Spelers van 17 die al behept zijn met grote bossen haar op de borstkas, die al jaren getrouwd zijn en kinderen hebben, of die drie jaar bij de politie werkten voordat ze werden opgenomen in het Onder 17-team. Journalist Kennedy Gondwe is niet te spreken over deze Afrikaanse voetbalopa’s.

door Kennedy Gondwe/Twenty Ten

Na de ontknoping van de Afrika Cup van 2006 trokken enkele Afrikaanse sportverslaggevers zich terug in een leuk cafeetje in Caïro om zich daar te ontspannen.

Die dag, vrijdag 10 februari, ging de geschiedenis in als de dag waarop Egypte voor de vijfde keer de Afrika Cup won, in de aanloop naar de zeven titels die het land inmiddels op zijn naam heeft gebracht.

Nadat ze hadden gezien hoe het gastland na strafschoppen Ivoorkust had verslagen in het stadion in Cairo stond de buitenlanders verder niets te doen dan de thuisreis te aanvaarden. Een aantal van de journalisten uit Afrika had een lange heenvlucht gemaakt. De schrijvers namen plaats in de dichtstbijzijnde kroeg om zich daar onder het genot van een biertje voor te bereiden op de terugvlucht.

Voedingsbodem
Bier is een vruchtbare voedingsbodem voor verhalen. Sommige verhalen waren hilarisch, andere waren meer feitelijk van aard. Een Nigeriaanse collega vertelde hoe een bepaald West-Afrikaans land een team naar een toernooi in Europa voor junioren onder 17 stuurde, dat het uiteindelijk won.

Voordat de spelers naar Europa vertrokken, hadden de officials ze van voldoende scheermesjes voorzien om hun kin mee schoon te schrapen, mocht er onverhoeds ergens een haartje de kop opsteken. Maar de officials vergaten iets wat minstens zo belangrijk was: ontharingsmiddel.

De West-Afrikanen waren de schrik van het toernooi en toen ze met speels gemak de finale bereikten, werden er verder geen vragen gesteld, omdat ze zo goed hadden gepresteerd. Toen de dolgelukkige spelers uiteindelijk de beker in handen kregen nadat ze hun tegenstander van de mat hadden geveegd, liepen ze een ererondje.

Woede
Toen ze daarbij hun shirtjes uittrokken ontstak hun coach in grote woede. De man was allerminst gecharmeerd van deze actie. De spelers hadden een grote blunder begaan door hun borst te ontbloten. Zonder shirtje was duidelijk te zien dat een woud van koffiekleurig, dik haar ontsproot aan hun borstkassen en oksels. Bij sommigen was het zelfs grijs. Het feit wil dat deze onder 17-spelers in werkelijkheid vaders waren.

Wat een gedenkwaardige ererondje had moeten worden, werd voortijdig afgebroken. De coach was witheet en gaf de spelers opdracht om hun shirtjes weer aan te trekken alvorens  ze op een bus werden gezet die ze met supersonische snelheid het stadion uit reed.

De Nigeriaanse journalist dronk net een rondje te veel en vervolgde met het verhaal van ene Julius ‘The Policeman’ Aghahowa, de topscorer van de Super Eagles tijdens de Afrika Cup in 2002. Volgens de verhalen op de straten van Lagos had de ster van Shakhtar Donetsk, en daarvoor Wigan, drie jaar voor de Nigeriaanse politie gewerkt voor hij werd gerekruteerd voor het nationale onder 17-team.

Deal
Na de anekdotes over de ‘haarbossen’ en Aghahowa, deed een Ghanese collega nog een duit in het zakje. Hij vertelde ons dat een landgenoot een lucratieve deal had gesloten in Europa nadat hij indruk had gemaakt tijdens een oefenwedstrijd. Zijn nieuwe club presenteerde hem als een nieuwe sterspeler.

Hij was nog te jong en te klein, en daarom wachtten ze geduldig tot hij een wat forser postuur zou ontwikkelen. De club besloot ook om hem speciale voedingssupplementen te geven, maar na verloop van tijd bleek het lichaam van de speler toch niet op de gewenste wijze te reageren.

Het lichaam weigerde koppig om mee te werken. In plaats van toe te nemen in omvang werd hij zelfs schrieler. Ze ontdekten later dat ze de supplementen hadden gegeven aan iemand van in de 30. Het laat zich raden hoe lang deze speler nog op de loonlijst van zijn nieuwe club stond.

Volle toeren
De Zambiaanse schrijver gedroeg zich een tijd lang als een nieuwsgierige vlieg aan de muur, die alleen toekeek en luisterde naar alles dat werd gezegd. Maar intussen draaiden zijn hersenen op volle toeren. Hij wilde zich niet onbetuigd laten en probeerde zich koortsachtig het verhaal van de gebroeders Chalwes voor de geest te halen.

De broers Linos (spits), Songwe (spits) en Sashi (verdediger) hadden allen op verschillende momenten gespeeld voor het nationale elftal van Zambia in het midden van 2000. De drie waren zo goed dat, als ze samen zouden spelen, de tegenstander het vuur aan de schenen konden leggen.

Linos had zelfs een keer opgemerkt tegen een Zambiaanse journalist dat ‘de dag waarop mijn broers en ik tegelijkertijd uitkomen voor het nationale elftal, Zambia de Afrika Cup zal winnen’. Hij had misschien wel gelijk. Zambia had de continentale beker nog nooit gewonnen en de drie hadden nog nooit samen in het nationale elftal gespeeld. Waarom eigenlijk niet?

Paspoorten
Er doen hierover verschillende verhalen de ronde. Mogelijk was er een fout gemaakt toen de broers hun paspoorten kregen. Een official van de voetbalbond fluisterde eens dat twee van de broers volgens hun papieren een maand na elkaar waren geboren.

Misschien was die bewering ongegrond, zoals de spelers beweerden. Maar het verhaal gaat dat de bond opmerkzaam werd gemaakt op deze overduidelijke fout en zich niet de toorn van de Afrikaanse voetbalbond (CAF) op de hals wilde halen en aantijgingen van leeftijdsbedrog wilde riskeren.

Het compromis dat werd bereikt, was dat de gebroeders Chalwes nooit tegelijkertijd in dezelfde leeftijdscategorie zouden uitkomen. En de gebroeders Chalwes zijn niet de enigen in Zambia die dit overkwam.

Tieners
Iets recenter, in 2007, verscheen er in de nationale kranten van Zambia een verhaal over de voorbereidingen voor het WK onder 20 jaar in Canada die in het honderd dreigden te lopen. De vrouw en twee kinderen van een van de spelers, Goodson Kachinga, waren uit hun huurwoning gezet toen hij uitkwam voor het nationale elftal. Op welke leeftijd trouwen tieners tegenwoordig?

De Afrikaanse voetbalbonden knijpen meestal een oogje dicht wanneer ze worden geconfronteerd met leeftijdsbedrog. Deze officials mogen zich dan coulant opstellen, de wereldvoetbalorganisatie FIFA is zich terdege bewust van dit bedrog, met name op toernooien waar het aantal levensjaren bepalen of een speler al dan niet mag deelnemen.

MRI-scans
Voor het begin van het WK voetbal onder 17 in Nigeria in 2009 besloot de FIFA in al haar wijsheid om MRI-scans van botten te gaan gebruiken om ‘de integriteit van het toernooi te beschermen’. Met dit systeem moesten steekproeven worden genomen om spelers te kunnen betrappen die ouder waren dan 17, aldus een verklaring op fifa.com.

Er stond: ‘Om de integriteit van het toernooi te beschermen in de geest van fair play, heeft de FIFA besloten om MRI-scans uit te voeren op de polsen van spelers tijdens het FIFA WK voetbal onder 17 in Nigeria in 2009.’

‘Steekproefsgewijs zullen spelers in Nigeria worden getest onder toezicht van de medische experts van de FIFA. Een MRI-scan van de pols kan uitwijzen welke spelers met zekerheid ouder zijn dan 17. De methode is ontwikkeld en getest door het FIFA Medical Assessment and Research Centre F-MARC in grootschalige wetenschappelijke studies van verschillende etnische bevolkingsgroepen. De methode is betrouwbaar, ‘evidence-based’ en veilig voor de speler.’

Screenen
Verder moedigde de FIFA aangesloten organisaties ‘aan om ook dergelijke tests uit te voeren en ondersteunt dit ook tijdens de aanloop naar het toernooi om er zeker van te zijn dat de spelers van een team voldoen aan de leeftijdseisen’.

Algemene MRI-scans zijn niet slecht, ‘want ze maken het mogelijk om kleine kwetsuren op te sporen, variërend van blessures aan de botten tot een scheurtje in de huid,’ aldus de Nigeriaanse legende Daniel ‘The Bull’ Amokachi, oud-speler van Everton en sterspeler tijdens de WK’s van ’94 en ‘98. Maar toen de FIFA het systeem specifiek wilde toepassen op de botten van spelers tijdens de aanloop naar het WK in Nigeria, wilden Amokachi’s landgenoten bij de voetbalbond daar niets van weten.

De voormalige voorzitter van de Nigeria Football Federation (NFF), Sani Lulu, verwierp het gebruik van MRI-scans en zei tegen de BBC dat deze geen deel uitmaakten van ‘de regels en voorschriften van het toernooi’. Het commentaar van Lulu kwam slechts enkele weken nadat de NFF 15 spelers uit het onder 17-team moest zetten nadat ze niet door de leeftijdtest waren gekomen.

Zoons
Zijn commentaar wekte de wrevel van minister van Sport Sani Ndanusa. Hij wees Lulu’s verzoek af om de ouders van de spelers onder 17 uit te nodigen om de leeftijd van hun zoons te verifiëren. ‘We wijken niet af van de eisen van de FIFA bij het bepalen van de werkelijke leeftijd van de spelers,’ deelde Ndanusa mee. ‘De hele wereld is gedigitaliseerd en wij gaan hierin mee. We leven niet langer in het analoge tijdperk.’

‘De FIFA wil MRI-scans gaan gebruiken en daaraan gaan we gehoor geven, heel simpel.’ Het gekibbel tussen Lulu en Ndanusa leidde tot verhitte discussies in Nigeria waarbij de fans en de media opriepen tot het ontslag van de hoogste leden van de Nigeriaanse voetbalbond NFF.

Zimbabwe
Terwijl de FIFA, Nigeria, de NFF en de media de degens kruisten in het westen van Afrika, klonk het gekrakeel in Abuja via Victoria Falls door tot in Zimbabwe, dat zich ook opmaakte voor het toernooi.

Toen de spelers in het trainingskamp in Zimbabwe te horen kregen dat hun leeftijd zou worden geverifieerd door middel van scans, trok het grootste deel van de spelers die hadden deelgenomen aan de kwalificatierondes zich terug, nog voor hun werkelijke leeftijd door middel van een test kon worden vastgesteld.

Slechts 5 van de 41 spelers in het trainingskamp bleven achter. De rest nam de benen. Zimbabwe stuurde uiteindelijk een team dat voornamelijk bestond uit schooljongens die er ongenadig van langs kregen tijdens het toernooi.

Internationaal niveau
Eén vraag blijft nog steeds onbeantwoord. Afrikaanse spelers, met hun doorgaans sterk ontwikkelde benen en oergezonde harten, zijn altijd goed op jeugdniveau. Waarom gaan ze dan uit als een nachtkaars zodra ze hun debuut hebben gemaakt op internationaal niveau?

Leeftijdsbedrog en de daaruit voortvloeiende controverses zijn niets nieuws voor James Copnall, BBC-correspondent in Soedan. Hij heeft verslag gedaan van twee wereldkampioenschappen en vijf Afrika Cups voor verschillende mediaconcerns.

Toen hem werd gevraagd of de aantijgingen over leeftijdsbedrog in Afrika op mythe of waarheid berustten, antwoordde hij: ‘Het is de waarheid. Spelers hebben me zelf verteld dat ze ouder zijn dan op hun papieren staat.’

Funest
Hij meent dat leeftijdsbedrog funest is voor het jeugdvoetbal. Er doen vaak te oude spelers mee. ‘Afrikaanse teams presteren heel goed op jeugdniveau, maar dat zet zich niet door bij de senioren. Is er echt iemand die denkt dat Gambia een van de beste jeugdteams ter wereld heeft?’ vraagt hij zich af.

Volgens hem werkt er niets contra-productiever dan leeftijdsbedrog. Copnall zegt dat leeftijdsbedrog vanuit het individu bezien weliswaar begrijpelijk is – een speler kan in Europa gaan spelen en een goedbetaalde carrière opstarten – maar ‘het is de doodsteek voor het spel op het continent’.

Praktijk
Leeftijdsbedrog is zeker geen mythe. In Oeganda is het bijvoorbeeld een door de overheid gereguleerde praktijk. De Oegandese voetbalbond vindt dat je best een stel 23-jarigen naar een toernooi voor spelers onder 17 mag sturen. Dit gebeurt zo vaak in Oeganda dat critici worden bestempeld als ‘onpatriottisch’ en ‘idealistische saboteurs’.

Oeganda speelde dit jaar tegen Zambia in de kwalificatieronden van de Afrikaanse juniorenkampioenschappen voor onder 17. Al voor de wedstrijd berichtte de Oegandese pers met nadruk dat alle Oegandese spelers vijf jaar ouder waren dan op hun paspoort stond. De spelers waren allemaal rond de 23. Er werden zelfs concrete bewijzen op tafel gelegd.

Het was een publiek geheim dat het hele team de dag voor de wedstrijd had doorgebracht in de gangen van de immigratiedienst, waar ze kersverse paspoorten kregen met vervalste geboorteaktes. Sommige spelers bleven zelfs de hele nacht wakker om de volgende dag niet in de rij te hoeven staan voor het paspoortloket.

Kopie
Een ziedende journalist, Muhammad Dhakaba, ging zelfs zover dat hij de Afrikaanse voetbalbond CAF schreef en bewijs overlegde van Oeganda’s schandelijke leeftijdsbedrog. De CAF stuurde echter een kopie terug naar de Oegandese voetbalbond. De journalist werd daarop fel bekritiseerd tijdens een persconferentie die door de plaatselijke voetbalbonzen werd gegeven en hij werd samen met de media uitgescholden.

De technische vice-president, Asuman Lubowa, vroeg zich publiekelijk af waarom men zich zo druk maakte over het Oegandese leeftijdsbedrog, aangezien hij kon aantonen dat ook Zambia spelers in het team had die te oud waren. Dit waren onthullende opmerkingen van Lubowa, wiens team later uit de kwalificatierondes werd gegooid door de CAF wegens leeftijdsbedrog.

Het toont aan dat er in Oeganda schaamteloos leeftijdsbedrog werd gepleegd en het laat ook zien dat het niet zal ophouden, aangezien alle voetbalbonden denken dat hun tegenstanders hetzelfde doen.

Oudere spelers
Toen Zambia uit de kwalificatierondes werd gezet, beschuldigde Aggrey Chiyangi, de coach tijdens de twee kwalificatierondes, Oeganda er ook van dat het oudere spelers had ingezet – een geval van de pot die de ketel verwijt dat hij zwart ziet.

In de meeste Afrikaanse landen is leeftijdsbedrog een ingewikkelde zaak waarbij niet alleen de spelers en de voetbalbond betrokken zijn. Ook regeringen en hun ministeries van Binnenlandse Zaken houden het fenomeen in stand.  De meeste voorzitters van voetbalbonden weten dat een overwinning in een toernooi voor onder 17 wordt gezien als een succes dat zich vertaalt in stemmen tijdens de verkiezingen.

Voetbal en politiek zijn in Afrika als bijen en honing: het een kan niet zonder het ander. Voetbalsucces garandeert stemmen voor de regering. Als een minister van Sport echter een team samenstelt met spelers die echt onder de 17 zijn en die vervolgens worden ingemaakt op het veld, dan levert dit voor de spelers weliswaar ervaring en continuïteit op, maar de minister zal geen stemmen krijgen waarmee hij zijn jeugdprogramma kan voortzetten.

Hij zal worden bestempeld als een mislukkeling en worden weggestemd. Als de spelers later alsnog voldoende vooruitgang boeken om het land roem te bezorgen, zal hij niet worden geprezen om zijn visie. Zijn opvolgers zullen alle eer opeisen.

Machtspositie
Dus waarom zou je dan geen leeftijdsbedrog plegen en stemmen werven voor succes op de korte termijn in plaats van je machtspositie op het spel te zetten voor een gok die pas vruchten zal afwerpen wanneer je je post allang niet meer bekleedt?

Toen de Ghanese middenvelder Michael Essien de kruisband van zijn linkerknie scheurde tijdens de wedstrijd van de Black Stars tegen Ivoorkust tijdens de Afrika Cup 2010, hadden de Black Stars reden om zich zorgen te maken over het WK dat zes maanden later zou plaatsvinden. Nog zorgwekkender was echter het feit dat Ghana er maar op vertrouwde dat Essien op tijd hersteld zou zijn voor de mundial.

Hun middenveld dreigde uitgehold te worden. Die angst werd later bewaarheid toen de 28-jarige ster het toernooi in Zuid-Afrika moest laten schieten. Enkele maanden nadat Essien geblesseerd raakte, werd ook Wayne Rooney, de spits van Manchester United veroordeeld tot krukken. Hij was echter verbazingwekkend genoeg na enkele weken alweer ter been terwijl Essien er maanden over deed om te herstellen.

Herstellen
Toegegeven, Essien is drie jaar ouder dan Rooney en de blessures van de twee spelers waren verschillend: de een was geblesseerd aan zijn knie en de ander aan zijn voet. Toch lijkt het erop dat sommige Afrikaanse spelers die hun vak in Europa uitoefenen er langer over doen om te herstellen van blessures dan andere spelers.

Als de voormalige Arsenal-speler Eduardo da Silva of Aaron Ramsey van de Emiraten, wiens voeten ooit de verkeerde kant uitstonden nadat hij keihard was getackled, Afrikanen waren geweest, waren zij dan ook zo spoedig hersteld? Waarom herstelt een Europeaan wiens botten zijn verbrijzeld na een genadeloze tackle zich binnen een jaar, terwijl een Afrikaan goddelijke hulp moet inroepen via de profeet T.B. Joshua?

Arts
Ik liep het risico te worden uitgemaakt voor racist, maar dat waren de vragen die ik voorlegde aan dr. Joseph Kabungo, die al zeven jaar werkzaam is als arts van het nationale elftal van Zambia.

Hij is daarnaast ook de enige Zambiaan die door de FIFA is geaccrediteerd als dopingcontroleur. Dr. Kabungo, die ooit in de hoogste divisie speelde als keeper voor Mufulira Wanderers en Lusaka City Council, gaf om te beginnen toe dat leeftijdsbedrog een probleem was in Afrika: ‘Het is een bekend probleem bij Afrikaanse landen die graag snel resultaat willen boeken, ten koste van de ontwikkeling van nieuwe spelers.’

Hij zei dat er geen wetenschappelijk bewijs voor was dat Afrikanen er langer over doen om te herstellen van blessures dan hun Europese collega’s, uitgaande van dezelfde lichamelijke conditie, maar ‘het herstel verloopt wel veel sneller bij jongere dan bij oudere spelers, ongeacht of zij Afrikaan of Europeaan zijn’.

Breuk
Hij vervolgt: ‘De bloedtoevoer naar het geblesseerde lichaamsdeel is van belang voor het genezingsproces van een breuk, of zelfs een gescheurde spier of verstuiking. Gewrichtsbanden herstellen zich langzamer vanwege de slechtere vascularisatie (een geringere bloedtoevoer).’

‘Er zijn geen aantoonbare verschillen in de botten van Afrikanen en blanken, maar er bestaan wel individuele verschillen in botdichtheid of de omvang van de botten, afhankelijk van de lengte en het postuur van een individu.’

De vragen die door dr. Kabungo werden beantwoord, werden ook gesteld aan professor Tim Noakes, een wereldberoemd sportwetenschapper aan de Universiteit van Kaapstad in Zuid-Afrika.

Marathons
Prof. Noakes is diverse malen onderscheiden en is medeoprichter van het Sports Science Institute van Zuid-Afrika. Hij heeft meer dan 70 marathons en ultramarathons gelopen en is de schrijver van het hardlopersboek Lore of Running. Hij meent om te beginnen dat de reden dat Afrika het niet goed doet bij belangrijke toernooien voor senioren en er niet in slaagt om het wereldkampioenschap te winnen een kwestie van geld is.

Hij stelt dat het alleen mogelijk is om het toernooi te winnen met een grote bevolking en een grote economie, aangezien dit zich uiteindelijk zal ‘vertalen naar succes op het voetbalveld’.

Volgens prof. Noakes zijn Afrikanen net zo sterk als spelers van andere landen en is dat dus niet de reden. ‘Het ligt gedeeltelijk aan de slechte medische verzorging. Het is minder waarschijnlijk dat een Afrikaanse speler optimale medische verzorging krijgt in Afrika dan een Europese of Noord-Amerikaanse speler in zijn eigen land, waar de kwaliteit van de medische zorg over het algemeen beter is,’ zo luidt zijn verklaring.

Verzorging
Hij voegt hieraan toe: ‘Het is ook mogelijk dat Afrikaanse spelers minder goede medische verzorging krijgen in Europa, maar er is mij niets bekend over dat onderwerp. Dit zal niet het geval zijn met de beste spelers, maar het komt mogelijk voor op de lagere niveaus.’

Volgens Prof. Noakes zijn Afrikaanse botten sterk, vooral bij mannen die al vanaf jonge leeftijd sporten, zoals de jongeren op het Afrikaanse continent. ‘Oudere spelers doen er waarschijnlijk iets langer over om te herstellen, maar spelers die ouder zijn dan 28 zijn in de voetbalwereld over het algemeen toch al over hun top heen.’

Emotie
De kwestie van leeftijdsbedrog in Afrika is een emotionele aangelegenheid. Vraag het maar aan David Moyes, de manager van Everton. De Nigeriaanse spits Ayegbeni Yakubu scoorde enkele jaren geleden een hattrick scoorde tijdens de UEFA Cup-wedstrijd die Everton won van SK Brann.

Daarop maakte Moyes de volgende opmerking in de Britse krant The Guardian: ‘Hij is pas 25, dat wil zeggen, 25 Nigeriaanse jaren, en als dat zijn werkelijke leeftijd is, dan heeft hij nog een aantal goede jaren voor de boeg.’

Moyes moest zijn ‘compliment’ intrekken na woedende reacties vanuit Nigeria. ‘Wat ik zei, was een luchthartige spitsvondigheid nadat Yakubu een gedenkwaardige hattrick had gescoord tegen Bergen,’ zei hij. ‘Is er echt iemand die denkt dat ik Yakubu tot de duurste speler in de geschiedenis van Everton zou hebben gemaakt, als ik twijfelde aan zijn leeftijd?’

Ophef
Yakubu is niet de enige belangrijke Nigeriaanse speler over wiens leeftijd ophef is ontstaan. Ook Obafemi Martins was ooit het doelwit van dergelijke beweringen. De Italiaanse club Inter Milan waar hij destijds voor speelde, mengde zich in de discussie.

De Italiaanse journalist Filippo Ricci zocht naar informatie op de website van de voetbalbond toen hij op een verkeerde geboortedatum van Martins stuitte. Hoewel de geboortedatum van Martins volgens zijn paspoort 29 oktober 1984 was, gaf de website van de Nigeriaanse voetbalbond aan dat hij was geboren op 1 mei 1978.

Bij buurland Ghana gebeurde hetzelfde. De spits Laryea Kingston daagde ooit de voormalige voorzitter van Ghanese voetbalbond, Nyaho Tamakloe, uit om bewijs te leveren voor zijn aantijgingen over leeftijdsbedrog.

Blessures
De omstreden voorzitter meende dat de vele blessures van de Ghanese sterspelers mogelijk gevolg waren van het feit dat hun ware leeftijd sporen begon achter te laten. Hij wees daarbij nadrukkelijk naar Laryea Kingston, John Paintsil en Michael Essien.

Kingston verdedigde zich fel. ‘Ik ben 29 en ik word in november 30,’ zei hij. ‘De bond heeft mijn eerste paspoort geregeld zodat ik kon deelnemen aan internationale toernooien.’

‘Politiek speelt een belangrijke rol in ieder land hier,’ zei Kingston. ‘De oude voetbalbond heeft niet zoveel bereikt en de huidige voetbalbond doet het goed. Ze hebben het land naar twee wereldkampioenschappen geleid. Als hij meent dat we liegen over onze leeftijd, dan moet hij maar bewijzen dat we 42 of 62 zijn.’

Kortzichtig
Het wijdverbreide leeftijdsbedrog in Afrika lijkt kortzichtig en onlogisch. Maar de meeste Afrikaanse voetbalbonden zijn dan ook kortzichtig en onlogisch. Een opa op het veld zetten tijdens een wedstrijd voor onder 17 leidt niet tot problemen, zolang je maar wint.

Als je lang genoeg in Afrika hebt gewoond, dan is een dergelijke kortzichtige redenering, ook al valt die niet goed te praten, gemakkelijk te begrijpen.

Links tussen voetbal en politiek, de FIFA gruwt ervan. Maar in Afrika kan het spel niet worden losgekoppeld van de politieke realiteit, schrijft journalist Kennedy Gondwe.

Door Kennedy Gondwe/Twenty Ten

Het is theepauze en de journalisten komen bij elkaar voor een bespiegeling van de presentatie die net is afgelopen. De bijeenkomst vindt plaats op de Universiteit van Coventry in Engeland, waar enkele Afrikaanse schrijvers deelnemen aan de Play the Game-conferentie van 2009.

De presentatie die wordt besproken, is die van Andrew Jennings, een Engelse onderzoeksjournalist, die vrijwel in zijn eentje de strijd heeft aangebonden met de stalen gordijnen die om de FIFA-kantoren en het topbestuur hangen. Het exposé in zijn boek FOUL! vat het allemaal goed samen.

Tijdens zijn presentatie vertelde Jennings een anekdote over een ontmoeting met de vice-president van de FIFA Jack Warner. De topman van de FIFA heeft sterke politieke banden in zijn thuisland Trinidad en Tobago en hij heeft zelfs nog meer invloed bij de FIFA.

Aanvaring
Jennings liet beelden zien van zijn aanvaring met Warner op een Zwitsers vliegveld, hoe hij bijna werd bespuugd en later racistische opmerkingen naar zijn hoofd kreeg geslingerd tijdens een politieke bijeenkomst in Trinidad en Tobago. Het leek erop alsof hij Warners persoonlijke domein was binnengedrongen. Gedenkwaardige passages uit de presentatie van Jennings vormen het onderwerp van gesprek tijdens de theepauze.

Dan was er nog Declan Hills bijdrage over verkochte wedstrijden. Hill, een Canadese journalist en de latere winnaar van de Play the Game-onderscheiding van 2009, had verkochte wedstrijden gecatalogiseerd in zijn boek The Fix.

Door het intrigerende betoog van Jennings gingen de deelnemers op zoek naar aanwijzingen over de betrokkenheid van Warner bij financiële onregelmatigheden, bijvoorbeeld bij de kaartverkoop. De functionaris was intussen ter verantwoording geroepen door een disciplinaire commissie.

Huwelijk
Een Ethiopische journalist sprak over het huwelijk tussen politiek en voetbal in zijn eigen land. Hij suggereerde dat het er daar niet anders aan toeging dan hij had gezien in de documentaire van Jennings.

Sterker nog, hij meende dat bestuurders in Afrika zich nog erger gedroegen tegenover journalisten. Die zienswijze werd ondersteund door een Nigeriaanse collega die een presentatie had voorbereid over een persoonlijk verhaal.

In zijn verslag, dat hij De strijd tussen David en Goliath noemde, vertelt hij over de Nigeriaanse functionaris Amos Adamu, die probeerde zijn werk te dwarsbomen door met gerechtelijke stappen te dreigen. Amadu, die inmiddels is geschorst als bestuurslid van de FIFA, was destijds actief in de Nigeriaanse regering als hoofd sportontwikkeling. Hij was ook voorzitter van het comité dat in 2003 de All Africa Games in Nigeria organiseerde.

Scheidslijn
Tijdens een discussie gingen de journalisten diep in op een aantal vragen, waarvan de belangrijkste was waarom er wereldwijd zo’n dunne scheidslijn bestond tussen voetbal en politiek.

In Afrika staat voetbal gelijk aan politiek. Die zijn al twee handen op één buik sinds de paus misdienaar was. Het is lastig om te achterhalen wanneer voetbal en politiek in Afrika tot het gemeenschappelijk besef kwamen dat zij bepaald geen water en vuur waren.

Toen de meeste Afrikaanse landen politiek onafhankelijk werden van hun koloniale overheersers, waren de toverwoorden in Afrika eenheid, eenheid en eenheid. Het eenpartijstelsel maakte plaats voor meerpartijenpolitiek. De nieuwe tirannen wilden hun volk verenigen, hetzij op het sportveld, hetzij op een ander sociaal vlak. Ze konden dit het eenvoudigst bereiken door zich op bestuurlijk niveau te mengen in de sport en door alle factoren op te ruimen die deze missie in de weg stonden.

Men was bang dat, zonder eensgezindheid onder de sinds kort onafhankelijke Afrikanen, de kolonialen in een andere gedaante zouden terugkeren, het volk zouden verdelen en hen later opnieuw zouden kolonialiseren.

Scenario
Is er elders in de wereld nog een dunne scheidslijn tussen voetbal en politiek, in het Afrikaanse scenario is daar nauwelijks sprake van. Als wereldvoetbalbond trekt de FIFA onmiddellijk aan de bel bij de minste zweem van wanbeleid onder de lidstaten, maar dit weerhoudt politici en de politiek er niet van om zelf een centrale rol in te nemen in het voetbal op het Afrikaanse continent.

Sommige politici hebben de populariteit van de sport zelfs gebruikt om zich te verzekeren van een politieke functie. Deze politici zijn hun carrière begonnen als voetbalbestuurders en lieten zich later in hun leven verlokken tot een politiek avontuur.

Afrikaanse regeringen sponsoren directeuren van voetbalbonden
die zij als ‘gebruiksvriendelijk’ beschouwen. Directeuren die in de gratie zijn bij de machthebbende politici, krijgen veel sneller toegang tot subsidies.

Mandela
Het eerste wereldkampioenschap voetbal in Afrika toont mooi aan hoe onafscheidelijk voetbal en politiek hier zijn. De Zuid-Afrikaanse regering moest haar toewijding aan het evenement demonstreren. Nelson Mandela werd zo sterk vereenzelvigd met de gebeurtenis dat hij tijdens de slotceremonie kort ten tonele moest verschijnen, ondanks zijn fragiele gezondheidstoestand.

Zelfs Sepp Blatter, een fel tegenstander van overheidsbemoeienis in het bestuur van het voetbal, kan niet ontkennen dat de politiek een rol speelde bij de toekenning en de uiteindelijke organisatie van Afrika’s eerste wereldkampioenschap.

Blatters verwijzing naar de Makana Football Association, een voetbalbond die op Robbeneiland werd opgericht tijdens het apartheidsregime, getuigt ervan dat de verwevenheid van voetbal en politiek op het Afrikaanse continent een geaccepteerd gegeven is.

De Makana Football Association was een georganiseerde divisie in een politieke gevangenis, die de regels van de FIFA hanteerde en waarin de huidige Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma fungeerde als functionaris en scheidsrechter.

Ceremonie
Tijdens een ceremonie op Robbeneiland in juli 2007 werd de Makana Football Association tot erelid van de FIFA benoemd. Het belang van voetbal en politiek in Zuid-Afrika wordt heel helder geïllustreerd in More Than Just a Game, een historische film die is gebaseerd op de Makana Football Association. Toen het boek en de film in 2009 in Kaapstad voor het eerst uitkwamen, erkende Blatter de relatie tussen voetbal en politiek.

Jerome Champagne, een vertegenwoordiger van de FIFA, gaf ook toe dat ‘het aangeeft welke rol voetbal heeft gespeeld in de geschiedenis van dit land, en het laat zien wat met voetbal kan worden bereikt: waardigheid en gelijkheid. Het onderstreept ook nog eens de waarde van de menselijke geest.’

Dictators
Een van Afrika’s meest geduchte dictators, Idi Amin, stond bekend om zijn passie voor het voetbal en veel Oegandese voetbalfans missen hem nog steeds om die reden. Amin was dan wel een politiek monster, maar zijn bewind vormde ook het hoogtepunt in de geschiedenis van het Oegandese voetbal.

Ondanks zijn kwaadaardigheid was Amin een toegewijd voetballiefhebber. In 1976 beloonde hij het nationale elftal van Oeganda, de Cranes, zelfs met een reisje naar Libië. Daar mochten de spelers zich al winkelend uitleven nadat ze de CECAFA Cup hadden binnengehaald, een regionale titel.

In 1978, tijdens het gruwelijke bewind van Amin, bereikte Oeganda de finale van de Afrika Cup, die met 2-0 werd verloren van Ghana. Het was aan de persoonlijke betrokkenheid van de dictator te danken dat het team zover was gekomen.

Luipaardhuid
Mogelijk wedijverde Amin met zijn politieke mentor, president Mobutu Sese Seko, die in het buurland Zaïre (nu de Democratische Republiek Congo) nauw betrokken was bij de Leopards, zoals het nationale elftal liefkozend werd genoemd. Sese Seko poseerde altijd met een hoed van luipaardhuid om zijn onmetelijke macht te tonen. Daaraan werd de bijnaam van het nationale elftal ontleend.

Hij noemde het elftal nog net niet naar zichzelf, in tegenstelling tot Kenneth Kaunda in het buurland Zambia. Kaunda gaf het nationale seniorenelftal de bijnaam KK-11, zijn initialen. Kaunda verscheen tijdens internationale wedstrijden gehuld in het rood-wit van de elfvoudige Zambiaanse landskampioen Nkana en vermaakte de menigte met jongleerkunstjes. Saillant is ook de traditie dat Kaunda bij iedere internationale wedstrijd de aftrap verrichte voor een afgeladen stadion.

Het Independence Stadium in Lusaka, waar Kaunda zijn vaardigheden tentoonspreidde, was in 1964 gebouwd om de onafhankelijkheid van het Britse koloniale bestuur te vieren en zou daarna worden afgebroken. Later werd het echter in gebruik genomen voor internationale voetbalwedstrijden. Ironisch genoeg werd Kaunda’s autostoet begin jaren ’90 in het Independence Stadium met sinaasappelen bekogeld door Zambiaanse demonstranten die het niet eens waren met zijn beleid.

Kiezers
De reden dat politici zich inlaten met voetbal is dat supporters ook kiezers zijn. Hoe meer politici zich identificeren met winnaars of voetbalsterren, hoe groter hun politieke succes.

De opvolger van Kaunda, Frederick Chiluba, buitte de populariteit van de sport ten volle uit. Hij trok door het land en doneerde minibusjes en geld aan voetbalclubs in een poging om, in strijd met de grondwet, voor een derde ambtstermijn te worden herkozen.

Chiluba dwong de directeur van de voetbalbond FAZ, Teddy Mulonga, ontslag te nemen na de bedroevende prestaties van het Zambiaanse team tijdens de Afrika Cup in Burkina Faso in 1998. Toen Mulonga opzij was gezet, maakte Chiluba de weg vrij voor de verkiezing van Evaristo Kasunga, die naar verluid aanzienlijke financiële steun kreeg van het overheidsapparaat.

Raadslid
De huidige gouverneur van de Zambiaanse provincie Copperbelt, Mwansa Mbulakulima, werkte als human resources manager bij een verzekeringsmaatschappij van de overheid, toen hij voorzitter werd van een voetbalclub en raadslid voor de regerende partij Movement for Multi-Party Democracy (MMD).

Na twee nederlagen bij de parlementaire verkiezingen zocht Mbulakulima zijn geluk bij de nationale voetbalbond, waar hij in 2004 werd benoemd tot woordvoerder. Dankzij die benoeming kwam hij volop in de schijnwerpers te staan en binnen twee jaar had hij een parlementszetel voor de MMD veroverd. Toen hij dit eenmaal had bereikt, en dat was waarschijnlijk vanaf het begin zijn doel geweest, verliet Mbulakulima de voetbalbond om zich te wijden aan zijn politieke carrière.

Er zijn voorbeelden te over van dit soort mensen bij de Afrikaanse voetbalbonden. De meesten zoeken een populair platform voor ze een politieke functie betrekken.

Weah
Naast Zambia valt Liberia op. Dit is het enige land dat een Wereldvoetballer van het Jaar (1995) heeft voortgebracht, George Weah, en hij werd de grootste oppositieleider. Het lijdt geen twijfel dat de populariteit van Weah als voetballer hem bijna naar de overwinning leidde bij de presidentsverkiezingen van 2005.

Ellen Johnson Sirleaf kwam aan de macht na een beslissende ronde, maar Weah had aldoor geleid in de opiniepeilingen dankzij zijn roem als voetballer. Er werd beweerd dat veel van Weahs aanhangers kindsoldaten waren, aangezien voetbal het enige was dat Liberia tijdens de burgeroorlog verenigde. De wapens zwegen als het nationale elftal speelde.
Na de oorlog wist Weah, als grote voetbalster, kindsoldaten ertoe te bewegen om de wapens neer te leggen.

Misdaden
FIFA-voorzitter Sepp Blatter raakte iets meer dan tien jaar geleden betrokken bij de Liberiaanse politiek. De Britse schrijver Andrew Jennings tekende op dat Blatter eer bewees aan de voormalige Liberiaanse president Charles Taylor – die later in Den Haag terecht zou staan wegens een hele reeks misdaden tegen de menselijkheid.

Volgens Jennings onderhield Blatter in 1999 banden met de afgezette Liberiaanse leider. De gruweldaden van Taylor, die toen al aan het licht waren gekomen, negeerde hij daarbij. Blatter kreeg opeens de hoogste onderscheiding van Liberia, The Humane Order of African Redemption. Dit eerbewijs ontbreekt echter op Blatters officiële erelijst.

Blatter scheen zich geen zorgen te maken over Taylors verleden tijdens zijn bezoek aan Liberia, zolang zijn reis hem maar stemmen opleverde voor de FIFA-verkiezingen van 2002, wat aangeeft hoezeer politiek van invloed is op voetbalverkiezingen op het hoogste niveau.

Blatters bezoek hielp Taylors schurkenimago te verzachten, aldus Jennings. Als tegenprestatie voerde Taylors schoonzoon Edwin Snowe, directeur van de Liberiaanse voetbalbond, campagne voor Blatters herverkiezing in 2002.

Toelage
Totdat Taylor uit de macht werd gezet, zag Snowe misschien geen noodzaak om de hulp van Blatter in te roepen. Zoals zoveel Afrikaanse en andere derdewereldlanden, kreeg Liberia een jaarlijkse toelage van 250.000 dollar, die werd verdubbeld na het wereldkampioenschap van 2010. Snowe gebruikte die toelage om te vertrekken uit Liberia en zich in te schrijven aan een universiteit in Denver. Daar ging hij sportmanagement studeren nadat Taylor was afgezet.

Toen Jennings de toenmalige woordvoerder van Blatter, Andreas Herren, vroeg hoe hij een dergelijk bedrog van arme mensen kon rechtvaardigen, antwoordde hij dat de FIFA gaarne bijdroeg aan de ‘vervolgopleiding’ van Snowe.

Toen Snowe terugkeerde naar Liberia liet hij de sport en zijn dure opleiding voor wat ze waren en werd hij manager van de Liberiaanse oliemaatschappij Petroleum Refining Company. Hij wordt er sindsdien van beschuldigd dat hij dit bedrijf leegplundert.

Ferme greep
In Rwanda zorgt president Paul Kagame ervoor dat zijn bewind een ferme greep houdt op het voetbal in dat land.

De directeur van de voetbalbond van Rwanda, Jean Bosco Kazura, werd opgepakt omdat hij aanwezig was bij de openingsceremonie van het wereldkampioenschap. De FIFA verplicht directeuren van de voetbalbonden om aanwezig te zijn bij de openingsceremonie van het WK. Maar Kazura was ook brigadegeneraal en werd teruggefloten en opgepakt wegens ‘insubordinatie’. Als militair had hij blijkbaar eerst toestemming moeten vragen voor hij vertrok.

Afrikaanse politici gebruiken voetbal voor eigen gewin omdat het zoveel publiek trekt. De meeste bondsfunctionarissen misbruiken en plunderen de sport, met onbeperkte bescherming van de FIFA, die zelf ook een autocratisch bewind voert. En daar lijdt de sport onder.

Overheid
Politiek is in Afrika integraal onderdeel van voetbal omdat het merendeel van het geld dat aan het nationale voetbalelftal wordt uitgegeven afkomstig is van de staat, waarbij voetbal nauw verweven is met de dienstverleningsprogramma’s van de overheid. Grote bedrijven die naar de gunst van de zittende regering dingen, geven dan ook gul: BP, Ecobank, ABSA, Barclays Bank, Standard Bank, SABMiller, MTN en vele anderen. De sociale verantwoordelijkheid van bedrijven draait daarbij met name om voetbal.

Afrikaanse politici zijn altijd geïnteresseerd in evenementen die veel mensen trekken – en voetbal is perfect aangezien het, in tegenstelling tot verkiezingsbijeenkomsten, stadions kan vullen. Je zou kunnen stellen dat voetbal allang uit de weg zou zijn geruimd als het een politieke rivaal was geweest.

Het is dan ook logisch dat een Afrikaans politicus zijn tegenstander weinig ruimte zal gunnen om munt te slaan uit de populariteit van de sport, aangezien voetbal nou net de grootste groep stemgerechtigden tussen de 16 en 40 jaar oud trekt.

Coach
De persoonlijke ervaring van de voormalige coach van Ivoorkust, Vahid Halilhodžić, illustreert de sterke band tussen politiek en voetbal. Halilhodžić werd na twee jaar ontslagen toen zijn team één wedstrijd had verloren tijdens de Afrika Cup in Angola. Het verlies van die wedstrijd woog zo zwaar dat de Bosniër werd opgeofferd, ondanks het feit dat hij Didier Drogba en de rest van het team naar de eindronde van het WK van 2010 had geleid.

‘Het Afrikaanse voetbal lijdt aan chronische organisatieproblemen. Politici bemoeien zich daar met werkelijk alles, vooral met voetbal. De redenen zijn duidelijk. Voetbal is erg populair, vooral op nationaal niveau, en sommige louche politici gebruiken voetbal om politieke punten te scoren,’ zei hij tegen een Britse krant.

‘De organisatie is hier een chaos, maar corruptie speelt ook een rol. Een van de grootste problemen hier is het feit dat de meeste spelers erg narcistisch zijn. Het individu komt op de eerste plaats. Het individuele belang krijgt voorrang op het teambelang. Er bestaat dus geen echte teamgeest en daardoor is het onmogelijk om winnaars te kweken.’

Status
‘In Afrika speelt sociaal-economische status een grote rol in het voetbal en dat is op zich al een probleem. Daar komt het individualisme dan ook uit voort. Mensen willen zichzelf profileren en kansen creëren om in Europa te gaan spelen. Dit leidt tot de enorme opkomst van de zogenaamde voetbalmakelaars, fraudeurs die zich gaan bemoeien met het werk van de coach. Daarom denk ik dat het Afrikaanse voetbal niet in staat is om het potentieel te benutten dat het bezit.’

Halilhodžić is duidelijk over de redenen voor zijn ontslag: ‘De politiek was de voornaamste reden voor mijn vertrek. Onze nederlaag werd uitgebuit om politieke punten te scoren,’ zei hij op 8 juni 2010 terugblikkend tegen de Britse krant The Guardian.

Oké, politici en regeringen zijn beducht voor het nadelige effect op de publieke opinie als ze ‘onterecht’ bedenkingen uiten over bestuurskwesties in het voetbal, wanneer dat ertoe leidt dat de FIFA hun land schorst. Ze durven het niet aan om abnormale toestanden in het systeem aan de kaak te stellen uit angst dat ze hun populariteit verliezen. Als hun land roem vergaart, kunnen ze daarentegen juist politiek gewin behalen.

Bwalya
De directeur van de Zambiaanse voetbalbond FAZ, Kalusha Bwalya, werd aanvankelijk geschorst toen hij weigerde te verschijnen voor de Nationale Sportraad van Zambia – een organisatie die door het parlement in het leven is geroepen – naar aanleiding van de illegale transfer van een minderjarige, Emmanuel Mayuka, van Kabwe Warriors naar Maccabi Tel Aviv in Israël. Maar zelfs toen maakte de regering deze schorsing ongedaan.

De sportraad is de hoogste instantie op het gebied van sport en is bij wet verplicht om toezicht te houden op alle sporten, maar het lijkt erop alsof voetbal boven alle twijfel is verheven. Politici handhaven liever de status quo uit angst dat ze inboeten aan populariteit of een schorsing van hun land door de FIFA riskeren wegens zogenaamde bemoeienissen van derden.

De wetten van Zambia waren duidelijk overtreden met de transfer van Mayuka, die plaatsvond onder auspiciën van Bwalya. De Afrikaanse voetballer van het jaar van 1988 weigerde arrogant om te verschijnen voor de sportraad en uitleg te geven over de illegale deal die leidde tot zijn schorsing – die binnen enkele uren weer ongedaan werd gemaakt. Hij moet hebben geweten dat de FIFA aan zijn kant stond. En dat was ook zeker het geval.

Sancties
Ongehoorzaamheid tegenover de sportraad staat gelijk aan een wetsovertreding en de voorzitter van de NSCZ, dr. Julius Sakala, schorste Bwalya dan ook. De regels van de FIFA verbieden heel duidelijk de transfer van minderjarigen, maar toch kwam er massale steun voor Bwalya. Eventuele sancties voor Bwalya en zijn personeel werden overgelaten aan de FIFA en de zaak stierf een stille dood, terwijl de overtreders vrijuit gingen.

Politici hebben wel vaker voetbalfunctionarissen die een overtreding begingen ongestraft gelaten uit angst dat ze hun populariteit zouden verliezen of te maken zouden krijgen met een schorsing van de FIFA. De voormalige minister van sport van Zambia, Gabriel Namulambe, vroeg zich ooit af: ‘Wanneer ziet de FIFA nou eigenlijk iets als overheidsbemoeienis? Als we geld geven aan de FAZ dan beschouwt niemand dat als bemoeienis. Als we vragen stellen over de wijze waarop het geld wordt gebruikt, dan bestempelen ze dat wel als bemoeienis. Hoe zit dat?’

Van dezelfde orde was de beslissing van president Joseph Kabila van de Democratische Republiek Congo om de winnaars van de African Nations Championship (CHAN) mee te nemen op een tournee door het land. Kabila schonk ieder lid van het winnende team bovendien een auto en een onbekende som geld. Daarmee stal hij de harten van de door oorlog geplaagde, maar voetbalminnende bevolking.

Congo
In het oostelijke deel van Congo – een van de zwaarst getroffen oorlogsgebieden – werd feestgevierd als nooit tevoren toen het team er arriveerde.

Kabila was uiteraard zeer ingenomen met de steun toen zijn beslissing om het team op pad te sturen naar deze gebieden werd geprezen. Congo had geen enkele grote titel gewonnen voor maart 2009 en de CHAN-zege werd gezien als een uitgelezen kans om de mineraalrijke Afrikaanse staat te verenigen.

De gouverneur van Katanga, Moïse Katumbi, wilde niet overtroefd worden en creëerde een voetbalelftal in het zuiden van het land dat werd opgezet volgens het stramien van Chelsea. Katumbi’s ploeg TP Mazembe won in november van 2009 de CAF Champions League, en vertegenwoordigde het continent vervolgens tijdens het WK voetbal voor clubs.

Zijn inzet voor het voetbal leverde Katumbi veel aanhangers op, naast de uitgesproken kritiek die hij te verduren kreeg. Hij verstevigt zijn positie door miljoenen dollars in Katanga’s aanbeden club te pompen. De reden dat Drogba zo populair is in Ivoorkust is omdat hij bij verschillende gelegenheden voetbal heeft gebruikt om strijdende partijen bij elkaar te brengen.

Obstakels
Maar aansprakelijkheid en voetbalbonzen gaan niet altijd samen. Mensen die hun bestuurlijke kwaliteiten in twijfel trekken, worden gezien als obstakels. Wanneer hun methoden in twijfel worden getrokken, reageren ze fel, want ze weten dat ze de bescherming genieten van de regering en de FIFA.

De Fransman Hervé Renard opende een verbale aanval op Kalumiana Kalumiana, een journalist die werkt voor de grootste krant van Zambia, The Post, en daagde hem uit tot een robbertje vechten tijdens de Afrika Cup in Angola.

Renard genoot bescherming van hogerhand en niemand op dat niveau berispte hem voor zijn onacceptabele gedrag uit angst in te boeten aan populariteit. Renard werd mogelijk geïnspireerd door de aanval van zijn baas Kalusha Bwalya op een andere journalist van The Post, Augustine Mukoka, tijdens de laatste loting voor het FIFA wereldkampioenschap in december 2009. Bwalya en Mukoka kruisten de degens toen de directeur van de voetbalbond beweerde dat de journalist, vanwege zijn artikelen, een nagel aan zijn doodskist was en aan die van zijn staf.

Verontschuldigingen
Bwalya bood zijn verontschuldigingen aan voor zijn onbetamelijke gedrag tijdens een bijeenkomst die werd bijgewoond door de FIFA-mediadeskundige Emmanuel Maradas, de woordvoerder van het organisatiecomité van 2010 Rich Mkhondo en het hoofd van de media-afdeling Jermaine Craig, maar hij trok zijn excuses later in en lanceerde een tegenaanval op de journalist.

Vertrouwelingen van Bwalya fluisterden dat hij het advies kreeg om een klacht in te dienen om de zaak tegen hem af te zwakken. Voorts werd gefluisterd dat Bwalya zich geen zorgen hoefde te maken omdat hij sterke politieke banden had met Zuid-Afrika. Wie zou een officiële afgevaardigde van het wereldkampioenschap opsluiten in het land waar hij heeft geholpen het evenement te organiseren?

De Zambiaanse regering ging voorzichtig om met de kwestie en zou ook nadien niets zeggen dat de rol van de afgevaardigden in gevaar zou kunnen brengen.

Gezicht
De Algerijnse journaliste Asma Halimi overkwam iets soortgelijks toen international Rafik Saïfi van Algerije haar in het gezicht sloeg na de wedstrijd tegen de Verenigde Staten tijdens het WK van 2010.

Nadat een officiële klacht was ingediend, verklaarde een woordvoerder van de FIFA tijdens de dagelijkse mediabriefing alleen dat de zaak nog werd onderzocht. Drie weken later was er nog niets gebeurd. Het leek wel alsof de FIFA dit gedrag goedkeurde.

Dergelijke aanvallen op Afrikaanse journalisten zijn vergelijkbaar met de vervolging van hun collega’s om politieke redenen, wat aangeeft hoe sterk de invloed van de politiek op voetbal is en omgekeerd. Dit staat in schril contrast met de campagne van de FIFA om door middel van voetbal verschillen te overbruggen. Voetbal werd gezien als een verzoenende kracht in Zuid-Afrika, Rwanda, Sierra Leone, Liberia en Ivoorkust. Het werd ook gebruikt om etnische identiteit, spanningen en geweld te kanaliseren, zoals in Kenia en in nog ergere mate in Rwanda.

Oorlog
Steve Bloomfield betoogt in zijn boek Africa United dat voetbal en politiek al lang verweven zijn in Egypte. De rampzalige Zesdaagse Oorlog van 1967 tegen Israël liet diepe sporen na op de nationale psyche, en schokte een land dat altijd had geloofd in zijn eigen militaire overwicht.

De regering zocht naar redenen voor de nederlaag en vond die in voetbal. Het nationale tijdverdrijf was ‘afleidend’ geworden, beweerde de regering, en voetbal werd verboden. Het duurde vier jaar voor de regering ertoe kon worden overgehaald om voetbal weer toe te staan in het land.

Bloomfield legt de hypocrisie bloot van de ‘voetbalvrede’ tijdens de tijdelijke wapenstilstanden in Gaza, die de strijdende partijen de gelegenheid moesten geven om een wedstrijd te kijken tussen twee Egyptische clubs: Al-Ahly en Zamalek.

Toen Hamas en Fatah in 2007 elkaar bestreden om de heerschappij over Gaza, zwegen de wapens alleen toen Al-Ahly tegen Zamalek speelde. Na de wedstrijd maakten de soldaten hun wapens schoon en begonnen ze elkaar weer te bestoken.

Mariga
De Keniaanse premier Raila Odinga nam persoonlijk contact op met zijn Britse ambtgenoot Gordon Brown om een werkvergunning aan te vragen voor McDonald Mariga, die zou gaan spelen voor Manchester City. Hoewel Mariga het contract bij City niet tekende, aangezien de vergunning pas werd verstrekt nadat de deadline voor internationale transfers was verstreken, werd Odinga in Kenia geprezen voor zijn bemiddeling.

Zelfs bij ellende en armoede richten politici zich op voetbal. Voor het begin van het wereldkampioenschap in Zuid-Afrika ging het machtige Brazilië naar Zimbabwe en Tanzania om vriendschappelijke interlands te spelen. De Brazilianen vroegen ongeveer 2,5 miljoen dollar om tegen Tanzania’s Taifa Stars te spelen. De wedstrijd was zo belangrijk voor de Tanzaniaanse voetbalbond dat die zelfs een lening afsloot voor dit bedrag. Het wedstrijdgeld dat Brazilië ontving, bracht critici in het Oost-Afrikaanse land ertoe zich af te vragen of een arm land wel zoveel geld moest uitgeven voor één enkele wedstrijd.

De Tanzaniaanse overheid beweerde niets van de zaak af te weten, maar die vlieger ging niet op voor Zimbabwe waar enorme bedragen werden neergeteld om tegen Brazilië te mogen spelen. De wedstrijd had op het oog geen enkel nut, maar bevatte alle ingrediënten voor een politiek succes.

Het was de eerste keer sinds de onafhankelijkheid van Zimbabwe in 1980 dat een niet-Afrikaans team in dat land speelde. Nog belangrijker was dat de Zimbabwanen hun politieke verschillen opzij zetten – onder aanvoering van president Robert Mugabe en zijn kwelgeest premier Morgan Tsvangirai – en het Braziliaanse team hartelijk welkom heetten toen het in Harare tegen het nationale elftal speelden.

Bullets
In het buurland Malawi stopte voormalig president Bakili Muluzi miljoenen in het voetbal. Hij sponsorde een divisie en adopteerde zelfs een club die hij naar zichzelf vernoemde: de Bakili Bullets. Was het toeval dat de Bakili Bullets erg populair werden tijdens zijn presidentschap en dat hij ophield met het sponsoren van de club nadat hij zijn politieke functie had neergelegd?

Het is belangrijk dat de eenheid die tijdens het WK zo werd gecultiveerd, opbloeit tot een sterkere band die Afrikanen er altijd aan herinnert dat ze broeders en zusters zijn, ongeacht hun etnische achtergronden, verschillen en politieke idealen.

In Afrika is de vooruitgang van het voetbal ondenkbaar zonder investeringen op alle niveaus. Voetbal is geld, geen tijdverdrijf en hoe eerder we dat erkennen, hoe beter het zal zijn voor Afrika. De Afrikaanse voetbalbonden kunnen het, in tegenstelling tot hun Europese tegenhangers, helaas niet redden zonder overheidssteun. Regeringen menen dat zij voetbal moeten steunen vanwege de populariteit die het geniet onder de bevolking, de stemgerechtigden.

Onderwijs
Als Afrikaanse regeringen teams naar toernooien als het WK sturen,  stelen ze van de één om de ander te helpen. Er zijn immers sectoren die het geld harder nodig hebben, zoals de gezondheidszorg, het onderwijs en de sociale zekerheid. Misschien ligt de verantwoordelijkheid wel bij de mensen die de leiders kiezen. Als zij mensen kiezen die oprecht van het spel houden – politici die voetbal gebruiken om geld te verdienen voor het land en niet om hun eigen zakken te vullen – dan zullen de regeringen ophouden om offers te vragen die niets opleveren.

Het tijdperk waarin er bij de regering wordt gebedeld om geld voor internationale toernooien moet worden afgesloten. Voetbal is wereldwijd big business. Subsidies kosten de overheden en bedrijven handenvol geld en ze belonen niet de mensen die het geld moeten ophoesten.

Wanneer teams slecht presteren tijdens deze toernooien stellen politici hun kiezers tevreden door voetbalbonzen op te offeren die de voetbal-en-politiek-lakmoestest niet hebben doorstaan.

Overleven
Zouden sommige van deze dieven van de voetbalbonden niet de krukken van een invalide stelen, of de speen uit de mond van een baby rukken om te overleven? Zijn het heiligen of moeten ze ter verantwoording worden geroepen wegens het stelen van belastinggelden?

Met wie associeert Sepp Blatter zich? Als hij de telefoon pakt en Lula in Brazilië belt of Jacob Zuma in Zuid-Afrika om hen te vragen om hun invloed aan te wenden en hun voetbalbonden ertoe over te halen om voor hem te stemmen, geldt dat dan als bemoeienis? Misschien wel.

Het Afrikaanse voetbal zal zich niet ontwikkelen zolang de bobo’s blijven doorgaan met hun geldverslindende en onverantwoordelijke management van het spel. Dat is de conclusie van een onderzoek van Afrikaanse journalisten naar de werkwijze van voetbalbonden op het continent.

Begin 2010 deed een Kameroense journalist navraag naar het financiële vermogen van Issa Hayatou, de langdurige voorzitter van de Afrikaanse voetbalbond (CAF). Niet veel later werd hij op brute wijze mishandeld en is hij uit angst ondergedoken. Acht Afrikaanse journalisten van het Forum for African Investigative Reporters (FAIR) besloten daarop zijn werk voort te zetten onder het motto: “Je kunt een journalist tegenhouden maar je kunt niet het verhaal wegmoffelen.”

En zo geschiedde. Journalisten uit Ghana, Nigeria, Kameroen, Zimbabwe, Zambia, Ivoorkust, Kenia en Zuid-Afrika namen een kijkje in de keuken van het voetbal in eigen land. Het uiteindelijke rapport, “Killing Soccer in Africa”,  verhaalt over grootschalige corruptie en andere wanpraktijken onder de hoge piefen van het Afrikaanse voetbal. En FIFA, zo luidt de conclusie, doet niets. Sterker: de wereldvoetbalbond beschermt de schuldigen.

Kameroen
‘Degenen die denken dat het goed gaat met het Kameroense voetbal, simpelweg omdat we ons vaak kwalificeren voor het WK, hebben het fout,’ zegt een voormalige secretaris-generaal van de Kameroense voetbalbond (FECAFOOT). ‘De spelers die onder contract staan bij clubs in Europa doen het goed. Maar hier, thuis, sterft het voetbal.’

In Kameroen zijn de stadions leeg en ziet de infrastructuur er allerbelabberdst uit. ‘Niemand wil een wedstrijd zien als hun favoriete spelers niet op het veld staan,’ aldus de voormalige secretaris-generaal. ‘Zodra er een jong talent opstaat, wordt hij op het vliegtuig gezet om te schitteren bij een buitenlandse club.’

Het voetbal in Kameroen wordt gerund door zakenmannen, vertegenwoordigers van internationale sportfabrikanten, advocaten en PR-mannen. Hun doel? ‘Tijdens bijeenkomsten van de FECAFOOT vechten de zakenmannen om toegang te krijgen tot lucratieve contracten waar zeker negen officials schatrijk mee zijn geworden,’ zo valt in het rapport te lezen.

Puinhoop
De Ivoriaanse voetbalbond ontvangt miljoenen euro’s van sponsoren en FIFA maar het is een raadsel waar het geld aan wordt besteed. Een Ivoriaanse oliemaatschappij gaf jaarlijks 1,6 miljoen dollar aan de bond dat bestemd was voor de lokale clubs. Die hebben nooit een cent gezien. ‘Dat geld was helemaal niet bedoeld voor de clubs,’ zo verdedigde Jacques Anouma, voorzitter van de voetbalbond, zich. Waar het geld dan wél voor was bedoeld, wilde hij niet vertellen.

Corruptie, het vervalsen van leeftijden van voetballers, moord – het rapport leest als een thriller van John Grisham. Alleen, de inhoud is geen fictie. De chaos in het Keniaanse voetbal werd zo groot dat er nu twee organen (KFF, KPL) bestaan die de lokale league zeggen te runnen. De leden van het oudste orgaan, de KFF, hadden zoveel geld achterover gedrukt dat clubs uit protest uit de league stapten. De corrupte KFF-bestuurders richtten vervolgens hun eigen KPL op. En wie steunt FIFA? Juist. De corrupte KPL.

FIFA komt er niet goed vanaf in dit rapport. De wereldvoetbalbond heeft als regel dat de overheid zich niet het voetbal – en dus met bonden – mag bemoeien. Het gedrag van corrupte bondsbestuurders mag zodoende niet worden onderzocht, op straffe van een internationale schorsing. Dat overkwam vele landen in Afrika, zoals bijvoorbeeld Kameroen en Kenia.

Bwalya
Deze regel werd ook toegepast in Zambia. De voormalige stervoetballer Kalusha Bwalya werd een paar jaar geleden gekozen tot voorzitter van de Zambiaanse voetbalbond (FAZ). Hij veranderde vrij snel in een heuse dictator. In 2008 werd Bwalya in eigen land geschorst omdat hij betrokken was bij een verdachte spelerstransfer. De FIFA greep onmiddellijk in en dreigde Zambia met een schorsing.

Bwalya staat erom bekend dat hij journalisten slaat en geen tegenspraak duldt. Bovendien handelen hij en zijn vrouw openlijk in spelers.  Hij is verantwoordelijk voor enkele ongelooflijke blunders met betrekking tot het nationale elftal en hij schaft goederen aan zonder daarvoor de juiste procedures te volgen. Onlangs werd hij opnieuw gekozen, volgens critici omdat hij de leden onder druk zou hebben gezet.

Dankzij het non-interventiebeleid van de FIFA zijn voetbalbonden eilandjes in de staat, en de bobo’s zijn ware untouchables. Jaarlijks hebben de bonden vele, vele miljoenen euro’s tot hun beschikking om het voetbal in hun land naar een hoger plan te tillen. Maar uit alles blijkt dat ze dat geld liever aan zichzelf, familie en vrienden uitgeven. Daarnaast verdienen ze ook flink aan de verkoop van spelers.

Wegkwijnen
In vele publicaties, en nu ook in dit rapport, wordt gewaarschuwd dat het voetbal in Afrika snel aan het wegkwijnen is. Slechte velden en stadions, clubs die geen inkomsten hebben omdat er niemand meer wedstrijden kijkt, een waanzinnige exodus van spelers, corruptie en vriendjespolitiek die de lokale leagues verzieken, en meer.

En degenen die er iets aan kunnen doen, verwennen zichzelf met luxueuze snoepreisjes.  In 2010 moest de Keniaanse regering overhaast 10.000 dollar vrijmaken voor het nationale elftal, dat een WK-kwalificatiewedstrijd moest spelen in en tegen Oeganda. En waar waren de leden van de voetbalbond? Die zaten met zijn allen in de Verenigde Staten. Een studiereis, of zoiets.

Download hier het rapport.

Diep in het binnenland van Zambia ligt het plaatsje Mbiya Camp. Daar is een jongetje te vinden dat met een zelfgemaakte bal zijn voetbaltalent bijschaaft.

Als hij klaar is met zijn verplichtingen als landarbeider, pakt hij zijn bal en gaat hij aan de slag.

Foto’s: Leonie Marinovich/Twenty Ten

[Show as slideshow]

[View with PicLens]

Foto: Emmanuel Quaye/Twenty Ten

Ze worstelen met de instroom van goedkope kleding uit Azië. Donaties van tweedehands kleding door Westerse liefdadigheidsinstellingen hebben ook niet geholpen. Maar Charity Ngoma, een Zambiaanse ontwerper, straalde vol trots toen Zuid-Afrika in 2004 het WK kreeg toegewezen.

Door Kennedy Gondwe/Twenty Ten

Ngoma glimlachte breed en hoopte geld te kunnen verdienen met authentieke, plaatselijke ontwerpen die de WK-koorts weerspiegelden. Helaas. ‘De meeste mensen kunnen mijn stoffen niet betalen. Ze kopen liever goedkope importproducten uit China,’ zegt ze met een lang gezicht. ‘Ik kan niet zeggen dat ik profijt heb gehad van het WK. Voor mij is er niets veranderd.’

De meerderheid van de arme bevolking van Zambia koopt liever goedkope buitenlandse kleding. Zeker 80 procent van de Zambiaanse bevolking leeft in absolute armoede. Slechts tien procent van de beroepsbevolking is ook daadwerkelijk werkzaam. Dure plaatselijke stoffen liggen dan ook meestal buiten bereik.

Shirtjes
Chibamba Kanyama, een plaatselijke econoom, berouwt het dat de Zambiaanse textielindustrie een kans laat liggen bij het WK. ‘Er is enorm veel vraag naar shirtjes,’ zegt Kanyama, ‘want Zambianen worden graag geassocieerd met teams die meedoen met het WK.’

‘Ik kan me niet eens voorstellen wat het had opgeleverd als Zambia een bloeiende textielindustrie had gehad,’ merkt de econoom op. Hij klaagt dat de plaatselijke bedrijven hadden kunnen voldoen aan de vraag met een brede reeks kleding, in plaats van kleding te importeren, als Zambia een bloeiende textielindustrie had gehad.

Door Kennedy Gondwe/TwentyTen

Kitwe, Zambia. Deze zomer zullen spelers als Samuel Eto’o, Didier Drogba en Stephen Pienaar hun zomer echter doorbrengen met het vertegenwoordigen van hun land tijdens het FIFA WK in Zuid-Afrika. Maar Jacob Mulenga is er niet bij. Hij kijkt de wedstrijden vanuit zijn huis in Zambia.

Zes jaar geleden was de Zambiaanse spits Jacob Mulenga gewoon een normale tienervoetballer die er genoegen mee nam om een paar wedstrijdjes voor zijn plaatselijke club Afrisport te spelen. Na één seizoen in de plaatselijke competitie trok hij echter al de aandacht van de Franse tweede divisieclub Chateauroux, die hem contracteerde voordat een andere plaatselijke club er de kans toe kreeg.

Nu keert Mulenga terug naar zijn geboorteland Zambia als held, nadat hij zijn Nederlandse club FC Utrecht heeft geholpen een plaats in de Europacup te bemachtigen.

Debuutseizoen
De slungelachtige spits heeft net een gedenkwaardig debuutseizoen afgesloten, met 10 doelpunten tijdens 31 wedstrijden. Met een kwartfinale in de Afrika Cup op zak, heeft Mulenga het respect en de bewondering van zijn landgenoten gewonnen. In zijn thuisplaats Kitwe, gelegen in de provincie Copperbelt, blikt de 26-jarige speler terug op zijn zojuist afgesloten seizoen.

‘Het voelt echt goed om terug naar huis te komen na een lang seizoen,’ zegt hij. ‘Op een normale dag ben ik in principe bij mijn familie. Ik denk dat ik dat ook echt nodig heb, zodat ik geen spijt heb dat ik ze te weinig heb gezien als ik terugga.’

Het ochtendritueel van de ster van FC Utrecht begint met een bezoekje aan het huis van zijn zus waar hij zijn neefje ophaalt voordat hij naar het huis van zijn ouders gaat om zijn moeder te bezoeken. ‘Ik bezoek mijn moeder om even een praatje te maken en daarna bezoek ik mijn broers op hun werk. Tegen 5 uur ‘s middags ga ik terug naar huis.’

Afwisseling
Mulenga legt uit dat een bezoek aan thuis een welkome afwisseling is van zijn eenzame leven in Nederland. ‘Ik begrijp wel waarom sommige mensen het echt moeilijk vinden om terug te gaan naar hun clubs, en ze te laat zijn voor de training nadat ze thuis zijn geweest. Maar dat is natuurlijk geen excuus, want je moet je werk wel respecteren,’ zegt hij.

Mulenga blikt terug op de tweede helft van het seizoen, waarvan hij zegt dat het lang duurde en hij zijn familie heeft gemist. ‘Als je halverwege het seizoen bent, ga je hard werken, maar als de winter begint, wordt het heel frustrerend en wil je met mensen praten. Je wilt bij je familie zijn en die zijn er niet, dus naar huis komen is iets waar we heel erg naar uit kijken.’

De afmattende eisen die de latere fases van het seizoen stellen, zijn vooral zwaar voor spelers die ver weg van huis zijn. ‘Op het moment dat het seizoen begint, zijn we allemaal enthousiast, maar tegen de tijd dat het ten einde loopt, wordt het echt heel zwaar omdat je moet weten of je ergens voor speelt of niet. En dan begin je je familie te missen,’ zegt hij. ‘Mijn familie betekent alles voor me. Het is het enige wat ik heb als ik niet voetbal.’

Familie
Mulenga belt iedere dag met zijn familie om bij te kletsen over wat er thuis gebeurt. ‘Voetbal is een baan, maar God en mijn familie komen op de eerste plaats. Ik moet ze iedere dag spreken. Het is eerder een motiverende factor en het houdt me op de been,’ zegt de spits zacht.

Alleen al de stem van een familielid is voldoende om hem de dag door te helpen. ‘Ik vertrok uit Zambia toen ik 20 was. Ik had nooit op mezelf gewoond, dus mijn familie moest er echt voor me zijn. We praten gewoon over hoe alles gaat. Soms praten we alleen maar over onzinnige dingen, maar wat me helpt, is het gevoel dat ik tot een familie behoor.’

Helaas is er niet altijd goed nieuws van thuis. Er zijn momenten geweest dat de jeugdige speler moest omgaan met nieuws over overlijden en begrafenissen.

‘Als zich thuis een ramp voordoet, zullen ze me dat zeker onmiddellijk vertellen. Ze weten wat ze moeten zeggen en doen,’ zegt hij. ‘Het zal me enorm beïnvloeden, maar goed, zo is het leven, je zult er wel mee moeten omgaan. Zorg er in verdrietige tijden voor dat je ze ondersteunt, zelfs een paar woorden kunnen hen erg helpen.’

Valkuil
Hij blikt terug naar het moment dat het seizoen was afgelopen en hij de reis naar huis mocht maken. ‘Het is een grote opsteker voor mij persoonlijk, hoewel het voor sommigen een valkuil is,’ zegt hij. ‘Ik weet dat ik een bepaald aantal maanden echt heel hard moet werken, en dat ik daarna thuis bij mijn familie zal zijn en hen kan vertellen hoe hard ik heb gewerkt om te komen waar ik nu ben.’

Voor Mulenga is de reis naar huis vaak beangstigend. ‘Ik was vroeger bang als ik in een vliegtuig stapte, maar nu ben ik er aardig aan gewend omdat ik het vaak gedaan heb,’ zegt hij. ‘Iedere keer als je wegvliegt naar Ndola of Lusaka dan realiseer je je pas dat je naar huis gaat.’ Hij voegt eraan toe: ‘Als je uit het vliegtuig stapt en je ziet ze [de familieleden] dan verandert alles. Dan voel ik emoties die ik niet eens kan verwoorden.’

Geld
Zoals zoveel voetbalsterren die de lange reis naar huis maken na een seizoen in Europa, moet Mulenga zien om te gaan met mensen die hem om geld vragen. ‘Veel mensen vragen gewoon om een beetje geld. Het is iets waar ik op een totaal andere manier tegenaan kijk dan veel mensen,’ zegt de veelbelovende ster.

Mulenga zegt op nogal verlegen toon dat het hem niet stoort dat mensen hem om geld vragen. ‘Laten we het feit niet verhullen dat in Zambia veel armoede is en dat iedereen hulp nodig heeft. Ik probeer zoveel mogelijk mijn steentje bij te dragen,’ zegt hij.

Er zijn momenten geweest dat de ster van FC Utrecht nee moest verkopen tegen mensen die op giften zaten te wachten. ‘Sommige mensen zijn echt beledigd als je ze niet kunt helpen. Ze zeggen dan “Ik ken je al heel lang en ik heb je heel lang ondersteund”, maar je moet gewoon voet bij stuk houden. Je kunt niet iedereen helpen,’ zegt Mulenga.
‘Als je iemand gaat helpen, moet je er gewoon voor zorgen dat je hem met goede redenen gaat helpen, zodat je weet dat ze je hulp goed zullen gebruiken.’

Vrienden
Op de vraag hoeveel geld hij opzij legt voor de behoeftes van anderen, is Mulenga wijs genoeg om niet al te veel informatie te geven. ‘Ik plan niet hoeveel ik aan mensen ga geven, maar als mensen hulp nodig hebben dan help ik wel. Als ik naar Lusaka ga, geef ik ongeveer K400-500.000 weg, gewoon om iedereen uit de brand te helpen of om vrienden te ontmoeten.’

Als het moment is aangebroken waarop de voetbalster moet terugkeren naar Nederland, voelt hij verdriet bij het verlagen van zijn vaderland. ‘Als ik terug naar Nederland ga, voel ik teleurstelling. Hier was ik gelukkig, maar daar woon ik op mezelf. Ik ben niet getrouwd en heb geen kinderen, dus daar ben ik alleen,’ zegt hij.

Europacup
Als het onderwerp weer op voetbal komt, toont Mulenga zijn verrukking over de kwalificatie voor de Europacup. ‘Het voelde heel goed dat we ons voor de Europacup kwalificeerden, hoewel ik denk dat we het ook hadden kunnen doen door als vijfde te eindigen en ons zo automatisch te kwalificeren.’ Voor een club die zo lang heeft gewacht op een kans om te schitteren op Europees vlak, klinkt Mulenga te bescheiden.

‘We verloren een paar wedstrijden en speelden enkele keren onnodig gelijk, en daardoor vielen we terug naar de playoffs. Natuurlijk maakte het feit dat zij (FC Utrecht) het al drie of vier jaar probeerden en ze altijd buiten de playoffs vielen de kwalificatie echt bijzonder,’ overpeinst hij.

Mulenga kijkt al verder dan de verdiende plaats en hoopt dat zijn ploeg de groepsfase van de Europacup haalt. Mulenga wil zichzelf rekenen tot de spelers die Zambia op de kaart zetten bij de kwartfinales van het Europese topvoetbal door volgend seizoen bovenaan te eindigen.

Afrika Cup
Volgens Mulenga was de Afrika Cup een keerpunt voor het land. ‘Omdat de Afrika Cup zo goed ging, zijn Europese teams zich meer bewust van het Zambiaanse voetbal. Het zou een keerpunt voor ons spel kunnen betekenen,’ zegt Mulenga.

Met betrekking tot het missen van het WK maakt Mulenga zich niet zoveel zorgen, en kijkt hij vooruit naar de volgende poging. ‘Ik weet niet wat voor effect het heeft, omdat Zambia nog nooit eerder aan het WK heeft deelgenomen.’ Hij voegt daaraan toe: ‘Wat voor mij het spel kapot maakt in Zambia is de infrastructuur.’

De klok tikt en het duurt niet lang meer voordat Mulenga weer wordt gescheiden van zijn familie en op het vliegtuig naar Nederland stapt, waar de communicatie zal worden beperkt tot telefoongesprekken en e-mails.

Tot een jaar geleden had niemand gehoord van Jacob Mulenga. Na één seizoen Utrecht is daar verandering in gekomen. De sterke spits mag na zijn debuutjaar meteen Europa in.

Zambia
Jacob Mulenga wordt geboren in Kitwe, een stad met ongeveer 550.000 inwoners. Midden in deze mijnstreek, de grootste bron van inkomsten in Zambia, groeit de jonge Mulenga op. Van een voetbalcarrière droomt hij als kind niet. Dat is iets wat hij onmogelijk acht.

Pas in 2003 zet Mulenga de eerste stap richting een serieuze loopbaan als voetballer. In dat jaar gaat Mulenga spelen voor Afrisport FC, een kleine club in de derde divisie van Zambia. De spits blijkt een natuurtalent. In de eerste wedstrijden weet hij te scoren en hij maakt indruk op de lokale bevolking.

Europa
Na een seizoen komt de carrière van Mulenga in een stroomversnelling. De jonge aanvaller maakt een overstap waar veel jonge jongens nachten van wakker liggen; Mulenga gaat als prof in Frankrijk spelen bij Ligue 2 club La Berrichonne de Châteauroux.

De verhuizing verandert het leven van de Zambiaan hevig. Van voetballen op hobbelige velden op een laag niveau in Zambia trekt hij nu Europa in en kan hij zijn geld gaan verdienen met een spelletje waar hij pas een jaar serieus mee bezig is.

La Berrichonne de Châteauroux heeft bij aankomst van Mulenga verrassend als tweede divisieclub de bekerfinale gehaald. Die finale wordt weliswaar verloren, maar de club mag Europa in. Dat blijkt een niveau te hoog voor de kleine club en voordat Mulenga gesetteld is in het midden van Frankrijk ligt de club al uit het toernooi.

Mulenga houdt het goed uit in Frankrijk. In totaal speelt hij vijf seizoenen bij de club. Tussentijds wordt hij nog een klein jaartje uitgeleend aan RC Strasbourg. In het eerste seizoen bij La Berrichonne de Châteauroux kent hij nog veel blessureleed en mist hij veel wedstrijden. De vier seizoenen daarna speelt hij nagenoeg altijd.

FC Utrecht
Tijdens Mulenga’s laatste seizoen in Frankrijk beleeft FC Utrecht een teleurstellend jaar. Slecht voetbal en dito resultaten tekenen het seizoen. Het is tijd voor verandering en met geld van eigenaar en zakenman Frans van Seumeren wordt een nieuwe selectie samengesteld. Onder andere Ricky van Wolfswinkel en de onbekende Jacob Mulenga komen naar de Domstad.

De spits uit Zambia is na Kalusha Bwalya de tweede Zambiaan in de Eredivisie. Kalusha kende een goede tijd bij PSV en is nog altijd Zambia’s bekendste voetballer.

Balans
Het debuutseizoen van Mulenga is bemoedigend. Tegen Ajax speelt hij zijn beste wedstrijd van het seizoen en FC Utrecht weet de wedstrijd knap te winnen. In totaal scoort hij acht keer in zijn eerste seizoen.

Maar acht doelpunten is niet bijster veel voor een spits. Mulenga fungeert dan ook vooral als bliksemafleider voor Van Wolfswinkel. Hij trekt en sleurt, danst af en toe en houdt altijd tegenstanders bezig. Zijn waarde voor het team is niet uit te drukken in louter het scoren van doelpunten.

Bovendien is het zijn eerste seizoen in Nederland en is hij pas zeven jaar bezig met profvoetbal. Het ligt in de lijn der verwachting dat Mulenga volgend jaar zich verder ontwikkelt.

Nieuw podium
Begin dit jaar was Mulenga een van de uitblinkers bij Zambia op de Afrika Cup. Hij wist tweemaal te scoren. Komend seizoen komt er een nieuw podium voor de aanvaller. Als FC Utrecht Europa ingaat kan Mulenga een nieuwe stap maken en wellicht nog verder groeien.

Hoe dat gaat verlopen weet je met Mulenga nooit. Vanuit het niets werd hij profvoetballer en speelt hij nu in Nederland. Wie weet dat hij volgend jaar voor nog meer verrassingen kan zorgen.

Nederland
In het weekend dat Twente zich met Cheick Tioté en de afzwaaiende Blaise Nkufo tot kampioen kroonde, werd er ook volop door Afrikanen gescoord.

In de wedstrijd tussen AZ en PSV scoorde Mounir El Hamdaoui zijn negentiende seizoenstreffer. De wedstrijd eindigde in 1-1, waardoor AZ vierde werd en PSV derde. Misschien is het de laatste treffer van El Hamdaoui in dienst van AZ. Er zijn geruchten over een mogelijk vertrek en onder andere PSV schijnt interesse te hebben.

Ook Jacob Mulenga kwam tot scoren. De Zambiaan scoorde de 2-0 voor FC Utrecht. Uiteindelijk werd het nog 2-2 in de wedstrijd tegen Vitesse. Het betekende het achtste doelpunt van het seizoen voor de sterke spits.

Ajax won vrij eenvoudig van N.E.C. met 4-1. Toen de Amsterdammers vernamen dat Twente de nieuwe kampioen zou worden, lieten ze de teugels vieren. Saïdi maakte van die gelegenheid gebruik. De kleine man uit Burundi kopte vlak voor tijd de eretreffer binnen.

Voor Willem II scoorde Saïd Boutahar. De spelmaker maakte de 2-2 en de Tilburgers leken daardoor een puntje te pakken tegen Roda JC. De Limburgers wonnen echter vlak tijd alsnog met 3-2. Voor Willem II beginnen nu de play-offs. Hierin zal Willem II deelname aan de Eredivisie voor volgend jaar veilig moeten stellen.

Engeland
Chelsea kan volgende week eindelijk weer kampioen worden. De ploeg van Carlo Ancelotti won de lastige uitwedstrijd van Liverpool met 2-0. Daardoor heeft Chelsea volgende week alles in eigen hand en is het bij winst zeker van de titel.

Een van de Londense treffers werd gemaakt door superspits Didier Drogba. Na een slechte pass van Gerrard ontving Drogba de bal en ronde hij af. Het is voor de Ivoriaan alweer zijn 26-ste treffer. Daarmee heeft hij de andere superspits Wayne Rooney geëvenaard en zijn ze beide topscorer van de Premier League.

Het reeds gedegradeerde Porthsmouth won met 3-1. De eerste treffer van “Pompey” werd gemaakt door Aruna Dindane. De Ivoriaan mocht spelen, nadat er eerst ophef was over het meedoen van de spits. Portsmouth huurt de aanvaller van Lens en zou na een bepaald aantal wedstrijden van Dindane een vergoeding moeten betalen. Wegens de financiële situatie kan Portsmouth dit niet ophoesten. Die randvoorwaarden werden echter geregeld, waardoor Dindane gewoon kon spelen en zelfs scoren.

De tweede treffer werd gemaakt door de Nigeriaan John Utaka. De linksbuiten zien we komende zomer hoogstwaarschijnlijk terug in Zuid-Afrika.

Manchester City won de belangrijke wedstrijd van Aston Villa. Daardoor komt Champions League deelname dichtbij. Emmanuel Adebayor was namens City trefzeker. Wellicht dat hij met de goal geruchten over een mogelijk vertrek de kop in drukt.

Duitsland
De aanval van Ghana is niet het sterkste punt. Daar kan nu verandering in komen. Prince Tagoe wist tweemaal te scoren voor zijn club Hoffenheim. De 23-jarige Ghanees viel in en besliste eigenhandig de wedstrijd. Het waren zijn eerste twee goals voor de Duitsers. Zijn deelname aan het WK komt hiermee wellicht een stukje dichterbij.

HSV won overtuigend. Één van de vier doelpunten werd gemaakt door Jonathan Pitroipa. De man uit Burkina Faso staat volgens de geruchten in de belangstelling van Olympique Lyon.

Frankrijk
Lille won met 3-1. Een van de treffers werd gemaakt door de Ivoriaan Gervinho. Door de overwinning staat Lille op de derde plaats en houdt het kans op Champions League voetbal. Gervinho is momenteel in vorm en diverse clubs zouden interesse tonen. Een goed WK zou zeker bijdragen aan een mooie transfer.

Dat het in het voetbal snel kan gaan is een cliché dat meermaals wordt bevestigd. Het geldt zeker voor Hervé Renard. In drie dagen tijd verruilde hij het bondscoachschap van Zambia voor dat van Angola.

Het contract van Renard bij Zambia liep nog twee maanden door, maar de Fransman liet het ontbinden om zo “vrij” te zijn voor een nieuwe uitdaging. Die uitdaging heeft hij nu dus gevonden bij de gastheer van de Afrika Cup eerder dit jaar.

Bij Angola volgt Renard de Portugees Manuel Jose op. Die werd ontslagen na de teleurstellende prestaties tijdens diezelfde Afrika Cup in eigen land. Bovendien speelt Angola niet op het komende WK. Mogelijk komen ze zelfs pas over twee jaar uit op een groot toernooi. Dan wordt de Afrika Cup weer gehouden.

Op weg naar het wereldkampioenschap in Zuid-Afrika vormt het boek Africa United de ultieme voorbereiding op het WK 2010. Afrikaanse journalisten en fotografen vertellen in woord en beeld hun verhaal over Afrikaans voetbal. Zij laten hun stem horen en een ander gezicht van Afrika zien. Roadto2010 blikt iedere week vooruit op één van de verhalen. Aflevering 9: Kennedy Gondwe over de zwarte bladzijde uit de Zambiaanse (voetbal)geschiedenis.

De veelbelovende Zambiaanse spits Freeman Chabala wil graag in de voetsporen van zijn vader Efford treden, de doelman van het elftal dat omkwam bij de vliegtuigcrash in 1993. Zijn moeder Joyce raadt dat hem ten zeerste af. Sinds haar man verongelukte, heeft zij een hekel aan voetbal en praat zij er nooit over. Voetbal roept teveel pijnlijke herinneringen op.

Op 27 april 1993 is het Zambiaanse voetbalelftal op weg naar Dakar, waar het WK-kwalificatieduel tegen Senegal zal plaatsvinden. In een militair toestel reizen vijf bemanningsleden, achttien Zambiaanse voetballers, twee trainers en drie officials. In Libreville, de hoofdstad van Gabon, maakt het vliegtuig haar eerste van twee geplande tussenstops. Kort na het opstijgen krijgt het toestel motorpech en stort het in zee neer. Niemand overleeft de ramp.

‘Het hele stadion huilde’
Zambia staat op z’n kop. ‘Ik was nog jong, maar het raakte me’, vertelt journalist Kennedy Gondwe, die een hoofdstuk over de ramp schreef. ‘Op school zag ik leraren die zich niet konden concentreren omdat ze zo geschokt waren en thuis huilden we alsof we een familielid kwijt waren geraakt. Deze tragedie zal me altijd bijblijven.’

‘Ik weet nog goed dat de lichamen in Zambia aankwamen. Honderden mensen kwamen samen bij het Stadion van de Onafhankelijkheid in de hoofdstad Lusaka. Toen president Frederick Chiluba zijn landgenoten in gebed voorging, huilde het hele stadion mee. Ik zal het nooit vergeten.’

‘Kalusha leed’
De Zambiaanse stervoetballer Kalusha Bwalya zit niet in het toestel. Hij had verplichtingen bij zijn club PSV en zou zich pas in Senegal bij de ploeg voegen. ‘Kalusha leed er erg onder. Zo nu en dan barstte hij in tranen uit. Zelf nu reageert hij geëmotioneerd als hij over de crash praat’, aldus Gondwe.

Na de crash wordt Kalusha gevraagd om een nieuw team op te bouwen. Met steun van de Nederlandse Minister voor Ontwikkelingssamenwerking Jan Pronk vormt hij binnen een paar weken een geheel nieuwe nationale ploeg. Het team weet zich niet te plaatsen voor het WK, maar blinkt uit op de Afrika Cup. Outsider Zambia schopt het tot de finale.

Onderzoeksrapport
Een happy end voor velen, maar niet voor de families van de slachtoffers. Freeman Chabala zoekt samen met de weduwes en oudere nabestaanden nog steeds naar antwoorden. Hij hoopt deze te vinden in een onderzoeksrapport, dat nog steeds niet is vrijgegeven. ‘Freeman heeft het gevoel dat hij het rapport nooit te zien zal krijgen. Er is te veel tijd overheen gegaan’, aldus Gondwe.

Herdenkingsdienst
De families van de overleden voetballers doen er alles aan om de herinnering aan de ramp levend te houden. ‘De meeste familieleden bezoeken ieder jaar de herdenkingsdienst.’

Ieder jaar wordt het aantal mensen dat de dienst bezoekt echter kleiner. ‘Het zou me niet verbazen als we de ramp over een paar jaar zijn vergeten. De tijden veranderen. Mensen die tien jaar geleden geboren zijn zullen zich niet realiseren hoe goed het overleden team was en wat voor impact de ramp op Zambia had.’

Voetbaltraditie
Freeman Chabala heeft biomedische wetenschappen gestudeerd. Toch zou hij liever, net als zijn vader, voetballer willen worden. ‘Als hij moest kiezen tussen een carrière als voetballer of iets met zijn studie doen, dan zou hij zeker voor voetbal kiezen. Hij wil de voetbaltraditie van zijn familie voorzetten’, legt Gondwe uit.

Freeman is zelf bereid om voor zijn voetbalcarrière in een vliegtuig te stappen, mocht dat nodig zijn. ‘De vliegramp zal hem altijd bijblijven, maar wat in 1993 gebeurde was gewoon een ongeluk. Het zal niet snel nog eens gebeuren, vindt hij.’

Het boek Africa United wordt 15 april in de Amsterdam Arena gepresenteerd. Het eerste exemplaar zal worden aangeboden aan de Ajax-spelers Eyong Enoh en Maarten Stekelenburg.

Kalusha’s status in het armste land van Zuidelijk-Afrika is groot. Hij was het immers die het land bij de hand nam na het verlies van het gehele nationale elftal. De selectie kwam om bij een vliegtuigongeluk, maar Kalusha had verplichtingen elders en ontsnapte aan de dood.

Als laatste teamlid probeerde hij de droom van Zambia waar te maken: kwalificatie voor het WK. Ondanks dat hij daarin, eerst als speler en later als bondscoach, niet in slaagde, werd hij met een grote meerderheid verkozen als voorzitter van de nationale voetbalbond FAZ.

Zuid-Afrika
Kalusha’s taak was duidelijk: hij moest het land leiden naar de felbegeerde eindronde van het WK in Zuid-Afrika. De afloop is eveneens duidelijk: Zambia kwalificeerde zich niet, maar tijdens de Afrika Cup in Angola presteerden de Chipopolo boven verwachting. Pas in de kwartfinale werd nipt verloren van Nigeria.

Het betekende bij lange na niet dat de kritiek verstomde. Er waren problemen met de bondscoach, die openlijk solliciteerde naar alle openstaande vacatures bij alle voetbalbonden op het Afrikaanse continent.

Maar er was vooral kritiek op de bondsvoorzitter, die meer tijd besteedt in “zijn” Zuid-Afrika. Daar woont hij met zijn Italiaanse vrouw en treedt hij op als ambassadeur van het WK. Dat doet pijn bij de gemiddelde Zambiaanse voetbalfan, die liever ziet dat de bondsvoorzitter in Lusaka vertoeft en zich bezighoudt met het oplossen van problemen in het lokale voetbal.

Zo zijn er al enkele jaren plannen om het nationale Independence stadion in Lusaka te renoveren, nadat de FIFA het stadion afkeurde voor internationale wedstrijden. De hoofdtribune is al gesloopt, maar de verbouwing is niet begonnen. Plannen zijn er genoeg, maar het ontbreekt aan de uitvoering. Het nationale elftal is daardoor gedwongen haar wedstrijd buiten Lusaka af te werken.

Controverses
Maar zijn continue verblijf in Zuid-Afrika is niet het enige waar men zich in Zambia aan stoort. Zo was er het onderzoek naar de (dubieuze) rol van Kalusha bij de transfer van de minderjarige Emmanuel Mayuka naar Maccabi Tel Aviv. Kalusha werd door de nationale Zambiaanse sportraad geschorst, de FIFA dreigde Zambia uit te sluiten van internationaal voetbal en Kalusha was gedwongen zijn excuses aan te bieden op de nationale televisie.

En dan was er onlangs het schandaal toen Kalusha de Zambiaanse sportjournalist Augustine Mukoka een klap verkocht tijdens de loting voor de eindronde van het WK. Het incident werd breed uitgemeten in de pers in Zuidelijk Afrika. Kalusha leek zijn excuses aan te bieden, maar op de televisie ontkende hij dat het incident überhaupt had plaatsgevonden.

Mukoka deed aangifte tegen het voetbalicoon bij de Zuid-Afrikaanse politie, maar de zaak werd in de doofpot gestopt. De zaak maakte duidelijk dat Kalusha niet tegen kritiek kan. Zo kreeg een verslaggever van The Post tijdens de Afrika Cup een verbod om de spelers te interviewen, nadat hij zich in een artikel kritisch had uitgelaten over de spelers van het nationale elftal en de bondscoach.

Vergadering
Het is te vrezen voor Kalusha dat de kritiek alleen maar zal toenemen, zeker nadat er allerlei geruchten gaan over mogelijke corruptie. Zo zou een deel van het door de overheid beschikbaar gestelde geld voor deelname aan de Afrika Cup zijn verdwenen en werd de voetbalbond deze week aangeklaagd door een overheidscommissie die zich met corruptie bezighoudt. De commissie onderzocht de aanschaf van drie auto’s door de FAZ.

Daarbovenop was er een machtsstrijd binnen de FAZ uitgebroken. Inzet was de vraag of de statuten van de voetbalbond worden nageleefd. Verschillende afgevaardigden hadden vooraf aangekondigd het vertrek van enkele leden van het uitvoerende comité te eisen. De voorstellen daartoe werden echter door het uitvoerende comité verworpen en verschenen niet op de agenda van de vergadering.

De algemene ledenraadsvergadering van de FAZ werd dan ook met spanning tegemoet gezien en de gemoederen liepen hoog op toen de hoogwaardigheidsbekleders zich afgelopen weekend in Lusaka verzamelden. Een lid van het uitvoerend comité werd opgepakt door de politie, nadat hij een verslaggever van The Post aanviel. Daarbij sneuvelde de mobiele telefoon van de verslaggever.

Een lange speech van Kalusha voorkwam dat de vergadering in een chaos eindigde. Toch is de onrust binnen de burelen van de voetbalbond nog lang niet gesust. Ondertussen zal Kalusha zich moeten bewijzen tegen de toenemende kritiek. De gemiddelde Zambiaan kan de voetbalheld Kalusha nog zeker respecteren, maar het advies wat velen geven is dat hij zich maar beter niet met bestuurlijke taken moet bemoeien.

Afgelopen donderdag opende de Zambiaanse krant The Times met een opmerkelijk bericht. De Zambiaanse minister voor sport, Kenneth Chipungu, kondigde aan dat de Chipolopolo’s wel toe zouden zijn aan een Braziliaanse coach: ‘De Braziliaanse samba zou het scorend vermogen van de Zambianen ten goede kunnen komen.’

Het Zambiaanse elftal presteerde goed tijdens de recente Afrika Cup in Angola. Het team van bondscoach Hervé Renard bereikte voor het eerst in jaren de kwartfinales. De Chipolopolo’s verloren pas na penalty’s van de Nigeriaanse Super Eagles, maar konden terugkijken op een sterk optreden.

De verbazing was dan ook groot toen het Zambiaanse elftal werd onthaald op de internationale luchthaven van Lusaka en coach Renard ontbrak. De Fransman had verplichtingen in Angola, waar hij als analist van een Frans televisiestation de rest van het kampioenschap zou volgen.

Die verbazing werd groter toen de bondscoach openlijk solliciteerde naar de functie van bondscoach van Nigeria nadat coach Shaibu Amodu was ontslagen. Renard werd in verband gebracht met diverse vacatures op het Afrikaanse continent.

Beginnende coach
Het werd Renard niet in dank afgenomen. Het bondscoachschap van Zambia is de eerste grote trainingsklus die de Fransman op zich neemt, nadat hij eerder enkele clubs uit de Franse en Engelse eerste divisie coachte. Zijn laatste klus vóór Zambia was als assistent-coach van Claude Le Roy, toendertijd bondscoach van het Ghanese nationale elftal.

Volgens de Zambiaanse sportjournalist Kennedy Gondwe begrijpen de fans weinig van Renard’s gedrag. ‘De algehele stemming is dat hij dankbaar moet zijn met de kans die Zambia hem bood.’

Volgens Gondwe is het recente succes de coach naar het hoofd gestegen. ‘Dat hij in verband wordt gebracht met vacante trainersposities begrijp ik, maar dat hij openlijk solliciteert vind ik weinig respectvol’, aldus de journalist die onder andere voor de BBC schrijft.

Steun van de president
Sportjournalist Gondwe kan de uitspraak van de sportminister dan ook begrijpen, al geeft hij tegelijk aan dat die moet worden gezien vanuit de context waarbinnen de uitspraken zijn gedaan. Dat was namelijk tijdens een persconferentie na afloop van een bezoek van de Ole Brasil Football Academy aan Zambia.

Het is goed mogelijk dat Renard bezig is aan zijn laatste maand als bondscoach van de Chipolopolo’s. Zijn contract loopt af in mei en een mogelijke verlenging ervan is een punt op de algemene vergadering van de Zambiaanse voetbalbond van komende zaterdag.

De Zambiaanse president Rupiah Banda zal in ieder geval teleurgesteld zijn mocht het contract van Renard niet verlengd worden. Bij ontvangst van de spelers in Zambia na afloop van de Afrika Cup liet hij weten er alles aan te doen om Renard te laten blijven. Veel Zambiaanse supporters zijn de Fransman echter liever kwijt dan rijk.