlijks een bepaald bedrag aan ieder land dat meedoet aan het WK.

‘Het is geen geheim dat de FIFA vijf miljoen beschikbaar stelt voor de voorbereiding van de teams en acht miljoen voor hun deelname’ legt Junior Binyam uit, woordvoerder van de Kameroense voetbalbond.

Er wordt in Kameroen beweerd dat het geld dat beschikbaar is gesteld door de FIFA door de bond voor andere doeleinden is gebruikt. Dat geld zou bijvoorbeeld zijn gebruikt om de kosten te dekken van een overvloedige missie van de Kameroense voetbalbond.

‘Mensen weten niet waarover ze het hebben. De bond heeft tot nu toe slecht één miljoen ontvangen van de FIFA, en dat geld is volledig gebruikt voor de voorbereiding van het team. We wachten nog op acht miljoen bruto van FIFA, want we moeten er ook belasting over betalen, en er worden kosten ingehouden door de FIFA voor het organiserende land. Dat geld is volledig bestemd voor de ontwikkeling van voetbal in ons land gedurende de komende vier jaar,’ legt Iya Mohamed uit, voorzitter van de Kameroense voetbalbond.

Tijdens het WK van 2010 werd Kameroen tijdens de eerste ronde uitgeschakeld zonder een punt te pakken, maar op economisch vlak hebben veel Kameroeners toch kunnen profiteren van de deelname.

‘Als een land deelneemt aan het WK, dan hebben alle inwoners daar baat bij, zij het in verschillende mate. Een shirtje dat wordt verkocht brengt geld op voor de fabrikant, de importeur en degene die het verkoopt, om maar een voorbeeld te geven,’ concludeert Christian Mbida, een econoom uit Yaoundé.

Vooralsnog overheerst de trots van een succesvol wereldkampioenschap in Zuid-Afrika. De economie heeft een impuls gekregen en er hebben zich geen veiligheidsproblemen voorgedaan. Maar achter deze vreugde schuilt vooral in de arme wijken van Johannesburg grote onvrede. Wie je ook spreekt in Soweto of Organge Farm, overal is het antwoord hetzelfde: de buitenlanders pakken onze banen af.

Zuid-Afrikaanse kranten berichten over mogelijk nieuw geweld tegen buitenlanders uit omliggende landen, vergelijkbaar met het xenofobisch geweld van twee jaar geleden dat aan meer dan zestig mensen het leven kostte en duizenden mensen in vluchtelingenkampen deed belanden. Zimbabwanen die naar Zuid-Afrika zijn gevlucht wegens de politieke onrust en armoede in eigen land, keren massaal terug naar hun vaderland, bericht de Sunday Times. Ze zijn doodsbang voor een nieuwe golf van geweld tegen buitenlanders na de laatste wedstrijd zondag van het WK voetbal. Ze stappen alleen of met hun gezin op de trein, sommigen bepakt met tv, koelkast, stoelen en koffers. Anderen staan met hun spullen langs de kant van de weg in de hoop op een lift.

Veel Zuid-Afrikanen hadden meer verwacht van het WK. In de arme wijken dringen de voordelen van het WK maar mondjesmaat door. Guesthouses staan leeg en de stadionbouwers zitten zonder werk thuis nadat zij hun werk in de aanloop naar het WK afgerond was. De buitenlanders hebben het nu gedaan. Foster Baloyi, een 26 jarige landarbeider die naar de grens met Zimbabwe is gevlucht stelt:

‘We kunnen ons leven niet riskeren. De buurtbewoners dreigden ons in brand te steken als we niet snel zouden vertrekken. We hebben onze spullen gepakt en zijn gegaan.’

De vrijdag voor de finale werd het leger ingezet in Diepkoof een van de wijken van de hoofdstad om de rust te bewaren maar vooralsnog is het rustig in Johannesburg.

Foto: Simone Scholtz

De sportkleding gigant lanceert traditiegetrouw reclames vol sterren voor het begin van het WK. Zuid-Afrika vormde hierop geen uitzondering. Maar deze keer lanceerde Nike een reclame met de wel heel erg opgeblazen slogan ‘Write The Future.’

Door Joseph Opio

Zoals gebruikelijk kwamen er atleten in voor die op de loonlijst van Nike staan. En wat voor sterren! Wayne Rooney, Didier Drogba, Fabio Cannavaro, Franck Ribery, Cristiano Ronaldo, Ronaldinho en Kobe Bryant figureerden prominent in de reclame van het Amerikaanse bedrijf.

Helaas bleek de reclamecampagne die z’n inspiratie putte uit de tijd voor het WK een ware PR-nachtmerrie aangezien geen van de sterren in de reclame tot dusver Zuid-Afrika in vuur en vlam kon zetten. Rooney was vreselijk, Ribery en Ronaldo bleven anoniem terwijl Cannavaro op spectaculaire wijze van z’n voetstuk viel.

Didier Drogba is geblesseerd, Ronaldinho werd niet eens geselecteerd and Bryant, de enige succesvolle speler onder de sterren, won een NBA-kampioenschap waar de meeste voetbalfans niet warm of koud van werden.

Het zal Nike deze zomer niet meevallen om z’n spullen aan de man te brengen. Nu ook Christiano Ronaldo als ster is gevallen – niet alleen vanwege het verlies van zijn land Portugal maar vooral ook vanwege het spuugincident – kan degene die deze voetbalsterren heeft geselecteerd maar beter snel een andere baan gaan zoeken.

Lucky Sindane/Twentyten

Het eerste WK in Afrika blijkt een gunstig effect op relaties te hebben. Er zijn nogal wat vrouwen die samen met hun echtgenoot of vriend in de stadions, thuis of op de fanfeesten naar de wedstrijden kijken. Let op, mannen van Zuid-Afrika: het WK duurt maar een maand!

Iedereen in Zuid-Afrika dacht dat relaties tijdens het WK 2010 op de tweede plaats zouden komen, omdat mannen met een groep vrienden naar de wedstrijden zouden kijken en hun partner thuis zouden laten om het huishouden te doen. Bij de gewone South African Premier Soccer League (PSL) of het Engelse equivalent daarvan zou dat hoogst waarschijnlijk ook het geval zijn. Er zou ruzie worden gemaakt over de afstandsbediening en geliefden zouden elkaar mokkend de rug toekeren. Maar niets van dat alles tijdens het WK: mannen én vrouwen genieten ervan.

Lerato Boshigo uit Midrand houdt haar partner net zo stevig vast als haar handtas. ‘Iedereen doet zo negatief over het WK en relaties. Nou, onze relatie is er juist sterker door geworden. We zijn veel vaker bij elkaar doordat we samen naar de wedstrijden in de stadions gaan. We zijn haast niet thuis, omdat we sommige wedstrijden in de fan parks volgen. Soms vind ik het allemaal wat te veel, maar hij vindt het geweldig, dus moet ik het maar even volhouden. Het is maar een maand. Als vrouw vind ik het wel moeilijk om zo veel van huis te zijn, want ik houd van rust en ontspanning, vooral omdat ik een zware baan heb.’

Invloed op uitgaven
Het WK heeft ook invloed op hun uitgaven, vertelt Boshigo. ‘Ons geld gaat op aan de uitstapjes om de wedstrijden te bekijken, en boodschappen doen we eigenlijk helemaal niet. Als vrouw vind ik het moeilijk te begrijpen waarom we zo veel geld uitgeven aan dit gebeuren, dat maar een maand duurt. Dat heeft wel spanning in onze relatie gegeven. Mijn partner vindt dat ik me daar niet zo druk over moet maken, omdat dit maar een keer in ons leven gebeurt. Afgezien daarvan heeft het WK ons dichter bij elkaar gebracht. En ik geniet enorm als we samen naar de wedstrijd lopen; ik denk niet dat wij samen zouden gaan wandelen als het niet voor het WK was,’ voegt ze opgetogen toe.

Als mannen hun vrouw thuis laten, trekken die vaak hun eigen plan. Ze kijken alleen of met vriendinnen naar de wedstrijd of gaan naar een meidenfilm. Sommige vrouwen zijn zelfs voetbalfan geworden omdat het WK zo dichtbij is.

Afterparty’s
Zoals Sandy Utete uit Lonehill. Ze heeft nooit veel om voetbal gegeven, maar is nu fan dankzij haar man. ‘Ik keek wel naar wedstrijden, maar het deed me nooit zo veel. Het WK heeft ons dichter bij elkaar gebracht omdat we samen naar vrijwel alle wedstrijden kijken en ook samen naar de afterparty’s gaan. Soms komen we pas diep in de nacht thuis, en dan hebben we het heel fijn…’ zegt ze en barst in lachen uit. ‘Als hij er niet is, zoek ik mijn vriendinnen op. Ik zeur niet aan zijn kop, want ik besef dat we elkaar soms de ruimte moeten geven. We begrijpen elkaar. Het heeft allemaal te maken met communicatie, je moet je niet zo druk maken en gewoon genieten van het leven, zoals je deed toen je nog alleen was. Het huwelijk is geven en nemen, compromissen sluiten en rekening houden met elkaar.’

Lerato Boshigo denkt er net zo over: ‘Als hij met zijn vrienden naar een wedstrijd gaat, pak ik een boek. Ik ga naar mijn vriendinnen of mijn familie en kijk met hen naar de wedstrijd. Of ik ga lekker lang in bad zitten – daar klaagt hij altijd over als hij thuis is. Ik doe alles waar hij zich anders aan ergert: werken, meidenseries kijken, internetten en luieren.’

Leven als een single
In het geval van Mamello Makgana, die in Naturena woont, komt de relatie inderdaad op de tweede plaats. Zij gaat niet samen met haar man naar het stadion or fan parks. Maar net als veel andere vrouwen heeft zij dankzij het WK tijd voor haar vriendinnen. ‘Dankzij het WK doe ik weer alles wat ik leuk vind in mijn vrije tijd: bijkletsen met vriendinnen, uit eten gaan en chick flicks kijken. Gisteravond nog heb ik “Why did I get married” deel 1 en 2 gezien, heel stereotiep met een doos tissues bij de hand, maar zonder man naast me die afkeurend zijn hoofd schudt omdat ik zit te janken. Als hij thuis naar het voetbal kijkt, zit ik naast hem en dan wordt hij behalve fan ook commentator, omdat hij dan het spel uitlegt. Dit WK heeft me veel goeds gebracht, maar mijn relatie komt wel op de tweede plaats, omdat we niet samen naar de wedstrijden of naar de openbare televisieschermen gaan. Hij is dus uren achtereen van huis en ik leef als een single.’

De meeste bezoekers van fanfeesten zijn vrouw, en als je hen vraagt naar de namen van 11 Bafana Bafana spelers of 3 Argentijnse spelers, is de kans groot dat je niet het antwoord krijgt dat je wilt horen. Ze genieten gewoon van de sfeer.

Sommige vrouwen trotseerden vorige week zelfs de vrieskou om hun favorieten te zien. De meeste vrouwen volgen het voetbal niet om het spel, maar omdat ze de smakelijke Cristiano Ronaldo, Kaka, Lionel Messi, Giovani Dos Santos en Thierry Henry willen zien. Aangezien Bafana Bafana al is uitgeschakeld, is de kans groot dat we ook de rest van het WK meer vrouwen dan mannen zullen aantreffen op fanfeesten.

En dan moeten we nog even afwachten of er na 11 juli weer ruzie wordt gemaakt om de afstandsbediening.

Foto: Amos Gumulira/ Twenty Ten

Justine, een Kameroense sekswerker in Johannesburg, omschrijft zichzelf als een ‘voetbalexpert’. Ze reist, net als vele andere prostituees, de wereld rond op zoek naar internationale voetbaltoernooien om klanten te strikken. Hoewel ze genoeg verdient aan deze reizen wordt ze voortdurend blootgesteld aan fysieke mishandeling.

Door Anne Mireille Nzouankeu / Twenty Ten

In Yeoville, een gebied in Johannesburg dat bekend staat om het grote aantal Afrikaanse immigranten, heeft Justine wat fruit en groente op de vloer uitgestald liggen, terwijl ze met de kramers naast zich kletst. Ze hoopt wat geld te verdienen voordat het WK begint. ‘Ik ben vijf maanden geleden naar Zuid-Afrika gekomen en ben van plan om eind juli weer terug te gaan’, stelt Justine, en voegt toe: ‘Prostitutie levert niet zo veel op in Zuid-Afrika omdat er meer vrouwen dan mannen zijn. Het is bijna net als in westerse landen waar vrouwen vaak mannen ten huwelijk vragen.’

Kledinghandel
Justine verruilde Kameroen twaalf jaar geleden voor Gabon, een naburig Centraal-Afrikaans land. ‘Ik zat eerst in de kledinghandel en ontmoette tijdens een inkoopreis in Gabon een toerist die vier dagen in het land was. Hij stelde voor om met hem die tijd in zijn hotel door te brengen, maar ik sloeg dat af met de reden dat ik er voor bevoorrading was. Hij beloofde mij mijn inkopen te vergoeden en aan het eind van zijn verblijf realiseerde ik me dat prostitutie meer kon opleveren dan kledinghandel’, zegt de 34-jarige vrouw.

Na die ontmoeting besloot ze zich in Gabon te vestigen om daar haar charmes te verhandelen. In 2000 legde ze het aan met een groep prostituees die naar Nigeria afreisden voor de Afrika Cup. Ze meldde zich ook voor de reis en werd zo, in haar eigen woorden, een ‘voetbalexpert’.

Geen vast tarief
De Nigeriaanse reis werd later gevolgd door andere reizen naar Afrika Cups in Mali (2002) en Ghana (2008). Justine zegt de Tunesische (2004) en Egyptische (2006) edities te hebben misgelopen vanwege visumbeperkingen. En wat Angola afgelopen januari betreft, dat beweert ze opzettelijk te hebben laten schieten. ‘Ik wilde eerder aankomen in Zuid-Afrika om mezelf vertrouwd te maken met de omgeving voordat de toeristen en – nog belangrijker – de spelers hier arriveren’, vertelt ze al trekkend aan een sigaret.

Marthe en Annie, ook ‘voetbalexperts’, hebben Raleigh Street in Yeoville als uitvalsbasis. Marthe is kapster en nagelspecialiste en Annie verkoopt groente en fruit. Marthe heeft zich een nieuwe look aangemeten voor het voetbalspektakel. Ze heeft haar haar okergeel geverfd, ‘net zoals Rigobert Song, waar ik een zwak voor heb en dolgraag zou ontmoeten’, legt ze uit. ‘Voor hem is het gratis’, voegt Marthe luid lachend toe. De Kameroense verdediger heeft waarschijnlijk geen idee dat hij zo’n toegewijde fan heeft.

De prostituees opereren vanuit zowat elke plek: de straat, winkelcentra, hun kraampjes en hoofdzakelijk in cafés en nachtclubs. Hoewel ze beweren geen vast tarief te hanteren, brengen ze gemiddeld wel een bedrag van R40 (€4) per uur in rekening. ‘Het voorgestelde bedrag gaat omhoog naarmate de klant meer lijkt te kunnen opbrengen. Als klanten dun gezaaid zijn, kan ik zelfs akkoord gaan met R20 (€2).’

Voetballers de beste klanten
Justine, Annie, Marthe en anderen zijn het er allemaal over eens dat voetballers de beste klanten zijn. Om die reden wordt aan voetballers meestal de vrijheid gelaten om het tarief te bepalen; ze betalen toch met gulle hand. ‘Ze betalen goed, ze respecteren ons en we voelen ons veilig bij hen’, zegt ze.

‘In Ghana ontmoette ik een in het buitenland spelende voetballer die me het equivalent van 500,000 CFA frank (€ 763) betaalde voor één nacht. Dat geld gebruikte ik voor schoolgeld en schoolspullen voor mijn drie kinderen’, gaat Annie verder. Het is de grootste som geld die ze ooit als sekswerker heeft verdiend.

Na voetballers zijn mannen uit westerse landen (Europeanen en Amerikanen) de next best thing. ‘Onze Afrikaanse jongens houden van afdingen. Als jij R80 zegt, stellen zij meestal R30 voor en dan moet je wel een kwartier onderhandelen totdat je het over het bedrag eens bent’, vertelt ze. Tijdens sportevenementen bestaan hun klanten meestal uit supporters, leden van verschillende delegaties en zelfs journalisten.

Een dagelijkse portie geweld
Justine, Marthe en Annie behoren tot een groep dames die onafhankelijkheid verkiezen boven bescherming door een pooier. Dit heeft financiële vrijheid als voordeel. Maar zonder de bescherming van pooiers kunnen de dames makkelijk ten prooi vallen aan misbruik van slecht bedoelende of sadistische klanten. Sommigen van hen trekken wapens om betaling te omzeilen, terwijl anderen de vrouwen verkrachten of slaan om hun geld te stelen.

Smoesje
Dergelijke ervaringen hebben de vrouwen gedreven om wederzijdse beschermingsstrategieën te ontwikkelen. Ze leggen uit dat de eerste strategie voorzichtigheid is: ‘In dit land verbergen mannen meestal hun messen of vuurwapens op de heup. Voordat we een gesprek aangaan, geven we ze een valse omhelzing om na te gaan of ze verborgen wapens dragen. Als we die vinden, verzinnen we een smoesje en gaan we weg om de andere meiden te waarschuwen. Als er geen wapens zijn, kunnen we beginnen met onderhandelen’, onthult Annie.

Een andere voorzorgsmaatregel bestaat eruit om in het zicht van de groep te blijven. Om deze reden bespreken ze in hun werkgebied kamers bij eigenaren van cafés en nachtclubs als werkruimte. De vrouwen hebben ook fluitjes bedacht om elkaar te waarschuwen.

Toch zijn deze voorzorgsmaatregelen niet altijd zonder meer afdoende, wat wordt geïllustreerd door Annies kind, dat uit een verkrachting voortkwam. De vrouwen die tot op heden geen mishandeling hebben meegemaakt, geven aan dat ze vriendinnen hebben die minder fortuinlijk zijn geweest.

De nieuwe strijdkrachten
Hoewel Kameroense sekswerkers nauwelijks concurrentie ondervinden van prostituees uit andere landen, vinden ze het wel moeilijk om tegen jongere prostituees op te boksen. Volgens Annie proberen de ‘forces nouvelles’ (de nieuwe strijdkrachten), zoals ze de Ivoriaanse sekswerkers noemen, hun van hun territorium te verdrijven.

Na een gesprek van twee uur met Annie is er geen enkele geïnteresseerde klant bij haar groente- en fruitkraampje komen kijken. Ze trapt haar sigaret uit en geeft zich bloot. ‘Soms lukt het me niet eens om R100 te verdienen na een dag verkopen. De prostitutie is ook geen vetpot. Ik hoop een man te vinden om mee te trouwen zodat ik mijn lichaam niet meer hoef te verkopen. Ik droom ervan om een thuis te hebben, om vrouw-van te zijn, om de kinderen naar school te brengen en het huishouden te doen, om financiële stabiliteit te hebben. Ik wil me niet meer elke keer slecht voelen als ik met een man naar bed ga’, zegt ze.

In de loop van haar ontboezeming zakt Annies stem, fronst ze haar gezicht en verliest ze haar blik in de wolken. Ze is even stil, alsof ze op een antwoord van boven wacht. Op de vraag waarom ze geen echte baan zoekt, antwoordt Justine dat ze niet van plan is om zich in Zuid-Afrika te vestigen, niet met haar middelbare schooldiploma. ‘Ik probeer naar Engeland te gaan om daar werk te zoeken’, zegt ze.

Annie geeft toe dat ze geen kwalificaties heeft doordat ze de basisschool niet kon afmaken nadat haar vader was overleden. ‘Onze Kameroense diploma’s hebben geen waarde in Zuid-Afrika en studeren is hier duur. Daarnaast heb je zelfs voor huishoudelijk werk referenties nodig’, zegt Marthe.

De moraalpatrouille
Voorafgaand aan het WK hebben verscheidene organisaties er tevergeefs voor gepleit om prostitutie te legaliseren. Het beroep blijft illegaal in het land en sekswerkers worden systematisch uit het centrum van de grote steden naar rondomliggende wijken verdreven. In steden als Kaapstad is er bijvoorbeeld een ‘moraalpatrouille’ opgericht om de prostitutie te bestrijden, omdat men met het oog op de massale aankomst van toeristen tijdens het WK een toename in vraag verwacht.

De vastberadenheid van de sekswerkers om deel uit te maken van het voetbalspektakel is zodanig dat ze, ondanks de ontmoedigende maatregelen van de Zuid-Afrikaanse autoriteiten, zich op aanvraag beschikbaar blijven stellen.

Denk je aan Afrikaanse supporters, dan denk je aan vrolijke, dansende en uitgedoste mensen. Maar hoe anders is het in de Ghanese competitie, waar een groot contrast is met totale desinteresse en rauwe passie. Matthijs Matser nam voor het tijdschrift JOIN een kijkje achter de schermen.

Door: Matthijs Matser

Het kleine El-Wak stadion in de hoofdstad Accra is eerder halfleeg dan halfvol wanneer het laaggeklasseerde Olympics de drie punten broodnodig heeft tegen Real Tamale United (RTU). Een belangrijke wedstrijd, maar de opkomst is bedroevend laag. Het zou een logische verklaring zijn dat de gemiddelde Ghanees een kaartje niet kan betalen.

Maar volgens Olympics-supporter Samuel ligt dat anders. ‘Het is gewoon desinteresse. Geld is voor de meeste supporters totaal geen issue. Alleen als topploegen zoals Hearts Of Oak of Asante Kotoko op bezoek komen zit het vol.’

Kalm
Vlak voor rust scoort Olympics verrassend twee doelpunten. Maar waar je ontlading zou verwachten op de tribunes, blijven de supporters opvallend kalm. Alleen bij de harde kern achter de goal wordt een bescheiden feestje gevierd. Voor de rest zijn de meeste fans bezig met andere zaken. Zo worden er grappen gemaakt, hier en daar wat discussies gevoerd en wordt de man die het scorebord bijhoudt uitgelachen, omdat hij veel moeite heeft om de juiste bordjes te plaatsen.

Maar een echte voetbalsfeer ontbreekt. RTU-fan Ahmed zegt dat dit heel vaak in de Ghanese stadions het geval is. ‘Het niveau van onze competitie is heel erg slecht. Veel Ghanezen zijn gek van voetbal, maar dan vooral op het spel wat in de Engelse Premier League wordt gespeeld. Dat is van zo’n hoog niveau dat de competitie in Ghana ze eigenlijk weinig boeit.’

In de tweede helft wordt het nog even spannend als RTU de aansluitingstreffer maakt. Een domme rode kaart doet ze echter de das om. Hierdoor boekt de thuisclub een belangrijke zege in de strijd tegen degradatie. Toch gaan de Olympics-fans rustig naar huis. Geen uitbundig gejuich, alleen een grijns hier en daar.

Rumour
Een paar supporters van de bezoekers kunnen echter hun emoties niet onder controle houden en er ontstaat rumoer bij de kleedkamers. Een medewerker van de thuisploeg krijgt een klap van achteren, en de scheidsrechters worden bekogeld met stenen. De politie moet er aan de pas komen om ze veilig naar binnen te loodsen. Resultaat: één arrestatie, die overigens na de wedstrijd direct weer wordt vrijgelaten.

‘Scheidsrechters moeten het in Ghana vaker ontgelden,’ zegt fotograaf Emmanuel Quaye. Hij is vaak aanwezig bij voetbalwedstrijden en dit incident is geen uitzondering. ‘’Het is echt een probleem in Ghana. De emoties lopen vaak hoog op bij de supporters, en reageren zich daarom af op de scheidsrechters. Vaak denken ze ook nog dat hij is omgekocht, en dat gaat er moeilijk in. De politie moet er dan aan de pas komen om ze te begeleiden naar de kleedkamers.’

Ahmed blijft er desondanks rustig onder. ‘Helaas verloren,’ zegt hij met een dikke grijns. De pijnlijke nederlaag tegen een degradatiekandidaat kan hem blijkbaar weinig schelen. En dat na een reis van bijna vijfhonderd kilometer naar Accra.

Kumasi
Hoe anders is de sfeer een paar dagen later in Kumasi, de tweede stad van het land, als King Faisal Chelsea ontvangt in het grote Baba Yara-stadion. Ook hier is de publieke belangstelling gering, maar de beleving op de tribunes is veel groter. De fanatieke aanhang besluit zich vandaag massaal te verzamelen op de hoofdtribune. Het niveau van de wedstrijd is dramatisch, maar de supporters houden de moed erin door onophoudelijk strijdliederen van het Asante-volk te zingen.

‘Laat het vuur regenen op onze vijanden,’ luidt een van de vele teksten. Ondanks deze steun is het thuisteam niet vooruit te branden. Maar dat is volgens de aanhang ‘gewoon de schuld van de scheidsrechter’. Het gerucht gaat al snel dat hij is omgekocht. Als de rust nadert, verzamelt een groep woedende supporters zich bij de ingang van de catacomben.

De scheidsrechter voelt de bui al aankomen en gaat niet eerder van het veld voordat er minstens tien agenten met geweren aankomen die hem naar binnen escorteren. Als hij naar binnen mag, blijft het ‘slechts’ bij wat duw- en trekwerk en geschreeuw bij de supporters. Er worden ook nog wat voorwerpen gegooid, maar de scheidsrechter bereikt heelhuids de kleedkamer.

Tragedie
Nu raakte er niemand gewond, maar dat is in het verleden wel eens anders geweest. In 2001 speelde zich in het grote Ohene Djan Stadium in Accra een immense tragedie af. Aartsrivalen Hearts Of Oak en Asante Kotoko speelden tegen elkaar en de thuisploeg won door twee late doelpunten.

Teleurgestelde en boze Kotoko-supporters begonnen stoeltjes en flessen het veld op te gooien. De politie reageerde door traangas op de heetgebakerde fans af te schieten. Er ontstond hierdoor grote paniek en men probeerde het stadion uit te vluchten. De uitgangen bleken te smal en sommige waren zelfs afgesloten. Dit leidde tot de dood van 127 supporters, nadat ze verdrukt werden door de vluchtende menigte.

Kansen
De tweede helft begint rustig, maar als King Faisal drie enorme kansen op zeep helpt, lopen de emoties weer hoog op. Het publiek wordt almaar gefrustreerder en langzamerhand staan ze op het punt het stadion tot op de laatste steen af te breken. En bij voorkeur inclusief de scheidsrechter.

Elke keer als hij in het nadeel van de thuisclub fluit, ontsteekt het meerendeel van de supporters in de blinde woede. Een net zo fanatieke vrouwelijke fan schreeuwt manisch dat de scheidsrechter ‘vanavond niet meer thuis zal komen.’ En ze lijkt het ook nog te menen.

Maar gelukkig voor de scheidsrechter kan hij ook vanavond zijn vrouw en kinderen weer veilig in de armen sluiten, wanneer King Faisal een kwartier voor tijd de beslissende treffer scoort: 1-0. In één klap ontpopt zich een waar volksfeest op de tribunes.

Dansen
Alle ergernissen van de wedstrijd zijn meteen vergeten en de supporters beginnen massaal te dansen en te zingen. Als de wedstrijd is afgelopen voegen zich meer mensen bij de feestende menigte. De handen worden omhoog geheven om God of Allah te bedanken. Als de trainer zich na de wedstrijd als een overwinnende Romeinse veldheer toont aan ‘zijn’ fans, is het feest helemaal compleet.

‘Thank You, Thank You’, zingen ze en dragen hem op handen het stadion uit. Een ramp lijkt afgewend. Het is Ghanese voetbalbeleving in een notendop. Of het is totale desinteresse, zoals in Accra, of rauwe passie en totale overgave. Er is geen tussenweg.

Matthijs Matser is student journalistiek aan de Hogeschool Windesheim in Zwolle. Eerder dit jaar ging hij voor het tijdschrift JOIN naar Ghana om daar verhalen op te tekenen.

Foto: Simone Scholtz/Twenty Ten

Het WK is een week onderweg. Tijd voor een tussenstand. Hoe staat de veiligheidsbarometer erbij? Er lijkt sprake van een misdaadgolf, maar uit onverwachte hoek.

Voorafgaand aan het WK waren de media ronduit negatief over de veiligheid in Zuid-Afrika. Supporters moesten er rekening mee houden dat ze overvallen, neergestoken, gekookt en opgegeten konden worden. Zuid-Afrika is nu eenmaal een van de meest gewelddadige landen ter wereld.

Fikse straffen
Hier en daar wordt inderdaad melding gemaakt van WK-gerelateerde misdaden. Vorige week donderdag werden vier Chinese sportjournalisten in hun auto beroofd van 600 euro en een camera die het dubbele waard was.

De dag ervoor waren een Spaanse en twee Portugese collega’s met een pistool tegen het hoofd beroofd van al hun bezittingen. De twee daders zijn nog dezelfde dag berecht door een van de 56 speciale WK-snelrechtbanken die in Zuid-Afrika in het leven zijn geroepen. Ze verdwijnen voor maar liefst 15 jaar achter de tralies. Een fikse straf voor een buit ter waarde van 388.000 Rand, zo’n 41 duizend euro.

Verder is bekend dat een straatveegster in Kaapstad de tas van een Japanse toerist heeft gestolen. Het vonnis: 640 euro boete of 12 maanden cel.

Een groep toeristen bestaande uit Zweden, Finnen, Canadezen, Denen en Tanzanianen troffen na een bezoek aan Stellenbosch hun busje leeggeroofd aan.

Onterechte onheilstijdingen
Het zijn geen opzienbarende en alarmerende gebeurtenissen. Dit soort berovingen zijn van alle tijden en plaatsen. De door de media verspreidde onheilstijdingen blijven voorlopig uit. Een telefoontje naar de Nederlandse ambassade leert dat één journalist zijn paspoort is kwijtgeraakt en een ander onwel is geworden. Niet echt zaken waar de Zuid-Afrikaanse georganiseerde misdaad achter lijkt te zitten.

Over beroofde of vermoordde Oranjefans is tot nu toe nog niets vernomen. Sterker nog, de Nederlandse supporters blijken zelf ook niet van onbesproken gedrag.

Ten eerste zijn daar natuurlijk de Bavaria Babes: 30 blonde dames, in de cel gegooid omdat ze een verkeerd jurkje aan hadden. Affijn, er is al genoeg geschreven over deze briljante reclamestunt van Bavaria. De babes moesten gisteren voor een van de eerder genoemde snelrechtbanken verschijnen. Ze zijn op borgtocht vrijgelaten en moeten op 22 juni weer voorkomen.

Daarnaast werd in Johannesburg ook nog een Nederlandse man opgepakt voor het zwart verkopen van wedstrijdkaartjes.

Goudse kaas
Het zijn overigens niet alleen de Nederlanders die zich in Zuid-Afrika op het slechte pad begeven. In KwaZulu-Natal werd een Fransman aangehouden voor het rijden onder invloed. Dinsdag liep een Argentijn tegen de lamp bij het stelen van een plakje Goudse kaas met een straatwaarde van bijna anderhalve euro.

Zeventien van zijn landgenoten zullen naar alle waarschijnlijkheid het land worden uitgezet nadat ze zich tot tweemaal toe hadden misdragen in stadions waar ze waren binnendrongen zonder in het bezit te zijn van een geldig kaartje.

Zuid-Afrika zal opgelucht adem halen als het WK voorbij is en de misdaadcijfers weer tot hun vertrouwde, buitensporige proporties zullen dalen. De Afrikaan voelt zich al onveilig genoeg op straat zonder al dat uitgedoste buitenlandse tuig.

Door Kennedy Gondwe/TwentyTen

Kitwe, Zambia. Deze zomer zullen spelers als Samuel Eto’o, Didier Drogba en Stephen Pienaar hun zomer echter doorbrengen met het vertegenwoordigen van hun land tijdens het FIFA WK in Zuid-Afrika. Maar Jacob Mulenga is er niet bij. Hij kijkt de wedstrijden vanuit zijn huis in Zambia.

Zes jaar geleden was de Zambiaanse spits Jacob Mulenga gewoon een normale tienervoetballer die er genoegen mee nam om een paar wedstrijdjes voor zijn plaatselijke club Afrisport te spelen. Na één seizoen in de plaatselijke competitie trok hij echter al de aandacht van de Franse tweede divisieclub Chateauroux, die hem contracteerde voordat een andere plaatselijke club er de kans toe kreeg.

Nu keert Mulenga terug naar zijn geboorteland Zambia als held, nadat hij zijn Nederlandse club FC Utrecht heeft geholpen een plaats in de Europacup te bemachtigen.

Debuutseizoen
De slungelachtige spits heeft net een gedenkwaardig debuutseizoen afgesloten, met 10 doelpunten tijdens 31 wedstrijden. Met een kwartfinale in de Afrika Cup op zak, heeft Mulenga het respect en de bewondering van zijn landgenoten gewonnen. In zijn thuisplaats Kitwe, gelegen in de provincie Copperbelt, blikt de 26-jarige speler terug op zijn zojuist afgesloten seizoen.

‘Het voelt echt goed om terug naar huis te komen na een lang seizoen,’ zegt hij. ‘Op een normale dag ben ik in principe bij mijn familie. Ik denk dat ik dat ook echt nodig heb, zodat ik geen spijt heb dat ik ze te weinig heb gezien als ik terugga.’

Het ochtendritueel van de ster van FC Utrecht begint met een bezoekje aan het huis van zijn zus waar hij zijn neefje ophaalt voordat hij naar het huis van zijn ouders gaat om zijn moeder te bezoeken. ‘Ik bezoek mijn moeder om even een praatje te maken en daarna bezoek ik mijn broers op hun werk. Tegen 5 uur ‘s middags ga ik terug naar huis.’

Afwisseling
Mulenga legt uit dat een bezoek aan thuis een welkome afwisseling is van zijn eenzame leven in Nederland. ‘Ik begrijp wel waarom sommige mensen het echt moeilijk vinden om terug te gaan naar hun clubs, en ze te laat zijn voor de training nadat ze thuis zijn geweest. Maar dat is natuurlijk geen excuus, want je moet je werk wel respecteren,’ zegt hij.

Mulenga blikt terug op de tweede helft van het seizoen, waarvan hij zegt dat het lang duurde en hij zijn familie heeft gemist. ‘Als je halverwege het seizoen bent, ga je hard werken, maar als de winter begint, wordt het heel frustrerend en wil je met mensen praten. Je wilt bij je familie zijn en die zijn er niet, dus naar huis komen is iets waar we heel erg naar uit kijken.’

De afmattende eisen die de latere fases van het seizoen stellen, zijn vooral zwaar voor spelers die ver weg van huis zijn. ‘Op het moment dat het seizoen begint, zijn we allemaal enthousiast, maar tegen de tijd dat het ten einde loopt, wordt het echt heel zwaar omdat je moet weten of je ergens voor speelt of niet. En dan begin je je familie te missen,’ zegt hij. ‘Mijn familie betekent alles voor me. Het is het enige wat ik heb als ik niet voetbal.’

Familie
Mulenga belt iedere dag met zijn familie om bij te kletsen over wat er thuis gebeurt. ‘Voetbal is een baan, maar God en mijn familie komen op de eerste plaats. Ik moet ze iedere dag spreken. Het is eerder een motiverende factor en het houdt me op de been,’ zegt de spits zacht.

Alleen al de stem van een familielid is voldoende om hem de dag door te helpen. ‘Ik vertrok uit Zambia toen ik 20 was. Ik had nooit op mezelf gewoond, dus mijn familie moest er echt voor me zijn. We praten gewoon over hoe alles gaat. Soms praten we alleen maar over onzinnige dingen, maar wat me helpt, is het gevoel dat ik tot een familie behoor.’

Helaas is er niet altijd goed nieuws van thuis. Er zijn momenten geweest dat de jeugdige speler moest omgaan met nieuws over overlijden en begrafenissen.

‘Als zich thuis een ramp voordoet, zullen ze me dat zeker onmiddellijk vertellen. Ze weten wat ze moeten zeggen en doen,’ zegt hij. ‘Het zal me enorm beïnvloeden, maar goed, zo is het leven, je zult er wel mee moeten omgaan. Zorg er in verdrietige tijden voor dat je ze ondersteunt, zelfs een paar woorden kunnen hen erg helpen.’

Valkuil
Hij blikt terug naar het moment dat het seizoen was afgelopen en hij de reis naar huis mocht maken. ‘Het is een grote opsteker voor mij persoonlijk, hoewel het voor sommigen een valkuil is,’ zegt hij. ‘Ik weet dat ik een bepaald aantal maanden echt heel hard moet werken, en dat ik daarna thuis bij mijn familie zal zijn en hen kan vertellen hoe hard ik heb gewerkt om te komen waar ik nu ben.’

Voor Mulenga is de reis naar huis vaak beangstigend. ‘Ik was vroeger bang als ik in een vliegtuig stapte, maar nu ben ik er aardig aan gewend omdat ik het vaak gedaan heb,’ zegt hij. ‘Iedere keer als je wegvliegt naar Ndola of Lusaka dan realiseer je je pas dat je naar huis gaat.’ Hij voegt eraan toe: ‘Als je uit het vliegtuig stapt en je ziet ze [de familieleden] dan verandert alles. Dan voel ik emoties die ik niet eens kan verwoorden.’

Geld
Zoals zoveel voetbalsterren die de lange reis naar huis maken na een seizoen in Europa, moet Mulenga zien om te gaan met mensen die hem om geld vragen. ‘Veel mensen vragen gewoon om een beetje geld. Het is iets waar ik op een totaal andere manier tegenaan kijk dan veel mensen,’ zegt de veelbelovende ster.

Mulenga zegt op nogal verlegen toon dat het hem niet stoort dat mensen hem om geld vragen. ‘Laten we het feit niet verhullen dat in Zambia veel armoede is en dat iedereen hulp nodig heeft. Ik probeer zoveel mogelijk mijn steentje bij te dragen,’ zegt hij.

Er zijn momenten geweest dat de ster van FC Utrecht nee moest verkopen tegen mensen die op giften zaten te wachten. ‘Sommige mensen zijn echt beledigd als je ze niet kunt helpen. Ze zeggen dan “Ik ken je al heel lang en ik heb je heel lang ondersteund”, maar je moet gewoon voet bij stuk houden. Je kunt niet iedereen helpen,’ zegt Mulenga.
‘Als je iemand gaat helpen, moet je er gewoon voor zorgen dat je hem met goede redenen gaat helpen, zodat je weet dat ze je hulp goed zullen gebruiken.’

Vrienden
Op de vraag hoeveel geld hij opzij legt voor de behoeftes van anderen, is Mulenga wijs genoeg om niet al te veel informatie te geven. ‘Ik plan niet hoeveel ik aan mensen ga geven, maar als mensen hulp nodig hebben dan help ik wel. Als ik naar Lusaka ga, geef ik ongeveer K400-500.000 weg, gewoon om iedereen uit de brand te helpen of om vrienden te ontmoeten.’

Als het moment is aangebroken waarop de voetbalster moet terugkeren naar Nederland, voelt hij verdriet bij het verlagen van zijn vaderland. ‘Als ik terug naar Nederland ga, voel ik teleurstelling. Hier was ik gelukkig, maar daar woon ik op mezelf. Ik ben niet getrouwd en heb geen kinderen, dus daar ben ik alleen,’ zegt hij.

Europacup
Als het onderwerp weer op voetbal komt, toont Mulenga zijn verrukking over de kwalificatie voor de Europacup. ‘Het voelde heel goed dat we ons voor de Europacup kwalificeerden, hoewel ik denk dat we het ook hadden kunnen doen door als vijfde te eindigen en ons zo automatisch te kwalificeren.’ Voor een club die zo lang heeft gewacht op een kans om te schitteren op Europees vlak, klinkt Mulenga te bescheiden.

‘We verloren een paar wedstrijden en speelden enkele keren onnodig gelijk, en daardoor vielen we terug naar de playoffs. Natuurlijk maakte het feit dat zij (FC Utrecht) het al drie of vier jaar probeerden en ze altijd buiten de playoffs vielen de kwalificatie echt bijzonder,’ overpeinst hij.

Mulenga kijkt al verder dan de verdiende plaats en hoopt dat zijn ploeg de groepsfase van de Europacup haalt. Mulenga wil zichzelf rekenen tot de spelers die Zambia op de kaart zetten bij de kwartfinales van het Europese topvoetbal door volgend seizoen bovenaan te eindigen.

Afrika Cup
Volgens Mulenga was de Afrika Cup een keerpunt voor het land. ‘Omdat de Afrika Cup zo goed ging, zijn Europese teams zich meer bewust van het Zambiaanse voetbal. Het zou een keerpunt voor ons spel kunnen betekenen,’ zegt Mulenga.

Met betrekking tot het missen van het WK maakt Mulenga zich niet zoveel zorgen, en kijkt hij vooruit naar de volgende poging. ‘Ik weet niet wat voor effect het heeft, omdat Zambia nog nooit eerder aan het WK heeft deelgenomen.’ Hij voegt daaraan toe: ‘Wat voor mij het spel kapot maakt in Zambia is de infrastructuur.’

De klok tikt en het duurt niet lang meer voordat Mulenga weer wordt gescheiden van zijn familie en op het vliegtuig naar Nederland stapt, waar de communicatie zal worden beperkt tot telefoongesprekken en e-mails.